Кіріспе

Аралас сайлау жүйесі

Параллельдік дауыс беру – өкілдердің екі немесе одан көп түрлі жүйе арқылы бір палатаға сайлануын қамтамасыз ететін аралас сайлау жүйесінің бір түрі. Көбінесе бұл жүйе бірінші өткен орынды алған (FPTP) және партиялық тізімдер арқылы пропорционалды өкілдік (PR) жүйелерінің комбинациясы болып табылады. Бұл аралас мүшелік көпшілік өкілдігінің (MMM) ең көп таралған түрі, сондықтан бұл терминдер көбінесе бір-бірімен синоним ретінде қолданылады. Кейбір елдерде параллельдік дауыс беру қосымша мүшелік (SM) жүйесі деп аталады, ал ғылыми әдебиеттерде оны аралас жүйелердегі суперпозиция әдісі деп те атайды. Параллельдік дауыс беру, аралас мүшелік көпшілік (жартылай пропорционалды) өкілдігінің бір түрі ретінде, Италия, Жапония, Тайвань, Литва, Ресей және Аргентина сияқты елдерде ұлттық парламенттерді және жергілікті билік органдарын сайлау үшін қолданылады. Бұл аралас мүшелік пропорционалды өкілдік (MMP) немесе қосымша мүшелік жүйесі (AMS) деп аталатын аралас сайлау жүйесінен ерекшеленеді. MMP/AMS жүйесінде округтік орындықтар сайлау арқылы толтырылады, ал партияларға берілген дауыстар партияның заң шығарушы органда қанша пропорционалды орынға ие болатынын анықтайды, бұл "орындықтарды толықтыру" арқылы жүзеге асырылады. Параллельдік дауыс беруде екі топтағы мүшелердің сайлануы бір палатада жұмыс істеуінен басқа ешқандай байланысқа ие болмайды. FPTP және PR параллельдік дауыс беруде ең көп кездесетін комбинация болғанымен, көптеген басқа да мүмкіндіктер бар. Тізімдік орынның жалпы орынға қатынасы әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, Тайваньта – 30%, Жапонияда – 37,5%, Арменияда – 68,7%.

Анықтамалар

Бұл терминдер жиі бір жүйеге қолданылса да, аралас мүшелердің көпшілік өкілдігі және қатар дауыс беру терминдері әртүрлі нәрселерді білдіреді. Қатар дауыс беруде екі пропорционалды компонент немесе бір жартылай пропорционалды және бір пропорционалды компонент қолданылуы мүмкін (мысалы, Жапонияда SNTV және PR қолданылады). Осы себепті қатар дауыс беру әрқашан аралас мүшелердің көпшілігін білдірмейді. Кейбір аралас мүшелік көпшілік жүйелер екі деңгей арасындағы өзара әрекеттестік (компенсация) механизмін қолданады (мысалы, Венгрия немесе Оңтүстік Корея), бұл қатар дауыс беруде болмайды. Басқа аралас мүшелік көпшілік жүйелер, мысалы Италияда (Розателлум) қолданылатын жүйе, бір дауыс беруді пайдаланады, бұл оларды қатар дауыс беруден ерекшелендіреді, тіпті олар қатар дауыс беру сияқты кейбір бірдей әдістерді (суперпозиция) қолданса да. Қатар дауыс беруді екі немесе одан да көп жүйе "параллель" қолданылатын сайлау жүйелерімен шатастыруға болмайды, себебі бұл жағдайда әдепкі бойынша партиялық тізімдегі пропорционалды өкілдік қолданылады, бірақ округтер кейбіреулері бір орынға ие болатындай етіп құрылады. Бұл жағдайда, қатар дауыс беруден айырмашылығы, әрбір сайлаушы тек бір дауысқа ие болады және олардың дауысы тек өздерінің округінде ғана есептеледі (теңестіру орындары қолданылмаса).

Процедура

Паралель дауыс берудің ең көп таралған түрінде заң шығарушы органның орындарының бір бөлігі бірінші өткен пост әдісімен (FPTP/SMP) толтырылады, яғни әр округтен бір депутат сайланады, ал бір турдағы сайлауда ең көп дауыс жинаған кандидат орынды жеңіп алады. Балама ретінде екі турлы жүйе (TRS) қолданылуы мүмкін, онда егер бірінші турда ешбір кандидат 50%-дан астам дауыс алмаса, ең көп дауыс жинаған екі кандидат екінші турға қатысады, немесе SNTV немесе блоктық дауыс беру сияқты көпмандатты округтік жүйелер қолданылуы мүмкін. Басқа орындар партиялық тізімдер бойынша дауыс беруге негізделген пропорционалдық сайлау жүйесі (PR) арқылы толтырылады, мұнда партиялар өкілдікке ие болу үшін әдетте белгілі бір шекті, көбінесе шағын пайызды, өтуі керек (бұл көптеген пропорционалдық жүйелерде де кең таралған). Партия жеңіп алған қосымша орындар әдетте ұсынылған кандидаттардың тізімі бойынша толтырылады, бірақ ашық тізімдер жүйесінде сайлаушылар тізімдегі кандидаттардың орналасуын өзгертуге мүмкіндік алады. Паралель дауыс беруде сайлаушылар жүйенің әрбір әдісі үшін екі (немесе одан көп) бюллетень тастайды, бірақ бұл дауыстар басқа әдістер бойынша орындарды есептеуге әсер етпейді. Егер FPTP және пропорционалдық сайлау жүйесінің тізімі қолданылса, сайлаушылар осы дауыстарды бір уақытта тастайды. Егер екі турлы жүйе қолданылса, сайлаушылар партиялық тізім бойынша дауыс беруді бірінші турда жүргізеді, ал екінші тур тек бірінші турда ешбір кандидат көпшілік дауыс жинамаған округтерде ғана өткізіледі. Кейде жүйе кейбір сайлаушыларға округтік және партиялық тізім бойынша екеуіне де дауыс беруге мүмкіндік бермейді, мысалы, тұрғын емес адамдардың географиялық округі болмауы мүмкін, сондықтан олар тек партиялық тізімдерге ғана дауыс бере алады. Аралас сайлау жүйесінен айырмашылығы, онда партиялық тізімдер заң шығарушы органдағы жалпы пропорционалдық нәтижеге қол жеткізу үшін қолданылады, параллель дауыс беруде пропорционалдық тек тізімдік орындармен ғана шектеледі. Сондықтан, егер партия, мысалы, 5% дауыс жинаса, оған тек тізімдегі орындардың 5% беріледі, заң шығарушы органның барлық орындарының 5% емес.

Кіші партияларды өкілдік ету

Паралель жүйелердің басты кемшілігі – олар жалпы пропорционалдылықты кепілдей алмайды. Ірі партиялар өз дауыс беру пайызына пропорционал емес, өте үлкен көпшілікке ие болуы мүмкін. Параллель дауыс беру жүйесі кіші партияларға, жеке сайлауда жеңіске жете алмайтын партияларға заң шығарушы органда кем дегенде бірнеше өкілдік алатын мүмкіндік береді; алайда, пропорционалдық жүйеден өзгеше, олардың жалпы дауыс үлесіне қарағанда әлдеқайда кіші делегациясы болады. Пропорционалдық жүйені жақтаушылар мұны тек «бірінші орынға ие болған» сайлаудан жақсырақ деп санайды, бірақ кіші партиялардың сайлаушыларына қатысты әділетсіздік болып санайды. Егер тізімдік орынға шектік мәні белгіленген болса, онда шектік мәнге жетпейтін партиялар, егер олардың жеке орындар алу үшін белгілі бір сайлау округтерінде мықты базасы болмаса, ешқандай өкілдікке қол жеткізе алмайды. Кіші партиялар әлі де кемсініп отырады, себебі ірі партиялар басымдылық танытады. Кіші партиялардың сайлаушылары өздерінің сайлау округіндегі дауысын ысырап етуді болдырмау үшін ірі партиялардың кандидаттарына тактикалық түрде дауыс беруі мүмкін. Кіші партия шектік мәнге жақын болса, тізімдік дауысын да ысырап етуді болдырмау үшін өзінің сүйікті партиясына дауыс беруден бас тарып, ірі партияға дауыс беруі мүмкін. Бір үстем партия және бөлінген оппозиция бар елдерде пропорционалдық орындар тиімді оппозиция құру үшін маңызды рөл атқара алады. Көпшілік жүйені жақтаушылар пропорционалды түрде бөлінген қосымша орындардың партиялардың біреуінің көпшілікке ие болу мүмкіндігін азайтатынын, нәтижесінде азшылық немесе коалициялық үкіметтердің құрылуына әкелетінін айтады; ең ірі партиялар үкімет құру үшін кіші партиялардың қолдауына мұқтаж болуы мүмкін. Пропорционалдық өкілдікті жақтаушылар мұны артықшылық деп санайды, себебі партиялар жеке билік ете алмайды, келісімге келуге мәжбүр болады. Сонымен қатар, параллель дауыс беру пропорционалдық өкілдіктің таза формаларындағы партиялық жүйелерде кездесетіндей фрагментация деңгейіне алып келмейді деп есептеледі.

Өкілдердің екі түрі

Сайлаушылар екі дауыс беретіндіктен – біреуін сайлау округінен кандидатқа, екіншісін партия тізіміне – параллель дауыс беру жүйесінде екі түрлі өкіл пайда болады деген сын бар: бірі сайлау округіндегі сайлаушыларға жауапты, ал екіншісі тек партиясымен айналысады. Кейбіреулер мұны артықшылық деп санайды, себебі жергілікті де, ұлттық мүдделер де ұсынылады. Ал кейбіреулер әр сайлау округінде, демек, әр сайлаушының тек бір өкілі болған жүйені жақсы көреді, ал енді біреулер әр депутаттың сайлаушылардың барлығын ұсынуын қалайды, өйткені бұл сайлау жүйесінде де көрінеді.

ММП және АМС-пен салыстырғанда

Параллель жүйелер көбінесе аралас мүшелік пропорционалдық жүйелермен (MMP) немесе қосымша мүшелік жүйелермен (AMS) салыстырылады. Осы нақты салыстырулардың ерекше артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Жергілікті округтерде сайлау округтерін өзгерту арқылы (gerrymandering) партия өз үлесінен артық орынға ие бола алады. Сондықтан параллель жүйелерге округ шекараларын белгілеу үшін әділ критерийлер қажет. (MMP бойынша gerrymander жергілікті кандидатқа көмектесе алады, бірақ ол негізгі партияның орындық үлесін арттыра алмайды, ал AMS бойынша gerrymandering әсері компенсация арқылы азайтылады). Жапония, содан кейін Таиланд және Ресей партиялардың біртұтастығын арттыруға ынталандыру үшін параллель жүйені қабылдады. Партия тізімінің басындағы кандидаттарды сайлауға кепілдік береді, бұл басшылыққа сенімді орындарды қамтамасыз етеді. Керісінше, MMP немесе AMS жүйесінде жергілікті округтерде жақсы көрсеткен партияға қосымша тізімнен орын алудың қажеті болмайды, сондықтан басшылықтың өзі жергілікті округтерде сайлауға түсуі мүмкін. AMS-тің кейбір түрлері тактикалық дауыс беру және партиялардың алдау тізімдерін пайдалану арқылы іс жүзінде параллель жүйеге айналуы мүмкін, ал (басқа) MMP жүйелері мұндайды әдетте болдырмайды. Бұл ерекше тактикалық дауыс беру параллель дауыс беру жүйелерінде кездеспейді, себебі оның жүйелері арасында оны тиімсіз ететіндей өзара әрекеттесу жоқ. Дегенмен, басқа да тактикалық дауыс беру түрлері (мысалы, келісімге келу) параллель дауыс беруде AMS-ге қарағанда маңыздырақ, ал MMP-де дерлік маңызсыз. Сайлау шегі бар параллель, AMS немесе MMP жүйесінде парламентке өтуіне көмектесу үшін үлкен партиялардың қолдаушылары кіші, одақтас партияларға дауыс беруі мүмкін. Параллель жүйелер MMP немесе AMS жүйелеріне қарағанда бір партиялық көпшілікті құруға көбірек мүмкіндік береді, бұл сайлаушының көзқарасына байланысты жағымды немесе жағымсыз болуы мүмкін.

Филиппин

Филиппиннің Конгресс сайлау жүйесі ерекше жағдай болып табылады. Партиялық тізім бойынша сайланатын партиялар, округтік сайлауға түсетін партиялардан заң бойынша толыққанды бөлек болуы керек. Бұдан әрі, саяси партиялардың мүмкіндігі 3 орынмен (барлығы 61 орынның ішінде) шектеледі. Осының салдарынан, Филиппинде қолданылатын аралас сайлау жүйесі, «қалыпты» саяси партиялардың алатын дауыс үлесін көрсетпейді (тіпті аралас сайлау жүйелерінің арасында да), сондай-ақ толық пропорционалды өкілдік жүйелеріндегі жағдайдан да мүлдем өзгеше.

Пайдалану ұсыныстары

Жаңа Зеландия параллель дауыс беруді қабылдауды қарастырды, бірақ оның орнына MMP көбірек танымал болды. Жаңа Зеландиядағы Сайлау жүйесі жөніндегі Корольдік комиссия 1985-86 жылдары сайлау жүйесін қарап, SM-ді сол кезде қолданылып келген көпшілік дауыс берудің орнын басатын мүмкіндік ретінде қарастырды. Олар SM-нің Жаңа Зеландияда келесідей ерекшеліктермен енгізілуі мүмкін екенін ұсынды: әр сайлаушыда 2 дауыс болады, біреуі сайлау округінің үміткері үшін, екіншісі партия тізімі үшін; барлығы 120 орын болады, оның 90-ы сайлау округтеріндегі дауыстармен, ал қалған 30-ы партия тізімдері арқылы анықталады; партияның дауыс үлесіне пропорционалды түрде тізімдегі орындарды бөлу үшін өңделген Sainte Laguë әдісі қолданылады, партияларға орын бөлу үшін 5% шегі ұсынылды. Комиссия SM-нің Жаңа Зеландияның бұрынғы көпшілік сайлау жүйесінің (FPP) кемшіліктерін жоя алмайтынына тоқталды. Партия жеңіп алған ортақ саны оның дауыс үлесіне пропорционалсыз болып қалуы мүмкін – «дауыс үлесі мен ортақ орын үлесі арасында айтарлықтай тепе-теңдік болмайды» және бұл шағын партияларға (округтерде орындар жеңуге күресетіндерге) әділетсіз болар еді. 1992 жылғы көрсеткіштік сайлау референдумында SM төрт балама сайлау жүйесінің бірі болды (MMP, AV және STV-мен бірге), бірақ дауыс берушілердің барлығының 5,5 пайызын ғана алып, соңғы орынға шықты. Корольдік комиссия ұсынғандай, MMP-ге көшуге нақты көпшілік дауыс берді және 1993 жылғы сайлау референдумынан кейін қабылданды. 2011 жылғы тағы бір референдумда сайлаушылардың 57,77%-ы қазіргі MMP жүйесін сақтап қалуға дауыс берді. Басқа жүйеге өтуді қолдаған 42,23% дауыс берушілердің арасында көпшілік (46,66%) 1994 жылға дейінгі көпшілік сайлау жүйесіне (FPTP деп те аталады) қайта оралуды жөн көрді. Қосымша мүшелер жүйесі ең көп дауыс алған екінші таңдау болып, дауыс берушілердің 24,14%-ын құрады.