Кіріспе

Францияның Ним қаласындағы ежелгі рим ғибадатханасы

Maison carrée (mɛzɔ̃ kaʁe; француз тілінде "төртбұрышты үй" деген мағынада) Францияның оңтүстігіндегі Ним қаласында орналасқан ежелгі рим ғибадатханасы. Бұл бұрынғы Рим империясы аумағында сақталған ең жақсы сақталған рим ғибадатханаларының бірі. Бұл – императорлық культқа арналған, кесариум деп аталатын орташа өлшемді провинциялық ғибадатхана. Maison carrée Париждегі неоклассикалық стильдегі Église de la Madeleine шіркеуіне, Польшадағы Рогалиндегі Сент-Марцеллин шіркеуіне, сондай-ақ АҚШ-тағы Вирджиния штатының Капитолий ғимаратына үлгі болды. Капитолийді Томас Джефферсон жобалаған, ол 1785 жылы Франциядағы елшісі қызметін атқару кезінде Maison carrée-нің штукатурлық моделін жасаған. 2023 жылдың қыркүйегінде Ним қаласындағы Maison carrée ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Тарих

Шамамен 4-7 жылдары Maison carrée Гай мен Люций Цезарьға арналды немесе қайта арналды, олар Августтың немерелері және асырап алынған мұрагерлері болды, екеуі де жас кезінде қайтыс болды. Ғибадатхананы Гай мен Люцийге арнаған жазу орта ғасырларда жойылды. Бірақ жергілікті ғалым Жан Франсуа Сегье 1758 жылы алдыңғы фриз бен архитрафтағы тесіктердің орналасуы мен саны арқылы сол жазуды қайта құрастыра алды, себебі қола әріптер осы тесіктерге шығыңқы тіректермен бекітілген еді. Сегье жасаған қайта құрастыру бойынша, арнау мәтіні (аудармада) былай делінген: «Августтың ұлы Гай Цезарьге, консулға; Августтың ұлы Люций Цезарьге, консул тағайындалғанына; жастардың басшыларына». 19 ғасырда Виктор Гранженттің тыранымен ғибадатхана өзінің алғашқы сұлулығын қайта табуға ақырындап көшті.

Сәулет

Maison carrée – қазіргі заманғы римдік сәулетші Витрувийдің жазбаларында сипатталған тоскан стиліндегі рим ғибадатханасына ұқсас, бірақ ол Коринф ордерін қолданады. 2,85 метр биіктіктегі подиумға орналасқан және 26,42 метрге 13,54 метрдей, ені ұзындығынан екі есе кем тікбұрыш құрайтын бұл ғибадатхана, қазіргі оңтүстік Франциядағы Римнің Ним қаласы форумын билеген. Фасадында ғимарат ұзындығының үштен бірін құрайтын терең портик немесе пронаос орналасқан, ол бағаналары мен капительдерімен әсем безендірілген. Бұл терең кіреберіс ғибадатхананың алғы жағын ерекшелеп, оның құрылымын ежелгі грек ғибадатханаларынан ажыратады. Бұл гексастильдік дизайн, яғни фронтон астындағы екі жағында алты коринфтік бағанасы бар, және псевдопериптеральді – жиырма кіріктірілген бағана ғибараттың қабырғаларына орнатылған. Бағаналардың үстіндегі архитрав 1:2:3 пропорциясында үш деңгейге бөлінген. Жұмыртқа және тікен декорациясы архитравты фризден ажыратады. Фриздің үш жағында розеткалар мен акант жапырақтарынан тұратын әсем рельефтік ою-өрнектер, олардың үстінде ұсақ тістіктер қатары орналасқан. Дегенмен, ғимараттағы декоративтік ою-өрнектердің шеберлігі Парфенон немесе басқа грек ғибадатханаларындағыдай дәл және математикалық тұрғыдан жетілмеген. 6,87 метр биіктігі және 3,27 метр ені бар үлкен есік кішкентай және терезесіз ішкі бөлмеге апарады, онда бұрын ғибадатхана орналасқан. Қазір бұл бөлме Нимнің рим тарихы туралы туристік фильм көрсету үшін пайдаланылады. Ғибараттың ішінде ежелгі безендіру элементтері сақталмаған.

Қайта қалпына келтіру

Ғимарат ғасырлар бойы кең ауқымды қалпына келтіруден өтті. 19 ғасырға дейін ол бірнеше үйлерден тұратын үлкен кешеннің бір бөлігі болған. Бұл үйлер Maison carrée қазіргі Ним көркемсурет мұражайына (1821 жылдан 1907 жылға дейін) айналған кезде бұзылды, осылайша оны рим дәуіріндегідей оқшауланған күйіне қайтарды. 19 ғасырдың басында рим стилінде жаңа төбесі жасалған кезде алдыңғы бөлігі (пронаос) қалпына келтірілді. Қазіргі есігі 1824 жылы орнатылды. 1988-1992 жылдар аралығында тағы бір реставрация жүргізілді, оның барысында шатыры жаңартылып, айналасындағы алаң тазартылды, соның нәтижесінде форумның жоспары көрінді. Сэр Норман Фостерге 1952 жылы өртенген Ним қалалық театрының орнына алаңның қарамағысында Карре д'Арт деп аталатын заманауи өнер галереясы мен қоғамдық кітапхана салу тапсырылды. Бұл Maison carrée-ге керемет контраст жасаса да, оның көптеген элементтерін, мысалы, портик пен бағандарын болат пен шыныдан жасалған түрінде қайталайды. Осылайша, оның заманауилығының контрасты екі ғимараттың физикалық ұқсастығымен жұмсатылады, бұл 2000 жылдық аралықтағы сәулеттік стильдерді көрсетеді.