Кіріспе

18 ғасырдағы ағартушылық дәуірінің зиялылары. Олардың көпшілігі негізінен философтар емес, философия, тарих, ғылым, саясат, экономика және әлеуметтік мәселелер сияқты білімнің көптеген салаларын зерделеуге ақыл-ойы мен логикасын қолданған қоғамдық зиялылар болды. Олар сын көзбен қарап, кемшіліктерді анықтап, оларды түзетуге ұмтылды. Олар ұлттық шекараларды асып, зиялыларға кітаптар мен идеяларды еркін алмасуға мүмкіндік берген «хат алмасу республикасын» құрды. Философтардың көпшілігі ер адамдар болғанымен, олардың арасында әйелдер де болды. Олар прогресс пен төзімділікті жақтады, ал ұйымдасқан дінге (көпшілігі деист болған) және феодалдық институттарға күмәнмен қарады. Көптеген зиялылар Дидроның «Энциклопедиясына» үлес қосты. 1793 жылы Франция революциясы зорлыққа толы кезеңге жеткеннен кейін олардың ықпалы азайды.

Қасиеттері

Философ – француз тіліндегі «философ» деген сөз, және француз Ағартушылық дәуірінің ойшылдары өздеріне қолданатын атау. Философтар, көптеген ежелгі философтар сияқты, әлемнің нақты проблемаларын шешуге арналған қоғамдық зиялылар еді. Олар ағымдағы оқиғалардан бастап өнер сыншылығына дейін түрлі тақырыптарда жазды және барлық дерлік пішінде туындылар жасады. Мысалы, швейцариялық философ Жан Жак Руссо саяси трактат, білім беру туралы еңбек, Польша және Корсика конституциялары, театрдың қоғамдық моральға тигізетін әсерін талдау, көптеп сатылған роман, опера және өте ықпалды автобиография жазды. Философтар кең білімді оқырмандар үшін жазды, олар жергілікті кітап дүкендерінде таба алатын Ағартушылық дәуірінің кез келген кітабын қуанды, тіпті билеушілер немесе шіркеулер мұндай еңбектерге тыйым салуға тырысқанда да. 1740-1789 жылдар аралығында Ағартушылық өз атауын алды және философтар мен мемлекеттік және діни билік арасындағы қызу дау-жанжалдарға қарамастан, үкіметтің жоғарғы эшелондарында қолдау тапты. Философ француз сөзі болғанымен, Ағартушылық ерекше ғаламдық сипатқа ие болды; философтарды Филадельфиядан Санкт-Петербургке дейін кездестіруге болады. Философтар өздерін ұлттық саяси шекаралардан асып түсетін ұлы «әдеби республика»ның бір бөлігі деп санады. 1784 жылы неміс философы Иммануил Кант Ағартушылықтың бағдарламасын екі латын сөзімен түйіндеді: sapere aude, «білуге батылыңыз», яғни өз бетіңізбен ойлауға батылыңыз. Философтар ақыл-ойымен сенімсіздіктерге, ызаға және діни фанатизмге қарсы күресті, оларды еркін ойлау мен әлеуметтік реформаларға ең басты кедергі деп есептеді. Вольтер діни фанатизмді басты нысана етіп алды: «Фанатизм сананы уласа, ауруды емдеуге шама келмейді» және «осы індеттің жалғыз емдігі – философиялық рух». Ағартушылық дәуірінің жазушылары ұйымдасқан дінге қарсы болмады, бірақ олар діни төзімсіздікке қатысты қатты наразылық білдірді. Олар ақылға негізделген қоғам адамдардың ойлау әдісін жақсартады және әлеуметтік мәселелер мен проблемаларға қатысты көбірек сынға және ғылыми көзқарасқа әкеледі деп сенді. Философтар білімді тарату өмірдің барлық салаларында – астық саудасынан сот жүйесіне дейін – реформаларды ынталандырады деп ойлады. Олардың ең қалаған реформаларының бірі – зияткерлік бостандық, яғни өз ақылыңды қолдану және нәтижелерін жариялау бостандығы. Философтар баспасөз бостандығы мен дін бостандығын қалап, оларды «табиғи құқықтар» деп санады, ол «табиғи заңмен» кепілдендірілген. Олардың пікірінше, прогресс осы бостандықтарға байланысты.

Қазіргі ағылшын тіліндегі қолданысы

"Философ" сөзі ағылшын тілінде орта ғасырлардан бері қолданылып келеді. Хорас Уолпол 1779 жылы: «Буффоннан басқа философтар – қатыгез, мақтаншыл, өрескел әрі бос сөздерге құмар адамдар» деп атап өткен. Ғалымдар бұл сөзді барлық Орта ғасыр ойшылдарына қолдануға бола ма, әлде оны француз философтарымен ғана шектеуге бола ма деген мәселеде келіспейді. Мысалы, тарихшы Питер Гей оны «Эдинбургтен Неапольге, Парижден Берлинге, Бостоннан Филадельфияға дейінгі» барлық Орта ғасыр философтарына қатысты қолданады.