Румыниядағы жаңбыр шақыру және құнарлылық салты: Калоян

Кіріспе

Румынияда жаңбыр шақыру және құнарлылық рәсімі
патша Калоян (сонымен қатар Калоян(i), Калоица, Скалоян, Герман немесе Иене) – Додолаға кейбір жағынан ұқсас, Румынияда жаңбыр шақыру және құнарлылық рәсімі. Оның аты – саз балшықтан жасалған мүсін, оның жасалуы, жерленуі, қайта қазуы және соңында жойылғандығы осы шараның орталық бөлігін құрайды. Бұл рәсімнің бастауы, көптеген жергілікті халықтық сенімдер мен тәжірибелер сияқты, христиан дінінің енгізілуінен бұрынғы кезеңге жатады, бірақ ол уақыт өте келе православиелік Пасха немесе Аспанға көтерілу мерекесімен байланысты болды. Кейбір нұсқаларында ол Пасхадан кейін екі-үш апта өткенде, дәл есептелген күні орындалса, жергілікті қауымдар жылдың басқа уақыттарында, әсіресе құрғақшылық болғанда оны қайта жандандыра алатын. Мүсінді көбінесе саз балшықтан қыздар жасайтын, кейде ұлдар немесе үйленген әйелдер де қатысатын, ал рәсімге бүкіл ауылдық қауым көрермен ретінде тартылып, шалқар жағдайларда румын православиелік дін қызметкерлері де белсенді қатысатын. Христиандық жерлеу рәсімдерін еліктеу кең таралған, бірақ рәсімнің толыққанды нысандарында кездеспейтін. 1990 жылдарға дейін сақталған Калоян дәстүрі мыңдаған жылдар бойы сақталған болуы мүмкін және палеобалқан мифологиясының дактар тарапынан бастау алған. Бұл жаңбыр құдайларын ынаятқа алу үшін адамдарды құрбан ету туралы естеліктерді оятады, сонымен қатар 20 ғасырдың бірінші жартысында Румынияның ауылдық аймақтарында қыздарды құрбан етуге ұқсас жағдайлар да кездесетін. Румын әдебиетінің үлгісі ретінде әртүрлі нұсқаларда сақталған Калоян ән-жырлары, әдетте, жаңбырды шақыру үшін аспанға жіберілген және қайта тууы үшін жерленген бейне туралы айтады. Мұндай өлеңдерде мүсіннің анасы туралы айтылады, кейде жерлеу процессиясына қатысқан қыздардың бірі оның рөлін ойнайтын. Калоян шаралары негізінен Мунтеня, Ольтеня және Солтүстік Добруджа (Румынияның оңтүстік бөлігі) аймақтарында өткізілген, бірақ Батыс Молдавияның белгілі бір бөліктерінде де куәландырылған. Осыған ұқсас тәжірибелер, әдетте әйелдерге тән сипаттамалар мен есімдерді саз балшықтан жасалған мүсіндерге беру арқылы румын тілінде сөйлейтін аймақтың басқа бөліктеріне де тараған. Олар болгар халық мүсіндігінің негізгі элементтері болып табылатын Додола мен Герменчукпен байланысты дәстүрлердің жалғасын құрайды. Дунай бойында Калоянның кең таралуында, сондай-ақ оның этимологиясында, славян тілінен алынған «ластанған» деген мағынаны білдіретін сөз немесе Иоанница (Ионица) Калоянға фольклорлық сілтеме ретінде кездеседі. Бұл рәсім гагауздар мен чангостар сияқты этномәдени азшылықтар тарапынан да қабылданып, бейімделген.

Rainmaking and fertility rite in Romania
the king

Caloian (also Calian(i), Caloiță, Scaloian, Gherman, or Iene) was a rainmaking and fertility rite in Romania, similar in some ways to Dodola. Its namesake is a clay effigy, whose sculpting, funeral, exhumation, and eventual destruction are centerpieces of the display. The source of this ritual, as is the case with those of many other local popular beliefs and practices, precedes the introduction of Christianity, although it came in time to be associated with Orthodox Easter or with the Feast of the Ascension. In some variants it was performed on a precisely calculated day two to three weeks after Easter, though local communities could also revive it at other times of the year, specifically during drought. The figurine was generally made from clay and most often by girls, though sometimes also by boys or married women; the ceremony itself would draw in the whole village community as spectators, and, in isolated cases, also had active participation from the Romanian Orthodox clergy. The mimicry of Christian funerals was widespread, but absent from the more established forms of the ritual. Before dying out in the 1990s, the Caloian tradition had possibly survived for millennia, and may have originated with Dacian strands of Paleo Balkan mythology. It evoked memories of human sacrifice for the appeasement of rain deities, with parallel near sacrifices of girls being still attested in rural Romania during the first half of the 20th century. The Caloian litany, which exists in various arrangements as a sample of primitive Romanian literature, usually refers to the figure being sent off to the skies to unlock rain, and buried so that it may be reborn. The figurine's mother is hinted at in such poems, and in some cases played by one of the girls attending the funeral procession. Caloian events were largely confined to Muntenia, Oltenia and Northern Dobruja (the southern part of Romania), though they have been well attested in specific parts of Western Moldavia. Similar practices, assigning usually female characteristics and names to the clay figurine, are spread throughout other parts of the Romanian speaking areal. They form a continuum of traditions with both Dodola and Germenchuk, which are staples of Bulgarian folklore. Intermingling with the latter is attested in Caloians primary spread along the Danube, but also in its supposed etymology, which reveals either a Slavonic term for "dirt" or a folkloric nod to Ioannitsa (Ioniță) Kaloyan. The ritual has also been adopted and adapted by ethno cultural minorities, including the Gagauz and the Csángós.

Көктемгі нұсқасы

Калоянның көктемгі нұсқасы болды, ол көбінесе "Пасхадан кейінгі үшінші сейсенбіде" болып, келесі бейсенбіде аяқталды. Фольклоршылар Ион Х. Циуботару мен Сильвия Циуботару Пасха кезінде Калоян үшін белгіленген күндердің Молдавия контекстінде "толыққанды ерекше" болғандығын жазады; олар сонымен қатар Калоянның Пасхадан кейінгі бірінші бейсенбіге сәйкес келетін тағы бір нұсқасын көрсетеді. Этнолог Анка Чаушеску атап өткендей, бұл нұсқа негізінен көктем мен жаңарумен байланысты, ал емес Пасханың өзімен. Ол Калоянның Пасхадан кейінгі алтыншы аптада, Томас күнінде немесе "әрқашан 8 мамыр шамасында" орындалған жағдайларды жазды. 12 жасқа дейінгі балалар "әдет-ғұрып тазалығы" үшін таңдалды, ал кейде тек тақ санға сай келетіндей етіп таңдалды. Орындаушылар көбінесе жас қыздар, кейде ұлдар ретінде сипатталды, бірақ фольклоршы Теодор Бунда, батыс Молдавия тұрғысынан сөйлесе отырып, кейде үйленген әйелдердің де қатысқанын жазады. Қатысушы қауымдарға байланысты Калоян нәресте, өскен бала немесе ересек ретінде қарастырылды. Оның бейнесі жаңа сары саздан, кейде балшықтан, ескі жыртықтардан немесе балауыздан жасалатын. Соңғы екі нұсқаны Циуботарулер қазіргі заманғы импровизация деп сипаттайды. Көптеген нұсқаларда, соңғы нәтиже ұзындығына жетеді, бірақ кейбіреулері "жеті жасар бала" сияқты биік тұрды. Бунда атап өткендей, Калоян жасаушылар оны қолдары көкірекке қиылысқан күйде көрсетуге тырысты, кейде екіншілік фигура, "әйел" Калоица қосылады. Бунданың айтуынша, балшық базиликпен және Пасха жұмыртқаларының қызыл қабықтарымен безендіріліп, кішкентай табутқа салынатын. Пасха жұмыртқасының нұсқасы Николицельдің жергілікті мәдениетінде жақсы куәлік етілген, бірақ басқа есептерде Калоян гүлдермен киінген және шам ұстағаны айтылған; оның басына айқыш орнатылған. Молдавиялық нұсқалар су жағасында немесе олардың жанында өсетін өсімдіктерді кеңінен және "гомеопатиялық" түрде пайдаланады – қамыс, сондай-ақ тамыр, ергежейлі емен, ипе, және бие қанаты. Содан кейін топ Калоянды "ауылдың сыртында, бұталы жерде, орманның оңаша жерінде немесе ауылға жақын болса, судың жанында" жерлеуге кіріседі. Мұндай жерлерді таңдау "жерлеу рәсімінің сиқырын күшейтеді". Ең көне нұсқаларында христиандық символика жерлеу рәсімінде шамалы ғана болады, ал шеруде киім үшін ергежейлі еменнің жапырақтарын киген қыздар ғана болады. Бунда куә болған рәсім кезінде бір қыз діни қызметкер ретінде киініп, ал екіншісі биік таяқ пен ақ матадан тұратын салтанатты туды (прапур) көтеріп жүреді. Бунда жазылған көктемгі нұсқасы:

Caloian had a spring version, which often occurred on the "third Tuesday after Easter", and concluded on the following Thursday. Folklorists Ion H. Ciubotaru an Silvia Ciubotaru write that having fixed days for Caloian during Easter was "wholly exceptional" in a Moldavian context; they also indicate one other variant in which Caloian coincided with the first Thursday after Easter. As noted by ethnologist Anca Ceaușescu, this variant was specifically a fertility rite, which was mostly tied to spring and renewal, rather than to the celebration of Easter itself. She records instances where Caloian was performed on the sixth week after Easter, on Thomas Sunday, or "always around May 8". Children up to the age of 12 were preferred for performing the ritual, owing to their "ritual purity", and in some cases only selected to fit into an odd number. Performers are most often described as young girls, and sometimes boys, though folklorist Teodor Burada, who speaks from a Western Moldavian perspective, also records the occasional involvement of married women. Depending on the communities involved, the Caloian was regarded as an infant, a grown child, or an adult. His effigy was put together from fresh yellow clay, and sometimes also mud, old rags, or wax. The latter two variants are described by the Ciubotarius as modern improvisations. In most versions, the end result would reach in length, though some stood as tall as "a seven year old child." As Burada notes, the Caloian makers made sure to present it in a mortuary pose, with hands crossed on the chest; sometimes, a secondary figure, the "female" Caloiță, would be added. Also according to Burada, the clay would be adorned with basil and the red colored shells of Easter eggs, then placed inside a small coffin. The Easter egg variant remained well attested in the local culture of Niculițel, though other accounts refer to the Caloian being dressed in flowers and made to hold up a candle; a cross was placed near its head. Moldavian variants make ample and "homeopathic" use of plants which grow on or near bodies of water—reeds, but also burdock, dwarf elder, butterbur, and fleaworts. The group would then proceed to bury the Caloian "outside the village, either out in the shrubland, or in some secluded area of the woods, or alongside a body of water, if such are located within proximity of the village." The choice of such locations "enhances the magic in the act of burial". In the oldest variants, Christian symbolism is scarcely present in the funeral ceremony, and the procession is limited to girls wearing leaves of dwarf elder for clothes. During the ceremony as witnessed by Burada, a girl would act and dress as the officiating priest, while another one would hold up the ceremonial flag (prapur), comprising a tall stick and a white handkerchief. The spring variant, as recorded in Burada, reads:

Кейбір хабарламалар мен рифмнің кейбір нұсқалары жерлеудің жаңаруды қамтамасыз ету үшін жасалғанын нақтылайды. Олар Калоянға "біз сені жерге отырғызамыз, сонда сен жасылға айналасың" сияқты уәделер береді. Басқа формаларға классикалық литаниялар жатады, олар Калоянның "кішкентай қыз денесін" (trupușor de cuconiță) жоқтап жылайды. Мұндай нұсқаларда қайғылы қыздар шынайы көз жастарын шығару үшін көздеріне пияз кесінділерін сүртеді. Бунданың есебінде Калоян келесі сәрсенбіге дейін жерленген, ал топ бейсенбіде эксгумация үшін қайтып келді. Алып алынған мүсінді кішкентай бөлшектерге бөліп, ауылға алып барып құдыққа тастаған немесе оны табут ішінде қалдырып, өзенге жіберіп, ағысқа ие болған. Молдавияның белгілі бір күні орнатылған нұсқаларының бірінде мүсін әрқашан Аспанға көтерілу мерекесінде қазылып шығарылған. Калоянның кетуі немесе жойылуынан кейін үлкен және қуанышты той болды, оған барлық ауыл тұрғындары қатысты және ол pomana Caloianului ("Калоянның садақасы") деп аталды. Бұл рәсімнің соңғы бөлігі жұма күні таңертеңге дейін жалғасты, оның ішінде лаутари орындаушылары болды; елдің кейбір аймақтарында Калоян сейсенбі күні түстен кейін далада жұмыс істеуге тыйым салынған. Тойда кейде халық биі – Калоян хоры орындалған.