Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Томбола» операциясы – SAS майоры Рой Фарран мен Арнайы операциялар басқармасының капитаны Майкл Листің басқаруымен 2-ші арнайы әуе қызметі жүргізген маңызды шабуыл болды. Операция Одақтас әскерлерінің 15-ші армия тобының бұйрығына бағынбай, мерзімінен бұрын іске қосылды.

Жоспарлау

1945 жылдың 4-24 наурызы аралығында 50 адам майор Рой Фарранның басшылығымен, Майкл Листің басшылығындағы “Кешірме” SOE миссиясымен байланысу үшін Монте-Кусна (Реджио-Эмилия) аймағына парашютпен түсті. Олар итальяндық партизандармен байланыс жасады, олардың қатарында 70 қашқан советтік әскери тұтқын да болды. 19 наурызда екі неміс дезертирі “Кешірме” миссиясына неміс штабының орналасқан жері туралы ақпарат әкелді (олар 14-ші армия деп ойлады, бірақ ол LI Гебиргс (Тау) корпусы болуы мүмкін еді). Неміс штабы Реджио-Эмилия төбелеріндегі Ботеге-д'Альбинеадағы екі виллада орналасқан. Лис Фарранмен бірге шабуыл жасауды жоспарлап жатқанын SOE-ге хабарлады. Сол күні Листің хабары 15-ші армия тобының штабына жіберілді, олар екі талаппен шабуылды мақұлдады. Біріншіден, Лис пен Фарран шабуыл жоспарын зерделеп, ұсыну керек еді, екіншіден, шабуыл дереу басталмауы керек еді. Оның орнына, ол Италиядағы Оккупациялық күштердің капитуляциясымен аяқталар 15-ші армияның жоспарланған көктемгі операциясымен үйлестірілуі керек еді. Лис пен Фарран бұл бұйрықтарды алғанмен, оларды өз жоспарларына қоспады. Олар жау штабын зерделеп, шабуыл жоспарын ұсынды, операцияны 28 наурызға белгіледі. Бұл 15-ші армия тобында алаңдаушылық тудырды, олар “Мақсатты күнден кейін бір апта күтіңіз, содан кейін сіздің жоспарыңыз максималды нәтижеге жету үшін дұрыс уақыт болады” деген жауапты жіберді. Бұл өтініш сәтті болмады, және Лес пен Фарран бұйрықтарды алғанын растағанмен, 15-ші армия тобы Лис пен Фарранды тоқтатуға тырысты. Екі жақтан алынған жалғыз сигнал 23 наурызда болды, ол 15-ші армия тобының бұйрықтарын елемеді. Сигналда былай делінген: “26 наурызда шабуылды бастаймыз, жоспарлар өзгертілмейді”.

Операция

Фарран мен Лиз шабуылды 27 наурыз күні түнде шотланд сазгері Дэвид Киркпатриктің ойнауымен бастады. Киркпатрик жергілікті тұрғындарға қарсы жазалау шаралары қолданылмауы үшін, операцияны британдықтар жасаған деп анықтау мақсатымен осы аймаққа өз еркімен жіберілді. Шабуыл сәтті аяқталды, неміс әскері 50-60 адамға дейін шығынға ұшырады (оның ішінде қаза тапқандардың саны белгісіз). Вилла Россиде үш SAS сарбазы қаза тапты, ал шамамен жеті SAS сарбазы мен партизан жараланды (төрт британдық, екі итальяндық және бір орыс). Жараланғандардың арасында Францияға, содан кейін Англияға эвакуацияланған Майкл Лиз де болды. Шабуыл сәтті болғанымен, егер ол «Грейпшот» операциясымен бірге жүргізілгенде, күтілгендей үлкен бұзылуға себеп болмады. Осы шабуылдан бір апта соң операция басталды.

Салдары

Партизандар, SOE және SAS 23 сәуірге дейін операцияларды жалғастырды, оның ішінде оське тиесілі нысандар ретінде жолдарға шабуылдар жасады. 300-ге жуық неміс өлтірілгені және 200-і тұтқындалғаны ғана емес, аймақты қорғау үшін басқа міндеттерден алынып келген оське қарасты қорғаушылардың саны да маңызды болды. Сонымен қатар, аймақтағы азаматтар жасырып ұстаған одақтас әуешілер де өздерінің әскерлеріне қайтарылды. Соғыстан кейін Фарран Лиске рейд кезінде көрсеткен батылдығы үшін Әскери крестпен марапатталуын ұсынды. Операцияны қарап шыққаннан кейін Фарранның ұсынысы қабылданбады, себебі "осы операцияның құндылығы оның уақытына байланысты болды, ал SAS отрядының капитаны Лис 15-ші армия тобының осы штаб арқылы берілген нақты бұйрықтарына қарамастан, операцияны мерзімінен бұрын және салғысынан ойланбай жүргізді. Егер капитан Лис көрсеткен ерлік болмағанда және ол жараланбағанда, тәртіптік шаралар қарастырылуы мүмкін еді".

Соғыстан кейінгі есептер

Операцияның командирі Рой Фарран өзінің естеліктерін "Операция Томбола" кітабында (Арнайы күштер кітапханасы, Қару-жарақ және броня баспасы, 1986) жариялады. BBC-дің "Құпия соғыс" телесериалы, 2011 жылы Алисдейр Симпсон (Acorn Media) баяндаған "SAS итальяндық тапсырысы" атты эпизодында Рой Фарран мен Майкл Листің ерліктеріне тоқталды. Операция "Great SAS missions" (2004) телесериалында да көрсетілді. Матео Инсерти мен Валентина Руозидің итальян тілінде жазған "Il bracciale di sterline" (Aliberti April 2011) кітабы алғаш рет британдық, итальяндық және неміс құжаттарын қолданып, операциялар туралы толық мәлімет береді. Матео Инсертидің тағы бір кітабы "Il paradiso dei folli" (Imprimatur Aliberti 2014) осы құпия миссияға қатысқан бірнеше адамның соғыс және соғыстан кейінгі өміріне арналған. "Il suonatore matto" (Imprimatur 2017) кітабы да Маттео Инсертидің туындысы, ол Дэвид "есінен жаңылысқан сазгер" Киркпатриктің өмірін зерттейді. Инсерти Киркпатриктің сыбызғысының үні мен Вилла Россидегі шайқаста қаза тапқан үш SAS сарбазының (Риккомини, Болден, Гускотт) құрбандығы немістерді Томболаның "партизандық" акция емес, дәстүрлі әскери шабуыл екеніне көндіргенін растайтын құжаттар мен естеліктер тапты. Осының нәтижесінде нацистер Альбинея азаматтарына қарсы жаза шараларын қолданбады. "Операция Томболаның" екінші бөлігінде, 1945 жылдың 21 сәуірінде Торре-Майнада (Модена) болған шайқаста SAS-тің 2 десантшысы Юсто Балерди Роберт Брюс қаза тапты. Ол баск антифашисі, республикашыл және бұрынғы француз шетелдік легионының мүшесі болды. Брюс Екінші дүниежүзілік соғыста британдық SAS қатарында шайқасқан жалғыз баск еді. Юсто Балерди Роберт Брюстің тарихы "Il bracciale di sterline" және "Il suonatore matto" кітаптарында жарық көрді.