Кіріспе
Диакритикалық белгі
single dot diacritics
When used as a diacritic mark, the term dot refers to the glyphs "combining dot above" , and "combining dot below"
which may be combined with some letters of the extended Latin alphabets in use in
a variety of languages. Similar marks are used with other scripts.
Жалғыз нүктелі диакритика
single dot diacritics
When used as a diacritic mark, the term dot refers to the glyphs "combining dot above" , and "combining dot below"
which may be combined with some letters of the extended Latin alphabets in use in
a variety of languages. Similar marks are used with other scripts.
Диакритикалық белгі ретінде қолданылғанда, "жоғары қосылатын нүкте" және "төмен қосылатын нүкте" глифтерін білдіретін нүкте термині, әртүрлі тілдерде қолданылатын кеңейтілген латын әліпбиінің кейбір әріптерімен біріктірілуі мүмкін. Осыған ұқсас белгілер басқа жазу жүйелерінде де қолданылады.
single dot diacritics
When used as a diacritic mark, the term dot refers to the glyphs "combining dot above" , and "combining dot below"
which may be combined with some letters of the extended Latin alphabets in use in
a variety of languages. Similar marks are used with other scripts.
Төмен нүкте
Көптеген тілдерде төменгі нүкте жоғары немесе салыстырмалы түрде жоғары дауыстыны білдіреді, көбінесе төменгі дауыстының қарсылығын, ол огонекпен белгіленген немесе белгісіз қалған. Ротуман тілінде ạ /ɔ/ дыбысын көрсетеді. Романьолда ẹ, ọ [e, o] дыбыстарын білдіреді, мысалы, Римине диалектісіндегі fradẹll, ọcc "бауырлар, көздер" сөздерінде. Ежелгі латынның академиялық жазуында ẹ̄ (e төменгі нүктемен және макронымен) ертедегі ескі латын дифтоны ei-ден пайда болған ұзын дауыстыны көрсетеді. Бұл дауысты классикалық латын тілінде әдетте ī болып өтеді. Роман тілдерінің дамуын сипаттауда қолданылатын Вульгарлық латынның академиялық транскрипциясында ẹ және ọ жартылай ортаңғы дауыстыларды, ал e және o тілдері огонекпен (ę, ǫ) белгіленген ашық ортаңғы дауыстылардан ажыратады. Орта ағылшын тілінің академиялық транскрипциясы жоғарыдағы Вульгарлық латынмен салыстырылатын конвенцияларды қолданады. Серб-хорват диалектілерінің академиялық транскрипциясында ẹ, ọ, ạ (әдетте) стандартты e, o, a-дан жоғарырақ дауыстыларды көрсетеді, ал алғашқы екеуі төменгі дауыстылармен, яғни e̦, o̦ (әдетте) белгіленгендермен қарама-қарсы келеді. Инар сами тілінде төменгі нүкте жартылай ұзын дыбысты дауыстыны білдіреді: đ̣, j̣, ḷ, ṃ, ṇ, ṇj, ŋ̣, ṛ және ṿ. Бұл белгі тек сөздіктерде, оқулықтарда және тілдік басылымдарда қолданылады. IAST және Калькуттадағы Ұлттық кітапханадағы Индия тілдерін транскрипциялауда әріптің астындағы нүкте ретрофлекстік дауыстыларды бөліп көрсетеді: ṭ, ḍ, ṛ, ḷ, ṇ, ṣ, ал m төменгі нүктесі (ṃ) анусварани, ал h төменгі нүктесі (ḥ) висарганы білдіреді. Санскриттің қазіргі транслитерацияларында дыбыстық r және l әріптерінің астындағы сақинаның (диакритикалық белгі) орнына жиі төменгі нүкте қолданылады. Кейбір афроазиялық тілдердің, әсіресе семит тілдерінің және бербер тілдерінің транскрипциясында төменгі нүкте басатын дауыстыны көрсетеді. Араб тілінің транскрипциясында DIN 31636 және ALA LC еврей тілінің транскрипциясында ṿ vav (ו) дыбысын, ал v төменгі нүктесіз beth (ב) дыбысын білдіреді. ḳ qoph (ק) дыбысын, ал k kaph (כ) дыбысын көрсетеді. ḥ chet (ח) дыбысын білдіреді. Төменгі нүкте Домари тілінің PDA орфографиясында да қолданылады, төменгі нүктелі дауыстылар басым дыбыстарды көрсетеді. Астурия тілінде ḷḷ (төменгі нүктелі қос ll) дауысты ретрофлекстік жарылысты немесе дауыссыз ретрофлекстік аффрикатты, диалектке байланысты, ал ḥ (төменгі нүктелі h) дауыссыз глотталь фрикативті білдіреді. О'одхам тілінде Ḍ (d төменгі нүктесімен) дауысты ретрофлекстік тоқтатуды білдіреді. Вьетнам тілінде nặng тоны (төмен, глотталь) негізгі дауыстының астында нүктемен белгіленеді: ạ, ặ, ậ, ẹ, ệ, ị, ọ, ộ, ợ, ụ, ự, ỵ. Игбо тілінде i, o және u әріптеріне төменгі нүкте қосып, ị, ọ және ụ әріптерін жасайды. Төменгі нүкте дауыстының биіктігінің төмендеуін көрсетеді. Йоруба тілінде e және o әріптеріне төменгі нүкте қосып, ẹ және ọ әріптерін жасайды, бұл дауыстының биіктігінің төмендеуін көрсетеді, сондай-ақ s әріпіне қосып ṣ әріпін жасайды, бұл тіл ұшының альвеолаға жақын артикуляциясын көрсетеді. Американистік фонетикалық жазуда x төменгі нүктесімен (x̣) дауыссыз увулярлық фрикативті білдіреді. Rheinische Dokumenta фонетикалық жазу жүйесінде төменгі нүкте дауысты s және r мен a әріптерінің ерекше айтылуын көрсету үшін қолданылады. Шығыс Ожибве және Одаава тілдерінің Фиеро Родос орфографиясында g̣, ḥ және ḳ әріптерінде төменгі нүкте синкопадан кейін жоғалған лабиализацияны көрсету үшін қолданылады. Сицилия тілінде ḍḍ тіркесі қолданылады. Калабари тілінде ḅ және ḍ қолданылады. Маршалл тілінде дауыстыларға қосылған төменгі нүкте велярлануды білдіреді, мысалы велярланған екі екіжақты мұрындық ṃ. UNGEGN урду тілінің транскрипциясында ḍ, g̣, ḳ, ṭ, ẉ және ỵ әріптері қолданылады. Мизо тілінде ṭ әрпі қолданылады. Төменгі нүкте деванагари әліпбиінде де қолданылады, онда ол нукта деп аталады.
In romanizations of some Afroasiatic languages, particularly Semitic Languages and Berber Languages, an underdot indicates an emphatic consonant. The romanization of Arabic uses In the DIN 31636 and ALA LC Romanization of Hebrew, ṿ represents vav (ו), while v without the underdot represents beth (ב). ḳ represents qoph (ק) while k represents kaph (כ). ḥ represents chet (ח). The underdot is also used in the PDA orthography for Domari to show pharyngealization—the underdotted consonants represent the emphaticized sounds In Asturian, ḷḷ (underdotted double ll) represents the voiced retroflex plosive or the voiceless retroflex affricate, depending on dialect, and ḥ (underdotted h) the voiceless glottal fricative. In O'odham language, Ḍ (d with underdot) represents a voiced retroflex stop. Vietnamese: The nặng tone (low, glottal) is represented with a dot below the base vowel: ạ ặ ậ ẹ ệ ị ọ ộ ợ ụ ự ỵ. In Igbo, an underdot can be used on i, o, and u to make ị, ọ, and ụ. The underdot symbolizes a reduction in the vowel height. In Yoruba, an underdot can be used on e and o to make ẹ and ọ, symbolizing a reduction in the vowel height, as well as on s to make ṣ, symbolizing a postalveolar articulation. In Americanist phonetic notation, x with underdot x̣ represents a voiceless uvular fricative. Underdots are used in the Rheinische Dokumenta phonetic writing system to denote a voiced s and special pronunciations of r and a. In the Fiero Rhodes orthography for Eastern Ojibwe and Odaawaa, in g̣, ḥ, and ḳ, underdot is used to indicate labialization when either or following them was lost in syncope. The Sicilian nexus ḍḍ is used to represent In Kalabari, ḅ and ḍ are used. In Marshallese, underdots on consonants represent velarization, such as the velarized bilabial nasal ṃ.
UNGEGN romanization of Urdu includes ḍ, g̣, ḳ, ṭ, ẉ, and ỵ. In Mizo, ṭ represents The underdot is also used in the Devanagari script, where it is called nukta.
Жоғары және ортаңғы нүкте
Канадалық аборигендік сылбырларда ортаңғы нүкте әріп ретінде, ортадағы нүкте диакритикасы және жоғары нүкте диакритикасынан өзге, Наскапи тілінде /w V/ дыбыстарын көрсететін екі нүкте диакритикасы да бар. Бұл диакритика, сылбырлық әріптің орналасуына қарай, тік орналасқанда қос нүктеге, көлденең орналасқанда диарезиске, ал бұрыштап немесе кішкентай көтерілген әріпті қоршап тұрғанда ортаңғы нүкте мен жоғары нүкте диакритикасының үйлесімін еске түсіруі мүмкін. Сонымен қатар, Солтүстік-Батыс Ожибве тілінде кішкентай көтерілген /wi/ /w/ ретінде, ортаңғы нүкте одан да жоғары көтеріліп немесе ; түрінде көрсетіледі. Кейбір Батпақты Кри тілінде /w/ дыбысын, ал кейбір Солтүстік-Батыс Ожибве тілінде /y/ дыбысын көрсететін "Соңғы" көтерілген нүкте де бар.