Кіріспе

1704 жылғы Джонатан Свифттің сатирикалық әңгімесі "Кітаптар шайқасы" – Джонатан Свифттің 1704 жылы жазған "Ауыздық туралы әңгіме" атты кітабына қосымша ретінде жарық көрген қысқаша сатира. Онда патшаның кітапханасындағы (сол кезде Сент-Джеймс сарайында орналасқан) кітаптар арасындағы нағыз шайқас бейнеленген, себебі идеялар мен авторлар басымдыққа ие болу үшін күреседі. Сатираның нәтижесінде "Кітаптар шайқасы" ежелгілер мен заманауилердің араздасуына синоним болды. Бұл Свифттің ең ерте танымал туындыларының бірі.

Ежелгілер мен қазіргі заман

XVII ғасырдың соңында Францияда заманауи білімнің ежелгі Грекия мен Римдегі білімнен басым түсетіні туралы дау қалыптасты. "Модернистер" (Бернар ле Бовье де Фонтенелл мысалы ретінде) ғылым мен ақыл-ойының қазіргі дәуірінің Грекия мен Римнің сенімсіздігі мен шектеулі әлемінен жоғары тұратынын жақтады. Оның пікірінше, қазіргі заманғы адам ежелгілерден гөрі алысқа көре алады. "Ежелгілер" болса, білуге қажеттінің бәрі Вергилий, Цицерон, Гомер және әсіресе Аристотельдің еңбектерінде кездесетінін айтты. Бұл әдеби тартыс 1690 жылы сэр Уильям Темпл Фонтенеллге жауап ретінде "Ежелгі және заманауи білім туралы" атты еңбегін жариялағанда Англияда да қайта жаңғырды. Оның мақаласы кейінгі авторлар қайта қолданған екі метафораны талқылауға енгізді. Біріншіден, ол қазіргі заманғы адамның "алдыңғы буынның иығында тұрған кішкентай адам" екенін ұсынды (қазіргі заманғы адам ежелгілердің байқаулары мен білімінен бастағандықтан, одан әрі көреді). Олар табиғатты айқын көрді, ал қазіргі заманғы адам олардың көзқарасын ғана бейнеледі немесе жетілдірді. Бұл метафоралар – кішкентай адам/ алып және шағылыстырылған/ шығарылған жарық – Свифттың сатирасында және басқа шығармаларда кездеседі. Темплдің мақаласына классик Ричард Бентли және сыншы Уильям Воттон жауап берді. Темплдің достары/ клиенттері, кейде "Христос шіркеуінің зиялылары" деп аталатын, Оксфордтағы Христос шіркеуімен байланысы және Фрэнсис Аттерберидің басшылығымен "модернистерге" (әсіресе Воттонға) шабуыл жасады. Англиядағы пікірталас бірнеше жыл ғана созылды. Уильям Темпл сол кезде зейнеткерлікке шыққан дін қызметкері, Франциямен бейбіт келіссөздерін жүргізген Карл II-нің мемлекеттік хатшысы еді. Дін қызметкері ретінде, оның жалпы және кәсіби (сол кезде "жалдамалы авторлар" деп аталған) авторларға жауап беруге құқығы болмады, сондықтан шайқастың көп бөлігі Темплдің жаулары мен Темплдің өкілдері арасында өтті. Айта кетерлігі, Джонатан Свифт бұл пікірталастың қатысушысы болған жоқ, бірақ ол Темплдің хатшысы болып жұмыс істеді. Сондықтан, бұл дау Свифттың қиялын оятуға ықпал еткені мүмкін, бірақ ол оған қатысуға бейімділік сезінбеді.

Сатиралық

Джонатан Свифт осы дау кезінде Уильям Темпл үшін жұмыс істеді, ал Свифттің «Таб туралы әңгімесі» (1703/1705) пікірталасқа қатысады. Алғашқы басылымнан бастап Свифт «Кітаптар шайқасы» атты қысқа сатираны «Таб туралы әңгімеге» қосты. Бұл шығармада кітапханада өтетін эпикалық шайқас бейнеленеді. Әртүрлі кітаптар тіріліп, ежелгі және қазіргі заман арасындағы дауларды шешуге тырысады. Свифт сатирасында жеңістің қай жаққа бұрғанын айтудан шеберлікпен аулақ. Ол қолжазбаның кейбір бөліктері зақымдалғанын көрсетеді, осылайша шайқастың аяқталуын оқырманға қалдырады. Шайқас нақты авторлар мен олардың ізбасарлары мен сыншылары арасында егжей-тегжейлі баяндалады. Бұл күрес тек классикалық және қазіргі заманғы авторлар арасында ғана емес, сонымен қатар авторлар мен сыншылар арасында да болады. Проза Сэмюэл Батлердің «Худибрас» шығармасындағы шайқастың пародиясы сияқты, ерлік поэзияның пародиясы болып табылады. «Шайқастағы» ұрыс арақашықты жәндік пен араның араласқан аллегориясымен үзіледі. «Сансыз көп шыбындарды жойғаннан кейін» «бірінші дәрежеге дейін өскен» ара, жоғарғы сөреде қамал сақшысы сияқты тұрады, ал табиғат әлемінен ұшып келген және қызығушылықпен тартылған ара, оның желісін қиратады. Ара, араның өзінің бейілсіздігі үшін және өзінен жақсырақ біреудің еңбегін бұзғаны үшін қарғыс айтады. Ара өзінің желін үйі, сәнді сарайы дейді, ал ара – абыройына мән бермейтін, табиғатта кез келген жерге баратын саяхатшы. Ара: «Мен табиғаттың бұйрығын орындап, егінге көмектесемін», – деп жауап береді, ал араның қамалы – «жақсы және көп лас және уы бар қоймасы» бар, өзінің денесінен алынған. Бұл аллегория Свифт оны қолданғанға дейін ескірген, және бұл шайқас шегіндегі қосымша мәлімет. Сонымен қатар, ол бүкіл шығарманың тақырыбын көрсетеді. Ара ежелгілер сияқты және авторлар сияқты: ол табиғаттан материал жинап, далада әнін шырқайды. Ара заманауи және сыншылар сияқты: ол әлсіздерді өлтіреді, содан кейін өзінің желін (сыни кітаптарын) өзінің денесінің ластануынан, ішкі мүшелерін қорытып жасайды. Бір жағынан, «Кітаптар шайқасы» Свифттің «Таб туралы әңгімесінде» зерттейтін үлкен тақырыптардың бірін көрсетеді: өз дәуіріңнің жоғары екендігіне сенумен байланысты мақтаныш пен туынды жұмыстардың кемсіздігі. «Аңыздың» шабуылдарының бірі шығармаларды оқығандықтан оларды жасағандармен тең болады деп ойлайтындарға бағытталған. Свифттің «Рухтың механикалық әрекеті» атты тағы бір сатирасы басқа тақырыпты көрсетеді: бейнелі және сөздік арасындағы инверсия, мақтанның бір бөлігі ретінде.

Троптың қайта қолданылуы

Суифттің "Шаясуы" Бойлоның "Лютрин" поэмасына үлкен қарызді болды, бірақ ол аударма емес еді. Оның орнына, бұл сол негізге құрылған ағылшын туындысы болды. Дегенмен, Джон Озель "Ле Лютрин" поэмасын аудару арқылы Суифтқа жауап беруге тырысты, онда шайқаста тори жазушылары вигтер тарапынан сыналып, жерден-жебірді болады. Бұл Суифт пен Александр Поуптың Озельді сатиралауына себеп болды. Бұдан әрі, Суифттен кейін басқа да "кітаптар шайқасы" туды. Көбінесе, бұл тек саяси шабуылдар болды, мысалы, кейінірек Эдвард Куктың "Ақындар шайқасы" (1729), ол Александр Поупқа жасалған шабуыл еді. 18-ғасыр сатирасының тұрақты мотиві ретінде "Кітаптар шайқасы" ежелгілер мен заманауилардың араздасуын және Суифт пен Уильям Воттонның арасындағы тартыстың дәуірін бейнелеудің стандартты тәсілі болды.