Кіріспе

Британдық либерал саяхаткері

Джон Морли, 1-ші Блэкберн виконты Морли (24 желтоқсан 1838 – 23 қыркүйек 1923), британдық либерал саяхаткері, жазушы және газет редакторы болған. Алғаш Солтүстік Англияда журналист болып жұмыс істеп, кейін 1880 жылдан 1883 жылға дейін жаңа либералды бағыттағы «Палл Молл Газетінің» редакторы болды. 1883 жылы Либералдық партиядан Парламент мүшесі (депутат) болып сайланды. 1886 жылы және 1892-1895 жылдар аралығында Ирландияның бас хатшысы, 1905-1910 жылдар аралығында және 1911 жылы Үндістанның мемлекеттік хатшысы, ал 1910-1914 жылдар аралығында Кеңес Лорд-президенті қызметтерін атқарды. Морли белгілі саяси комментатор және өзінің құрмет тұтқан Уильям Эварт Гладстонның өмірбаянын жазған тұлға. Морли еңбектерімен және «19 ғасырдың соңғы ұлы либералдары» деген беделімен танымал. Ол империализм мен Екінші Бур соғысына қарсы болды. Ирландияның дербестігін қолдады. Оның Ұлыбританияның Ресеймен одақтасы ретінде Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қарсылығы 1914 жылдың тамызында үкіметтен кетуіне себеп болды.

Өмірбаян және білім

Морли Ланкаширдің Блэкберн қаласында хирург Джонатан Морли мен Присцилла Мэридің (құрметті есімі Донкин) ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Челтенхем колледжінде білім алды. Оксфордта оқып жүргенде ол дін мәселесінде әкесімен дауласып, құрметті дипломсыз университетті ерте тастауға мәжбүр болды; әкесі оның дін қызметкері болуын қалаған. Ол осы жарысқа тікелей сілтеме жасай отырып, 1874 жылы "Компромисс туралы" еңбегін жазды.

Журналистика

Морли 1873 жылы Линкольн Иннісінде адвокаттыққа қабылданды, бірақ журналистикада мансап қууға шешім қабылдады. Кейін ол заңнан бас тартуын "ұзақ жылдар бойы өкініштің жемісі" деп сипаттады. 1880 жылдан 1883 жылға дейін, В. Т. Стид оның көмекші редакторы болды, содан кейін ол саясатқа қадам басты.

Саяси мансап

Морли алғаш рет 1869 жылы Блэкберндегі қосымша сайлауда Парламентке үміткер болды, бұл сайлау нәтижелерін жоюға әкелген сайлау петициясынан кейін өткен сирек кездесетін екі рет сайлау болды. Ол Блэкбернде жеңіліске ұшырады, сондай-ақ 1880 жылғы жалпы сайлауда Вестминстер қаласы үшін күрескенде орын жеңе алмады. Морли 1883 жылғы ақпанда өткен қосымша сайлауда Ньюкасл-апон-Тайн округінен Либерал партиясының Парламент депутаты (MP) болып сайланды.

Морли мен Ньюкасл

Морли – Глэдстонның көрнекті либералдық жақтасы болды. Ньюкасл қаласында оның сайлау округінің қауымдастығының төрағасы – Роберт Спенс Уотсон, Ұлттық либералдық федерацияның жетекшісі және 1890 жылдан 1902 жылға дейін оның төрағасы қызметін атқарды. Дегенмен, Ньюкасл екі өкіл сайланатын округ болды, ал Морлидің парламенттегі әріптесі Джозеф Коуэн – «Ньюкасл Daily Chronicle» газетіне иелік еткен, Либералдық партиямен үнемі қақтығыста болатын радикал болды. Коуэн Морлиді солшылдардан сынға алып, оның орнынан бас тарғаннан кейін жұмысшы кандидаттарды қолдады және жергілікті тори кандидат Чарльз Хамондқа көмектесті. Морли Уотсонның ұйымдық құрылымымен Коуэннің қарсылығына тойтарыс берді, бірақ [1895 жылғы Ұлыбританияның жалпы сайлауында] [1895 жылғы жалпы сайлауда] осы тактика Морлидің жеңіліске ұшырауына және Ньюкаслдың торилерге өтуіне себеп болды.

Ирландияның бас хатшысы, 1886, 189295

1886 жылы ақпанда ол Тайлық кеңеске ант беріп, Ирландияның бас хатшысы болып тағайындалды, бірақ сол жылдың шілдесінде Гладстон үкіметі Ирландияға дербестік беру мәселесінде құлап, Лорд Солсбери премьер-министр болғанда қызметтен алынды. 1886 жылғы жалпы сайлауда Гладстон партиясының ауыр жеңілісінен кейін Морли өмірін саясат пен жазу арасында бөліп, 1892 жылғы жалпы сайлауда Гладстон билікке оралғанда Ирландияның бас хатшысы лауазымына қайта келді. Ол бұл уақыт аралығында парламентте белсенді рөл атқарды, бірақ Ирландияның бас хатшысы қызметі аса сәтті болмады. Ирландия ақсүйектері оған барынша қиындық туғызды, ал Дублин қамалындағы билікке келген үй билеушісінің жолы түрлі қауіп-қатерге толы болды. Лорд Розбери басшылығымен және одан кейін Либералдық партияны шарпыған ішкі дауларда Морли сэр Уильям Харкорт жағына шығып, 1898 жылдың желтоқсанында Либералдық партия басшылығынан кету туралы хатын алды және іс жүзінде оған қол қойды. Ол 1895 жылғы жалпы сайлауда мандатын жоғалтты, бірақ көп ұзамай Шотландияда басқа округ тапты, ол 1896 жылғы ақпанда Монтроз округінен өткен қосымша сайлауда сайланды.

Сегіз сағаттық жұмыс күніне қарсылық

1889 жылдан бастап Морли Ньюкаслдағы еңбек көшбасшыларының қысымына қарсы тұрып, заңмен бекітілген ең көп сегіз сағаттық жұмыс күнін қолдаудан бас тартты. Морли бұған қарсы болды, себебі бұл табиғи экономикалық процестерге араласуға әкелер еді. Бұл "Британ өнеркәсібінің нәзік және күрделі механизміне парламент актісін күшпен тығып салу" сияқты болар еді. Мысалы, кеншілерге арналған сегіз сағаттық жұмыс күні туралы заң жобасы, жергілікті және табиғи жағдайлары әртүрлі болатын салаға бірыңғай ереже енгізер еді. Морли кәсіподақ өкілдеріне жұмыс уақытын шектеудің жалғыз дұрыс жолы – олардың өздерінің ерікті шаралары екенін айтты. Саясаткерлер арасында сирек кездесетін, сегіз сағаттық жұмыс күніне қарсы шығуы оған еңбек көшбасшыларының наразылығын тудырды. 1891 жылдың қыркүйегінде өткен екі ірі митингіде Джон Бернс, Кир Харди және Роберт Блэчфорд сияқты еңбек көшбасшылары Морлиге қарсы шаралар қабылдауға шақырды. 1892 жылғы сайлауда Морлиге қарсы еңбекші кандидат тікелей ұсынылмады, бірақ Сегіз сағаттық лига және Социал-демократиялық федерация Юнионист кандидатты қолдады. Морли өзінің мандатын сақтап қалды, бірақ Юнионист кандидаттан кейін екінші орын алды. Морли үкіметке тағайындалғанда және қосымша сайлау қажет болғанда, Харди және басқа социалистер жұмысшыларға Юнионист кандидатқа дауыс беруді ұсынды (ол кеншілер үшін сегіз сағаттық жұмыс күнін қолдады), бірақ Ньюкаслдағы ирландтық дауыс Морлиге жиналды және ол мандатын сәтті сақтап қалды. 1892 жылдың наурыз айында Парламентте сегіз сағаттық жұмыс күні туралы заң жобасы бойынша өткен дауыс беруден кейін Морли былай деп жазды: "Мен күткен нәрсе орын алды. Еңбек партиясы – яғни еңбекшілердің атынан сөйлейтіндердің ең батыл, принципсіз және ойсыз тобы – Либералдық партияны басып алды. Жағдай одан да нашар – Либералдық партия, біздің қатардағылардың арасында, ешқандай түсіндірме немесе қорғаусыз толыққанды бас иді". 1885 жылы Морли мемлекеттік араласудың барлығына қарсы шыққан либералдарға қарсы сөйледі және былай деп мәлімдеді: "Бостандық пен мүлікті қорғау лигасы Либералдық қағидаларды шын мәнінде түсінетін жалғыз адамдар екенін, Лорд Брамвелл мен Уэмисс графы Либералдық партияның жалғыз Абдиелдері екенін мойындауға мен дайын емеспін". Содан кейін сол жылы Морли өзінің саяси ұстанымын былайша анықтады: "Мен темпераментім бойынша сақтықпен келетін вигпін, тәрбием бойынша либералмын, ал байқау мен тәжірибем бойынша толыққанды радикалмын". 1890 жылдардың ортасына қарай Морли әлеуметтік және экономикалық мәселелерде мемлекеттік араласуға қатысты догматик оппозицияны қабылдады. Ол әлеуметтік реформалардың партиялық мәселеге айналмауына үміттене берді және сайлаушыларды "жұмыс пен жалақының негізін жасанды түрде бұзатын кез келген мемлекеттік әрекетке сақ болыңыз" деп ескертті. Саясаткерлер "ешбір мемлекет қайраткерінің, үкіметтің немесе қоғамның бақылауынан тыс үлкен экономикалық толқындар мен ағындар" салдарынан "тұрақты жұмыс пен жақсы жалақыны қамтамасыз ете алмайды". Морли империализмді және интервенциялық сыртқы саясатты мемлекеттің билігін арттыру деп қарады. Боер соғысы (1899–1902) салдарынан мемлекеттік шығындардың өсуі оны алаңдатты, себебі бұл мемлекеттің кіріс жинақтау қабілеті елдің әлеуметтік және экономикалық құрылымында үлкен өзгерістер жасау үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Франсис Хирст 1899 жылдың қазан айында Морли туралы былай деп жазды: "Ол ұлттық шығындар туралы үлкен алаңдаушылықта. Ол қиын кезеңдер келгенде, біз қысқартуды емес, "мүлікке қасақана шабуыл жасау және әділ саудаға оралу" деп қорқады". Империализм және оны қаржыландыру үшін қажетті шығындардың өсуі табыс салығын қайта құруға әкеледі, ал бұл өз кезегінде кейбір адамдарға басқаларға қарағанда ауыр салық салуға әкеледі, бұл "қоғамдық теңдіктің қағидаларына" қайшы келеді. Морли енді Гладстонның 1853 жылғы бюджетіне өкініш білдірді (онда табыс салығы "аяғына" қойылды), себебі ол қазынашылық канцлеріне "қажет болғанда оңай және сенімді түрде алуға болатын резерв берді". Гладстон "тек құралдар ғана емес, сонымен қатар шығындарды бақылауды өмірінің басты мақсаты еткен саясатқа тікелей түрткіс берді". 1902 жылдың 8 тамызында ол Букингем сарайында король Эдуард VII-ден орден алды. 1902 жылдың шілдесінде Эндрю Карнеги оған марқұм Лорд Актонның құнды кітапханасын сыйға тартты, оны 20 қазанда ол Кембридж университетіне тапсырды.

Үндістанның мемлекеттік хатшысы

1905 жылдың соңында сэр Генри Кэмпбелл Баннерман кабинетін құрғанда Морли Үндістанның мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды. Бірақ ол Қаржы министрі болуды артық көрген. Осы лауазымда ол 1907 жылғы мамыр айында және одан кейін Үндістандағы наразылықтың алаңдатарлық белгілері пайда болғанда, қатаң шаралар қолданудағы бекемдігімен көзге түсті. Радикалдық партияның кейбір белсенді мүшелері британдық үкіметпен қарым-қатынаста демократиялық принциптерден тайып кеткені үшін оған қарсы шықты, бірақ оның әрекеті саясаткерлік шеберлікті және сабырлылықты біріктіргені ретінде жалпы мойындалды. Революциялық насихатқа қатысты қарсылық білдіргенімен, ол екі белгілі үндістандықты Үндістан кеңесіне тағайындап, әкімшілік басқаруды орталықтандыру жөніндегі шаралар қабылдап, халыққа деген ықыласын көрсетті. 1908 жылы сэр Генри Кэмпбелл Баннерман отставкаға кетіп, Х.Х. Асквит премьер-министр болғанда Морли жаңа кабинеттегі қызметін сақтап қалды; алайда, оны Парламент палатасындағы орыннан босату қажет деп шешілді, ол Жоғарғы палатаға ауыстырылып, Ланкастер графтығының палатинында Блэкберн виконты Морли титулымен граф атанды. Ол гербтен бас тартқан алғашқы жұрт болды, бірақ Линкольн қонақүйінің қабырғасындағы панель оған қателікпен герб тағайындалған. 1909 жылы либерал канцлер Дэвид Ллойд Джордж қарулану мен әлеуметтік реформаны қаржыландыру үшін бюджетінде ("Халық бюджеті") салықтарды арттырды. Морли бюджеттің артында "Тарифтік реформаның күлкісі жатыр" деді, себебі халық "еркін сауда жағдайында осыдан жақсы нәтижеге қол жеткізе алмаса, басқа нәрсеге көшуі мүмкін" деп ойлауы мүмкін. Морли "елдің шығындарын" "біздің тұрақты проблемаларымыздың ең ауыр проблемасы" деп бағалады. Бұл заңның мақсаты – жалпы үнді халқын діни топтарға бөліп, үнді ұлтшылдығының өсуіне қарсы тұру болды. Нәтижесінде ел діни негізде бөлініп кетті.

Кеңес Төрағасы

Лордтар палатасының мүшесі ретінде Блэкберннің лорды Морли 1911 жылғы Парламент актісінің қабылдануына көмектесті, ол лордтардың заң жобаларын ветолеу құқығын жойды. 1910 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Морли Кеңес төрағасы қызметін атқарды. Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы алдында, 1914 жылдың 2 тамызында Либералдық кабинет француз жағалауын неміс императорлық флотынан қорғау ниетін білдірді. Осы міндеттемеге қарсы шығып, Морли Джон Бернспен бірге отставкаға шықты. Басқа либералдардан өзгеше, ол Германияның Бельгияны басып алуынан қорқып үрейленбеді. Дегенмен, ол Ресейге өте жаулы болды және Ресеймен бірге Германияға қарсы соғысқа қатыса алмайтынын сезінді.

Мұра

XIX ғасырдың ортасындағы философиялық радикал, Кобден принциптеріне қарсы кейінгі мүмкіндікшіл реакцияға (барлық түрлерінде) күдікпен қараған ол, британдық саясатта әдетте өзіне қарсы болатын көпшіліктің құрметін өзінің принциптеріндегі табандылықпен, мінезінің күшімен және сенімдерінің шындығымен сақтап қалды. Оның мұрасы таза моральдық болды; 1870 жылдың мамырында Роза Мэри Айлинг ханымға үйленгенімен, осы одақтан ұрпақтар тумады. Айлинг Морлимен танысқанда күйеуі бар еді, және жұбайлар оның бірінші күйеуі бірнеше жылдан кейін қайтыс болғанға дейін үйленуді күтті (Джон Стюарт Миллмен тағы бір ұқсастық). Ол ешқашан жоғары қоғамға қабылданбады, және оның көптеген әріптестері, соның ішінде Асквит, оны ешқашан кездестірген жоқ. Морлидің үш бауыры болды: Эдвард Сворд Морли (1828–1901), Уильям Уильхаус Морли (1840 – шамамен 1870) және Грейс Ханна Морли (1842–1925). Тарихшы Стэнли Вольперт 1967 жылғы кітабында былай деп жазды: "Егер оның некесіне байланысты әлеуметтік жағынан кешірілмейтін жағдайлар болмағанда, Морли Британияның сыртқы істер министрі, тіпті премьер-министр болуы мүмкін еді деп болжауға болады". 50 жылдан астам тыныш, усақ-түйексіз жеке өмірден кейін, Блэкберн виконты Морли 1923 жылдың 23 қыркүйегінде өзінің үйінде, Флауэрмид, Уимблдон паркі, Оңтүстік Лондон, сексен төрт жасында жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды, виконттық атағы жойылды. Голдерс Грин крематорийінде кремациядан кейін оның күлі Путни Вейл зиратына жерленді. 1944 жылы жазған австриялық классикалық либералдық теоретик Фридрих Хайек Морлидің беделі туралы былай деді:

"Саяси немесе әлеуметтік мәселелер бойынша ағылшын жазушысы әлемге неғұрлым типикалық көрінсе, бүгін ол өз елінде соғұрлым ұмытылып барады деуде артық айтқандық емес. Лорд Морли немесе Генри Сиджвик, Лорд Актон немесе А. В. Диси сияқты адамдар, олар сол кезде бүкіл әлемде либералды Англияның саяси даналығының көрнекті мысалдары ретінде құрметтелді, қазіргі ұрпақ үшін көне викториялықтар болып табылады."

Жарияланымдар

Эдмунд Берк: Тарихи зерттеу (Лондон: Макмиллан, 1867). "Сыншыл әртүрлі жазбалар" (1871. Екінші том; 1877). Вольтер (1871). Руссо (1873). Ұлттық білім беру үшін күрес (Лондон: Чапман және Холл, 1873). Компромисс туралы (1874; Чапман және Холл, 2-ші басылым, қайта қарастырылған, 1877). Дидро және энциклопедия авторлары (Лондон: Чапман және Холл, 1878). Берк (Лондон: Макмиллан, 1879) (Англиялық әдебиетшілер сериясы). Ричард Кобденнің өмірі (1881). Афоризмдер: Эдинбург философиялық институты алдында сөйленген сөз, 11 қараша 1887 жыл (Лондон: Макмиллан, 1887). Викибағана: Толық мәтін. Уолпол (Лондон: Макмиллан, 1889) (Он екі ағылшын мемлекет қайраткерлері сериясы). Әдебиеттану зерттемелері (Лондон: Макмиллан, 1891). Оливер Кромвелл (Нью-Йорк: The Century Co., 1900). Уильям Эварт Гладстонның өмірі (Лондон: Макмиллан және Компания, 1903. 3 том). Саясат және тарих бойынша жазбалар (Лондон: Макмиллан және Компания, 1913–14). Естеліктер (Нью-Йорк: Макмиллан Компаниясы, 1917. 2 том.). 1-том • 2-том.