Мхедриони: Грузияның әскери ұйымы (1989-1995)

Кіріспе

Грузияның жарымәскери ұйымы (1989–1995)

Мхедриони – Грузия Республикасындағы жарымәскери топ, Грузия азамат соғысы мен Абхазия соғысына белсенді қатысқанымен танымал. 1995 жылдан бері тыйым салынған, бірақ кейіннен «Патриоттар одағы» саяси партиясы ретінде қайта құрылды. Дегенмен, тіркеуден өтпегендіктен, ол көп ұзамай қараңғыға кетті.

Өмірбаян

1989 жылы Жаба Иоселиани құрған Мхедриони өзін Иран мен Осман империясының басқыншыларына қарсы күрескен тарихи грузин партизандық топтарының мұрагері ретінде көрсетті. Топтың аты әдепкі мағынасында "атшылар" дегенді білдірсе де, грузин тілінде "рыцарьларға" жақын мағына береді (кейде осы аударма да қолданылады). Ұйымның әрбір мүшесі Грузия халқын, Грузия православиелік және апостолдық шіркеуін, сондай-ақ Грузия жерін қорғауға ант берді және бір жағында әулие Георгийдің аждаһаны өлтірген суреті, екінші жағында оның аты мен қан тобы жазылған медальон тақты. Мхедрионинің құрылуы Грузияның Кеңес Одағының соңғы жылдарында тәуелсіздікке қадам басқан кезге орай келді. Грузия ұлтшылдары мен елдің ұлттық азшылықтары, әсіресе абхаздар мен осетиндер арасындағы қарым-қатынас кеңестік билік тұсында да қиын болды және ұлтшыл диссидент Звиад Гамсахурдия билікке келгеннен кейін одан әрі шиеленісті. Мхедриони осы кезеңде Грузияның басқа аймақтарындағы қарсы ұлтшылдар құрған ұқсас жарымәскери ұйымдарға қарсы тепе-теңдік сақтау мақсатымен құрылған бірқатар ұлттық жарымәскери топтардың бірі болды. Мхедриони мүшелері қарсыластарын зорлық-зомбылықпен қорқытып, қарулы бұзақылар ретінде жағымсыз беделге ие болды. Олар көзге түсетіндей киінетін: джинсы, свитерлер мен күрмелер, үстінен күн көзілдірігі (тіпті үй ішінде де) тағатын. Бір автордың сөзінше, көшбасшылар қару-жарақпен толтырылған Армани костюмдерін киген. Мхедриони заңсыз жолмен табыс табуға (бензинмен қамтамасыз етуді нысана етіп) және Мәскеудің грузин қылмыстық әлемімен байланыстарын пайдаланды. 1991 жылға қарай Мхедриониде шамамен 1000 жауынгер және 10 000 қауымдас мүше болды деп хабарланды – бұл ресми мемлекеттік Ұлттық гвардиядан едәуір көп. Гамсахурдия мен Иоселиани ұлтшылдық көзқарастары жағынан ұқсас болғанымен, Гамсахурдия 1990 жылдың қарашасында билікке келгеннен кейін екеуі арасы тез жеделдеді. 1991 жылдың ақпан айында Иоселиани көптеген жақтастарымен бірге сотсыз қамауға алынды, ал Мхедриониге тыйым салынды. 1991 жылдың тамызында, Кеңес Одағындағы төңкеріс әрекетінен кейін, Гамсахурдия Грузия Ұлттық гвардиясының қолбасшысы Тенгиз Китованиді қызметтен босатып, сол кезде премьер-министрі Тенгиз Сигуа да отставкаға кетті. Китовани көп ұзамай Сигуамен және түрмеде отырған Иоселианимен Гамсахурдияға қарсы одақ құрды. 1991 жылдың желтоқсан айында Китованидің жақтастары Иоселианиді түрмеден босатып, Мхедрионимен бірігіп, Гамсахурдия үкіметіне қарсы күштеп билікке келу әрекетін жасады. 1991 жылдың желтоқсаны мен 1992 жылдың қаңтары аралығында Тбилиси көшелерінде төңкерісшілер мен мемлекеттік парламент ғимаратында бекінген "Звиадистер" арасында қанаулы шайқастар болды, нәтижесінде Гамсахурдия Чечняның оқшауланған ресейлік республикасына қашып кетті. Осы қақтығыстарда кем дегенде 100 адам қаза тапты.

Founded in 1989 by Jaba Ioseliani, the Mkhedrioni presented itself as the heir to historic Georgian guerrilla groups who fought Iranian and Ottoman occupiers. The group's name literally means "horsemen", but in Georgian it has a meaning closer to "knights" (this alternative translation has occasionally been used). Each member of the organization would take an oath to defend Georgia's people, the Georgian Orthodox and Apostolic Church and Georgia's land, and wore a medallion with a scene of Saint George slaying the dragon on one side and the bearer's name and blood type on the other. The establishment of the Mkhedrioni took place as Georgia moved towards independence in the final years of the Soviet Union. Relations between Georgian nationalists and the country's national minorities, especially the Abkhaz and Ossetians, were difficult at best even during Soviet rule and grew more tense during the rise to power of the nationalist dissident Zviad Gamsakhurdia. The Mkhedrioni was one of a number of nationalist paramilitary groups established during this period as a counterbalance to similar paramilitary organisations set up by rival nationalists elsewhere in Georgia. The Mkhedrioni's members gained an unpleasant reputation as heavily armed thugs who engaged in violent intimidation of their rivals. They were highly visible, wearing what amounted to a uniform of jeans, sweaters and jackets, topped off by sunglasses (even worn indoors). Leaders wore Armani suits bulging with guns, according to one author. Mkhedrioni relied on illegal sources of income (targeting gasoline supplies) and exploited connections with Moscow's Georgian underworld. By 1991, the Mkhedrioni was claimed to have had about 1,000 fighters and 10,000 associate members – considerably more than the official state National Guard. Despite Gamsakhurdia and Ioseliani sharing a broadly similar nationalist outlook, the two men fell out badly shortly after Gamsakhurdia came to power in November 1990. In February 1991, Ioseliani was imprisoned without trial, along with many of his supporters, and the Mkhedrioni was banned. In August 1991, just after the Soviet coup attempt, Gamsakhurdia sacked Tengiz Kitovani, the commander of Georgia's National Guard, and his Prime Minister Tengiz Sigua resigned around the same time. Kitovani soon formed an anti Gamsakhurdia alliance with Sigua and the imprisoned Ioseliani. In December 1991, Kitovani's supporters released Ioseliani from jail and launched a violent coup d'état against the Gamsakhurdia government in alliance with the Mkhedrioni. Intense gun battles took place in the streets of Tbilisi between the rebels and "Zviadists" holed up in the state parliament building during December 1991 – January 1992, which ended with Gamsakhurdia fleeing to the breakaway Russian republic of Chechnya. At least 100 people were killed in the fighting.

Гамсахурдиядан кейінгі Мхедриони

Мкхедриони Гамсахурдия құлағаннан кейін қалған "Звиадистерді" басуда шешуші рөл атқарды. Эдуард Шеварднадзе, бұрынғы кеңестік сыртқы істер министрі, жаңа үкіметке беделді тұлға ретінде шақырылды, бірақ ол Мкхедриониге тәуелді болды: тіпті парламент ғимаратында да Мкхедриони қарулы адамдары Яба Иоселианидің, қазір парламент мүшесінің "жансақшылары" ретінде үнемі болды. Мкхедриониге жаңа үкіметте ішкі қауіпсіздік күштерінің рөлі берілді. 1993 жылы Абхазиядағы азаматтық қақтығыстың ушығуы Мкхедриони мен Ұлттық гвардияны аймақтағы сепаратистер мен Гамсахурдияның жақтастарын жою үшін бірлескен операция жүргізуге итермеледі. Бұл үкімет тарапынан қолдау көрсеткен күштер үшін апатты жеңіліспен аяқталды, олар Абхазиядан, сондай-ақ аймақтың барлық грузин халқымен бірге қуылды: шайқаста 10 000-нан астам адам қаза тапты. 1993 жылдың қыркүйегінде Гамсахурдия батыс Грузияда билікке қайта оралу үшін қарулы көтеріліс ұйымдастыруға мүмкіндік алды. Мкхедриони көтерілісті басуда маңызды рөл атқарды және біраз уақытқа "Грузияның құтқару корпусы" деген жартылай ресми мәртебеге ие болды. Ресейдің араласуы Гамсахурдияның жеңілісін қамтамасыз етті, ал 31 желтоқсанда ол өз-өзіне қол жұмсады деген хабар тарады, бірақ Грузияда оның өлтірілгеніне көптеген адамдар сенеді. Баспасөз хабарларында Мкхедриони күштері оның өліміне кінәлі деп айтылды, бірақ олар бұл айыптауды жоққа шығарды. Кейіннен Мкхедриониге батыс Грузиядағы "Звиадистерді" іздеу және залалсыздандыру міндеті жүктелді, оларды олар шетелдік үкіметтер мен халықаралық құқық қорғау ұйымдарының кеңінен сынаған қатыгездікпен орындады. Шеварднадзе ұйымның билігін біртіндеп шектеуге тырысты. Иоселиани формальды түрде азаматтық ұйымның басшысы болып қалғанмен, ол жеке армия ретінде жұмыс істеуін жалғастырды. 1995 жылдың басында Шеварднадзе оны ұйымдасқан қылмысқа қатысы бар деп айыптап, қарусыздануға бұйырды. Ол 1995 жылдың 29 тамызында болған бомбалық шабуылдан аман қалды, ол оны Иоселиани және басқалардың арасындағы "мафия күштерінің" көлеңкелі коалициясына кінәлады. Мкхедриони басқа да саяси зорлық-зомбылық актілеріне де кінәлі деп айыпталды. Ұйымға тыйым салынды және Иоселиани түрмеге қамалды, бірақ көптеген адамдар бомбалауға қатысы бар деген мәлімдеме толыққанды дәлелденбегенін сенеді. Тыйым салынғаннан кейін де Мкхедриони Грузия саясатында көлеңкелі түрде өмір сүруін жалғастырды. 1999 жылы Торнике Беришвили басқаратын бірқатар мүшелер оны жарымәскери емес, саяси ұйым ретінде қайта құрды. Мкхедрионидің чечен сепаратистерімен байланысы бар және олар қылмыстық және жарымәскери әрекеттерге, соның ішінде Абхазиядағы партизандық шабуылдарға қатысы бар деген хабарлар тарады. Жаба Иоселиани 2000 жылдың сәуірінде рақымшылықпен түрмеден босатылды және 2003 жылдың қарашасында өтетін парламент сайлауына қатысу және президенттікке үміткер болу ниетін білдірді. Алайда, 2003 жылдың наурыз айында Иоселиани жүрек талмасынан қайтыс болды. Мкхедриони өз атынан сайлауға қатысуға тіркеле алмағандықтан, 2002 жылдың қарашасында бұрынғы Гамсахурдияның жақтастарымен одақтасып, "Патриоттар одағы" деп аталатын саяси партия құрды. Үкімет оны қайта тіркеуден бас тартты. Оның басшысы Бадри Зарандия 2003 жылдың 8 қаңтарында өлтірілді.

The Mkhedrioni played a crucial role in suppressing the remaining "Zviadists" after the downfall of Gamsakhurdia. Eduard Shevardnadze, a former Soviet foreign minister, was brought in to provide a respectable face for the new government, but it remained dependent on the Mkhedrioni: even inside the parliament building, Mkhedrioni gunmen had a constant presence as "bodyguards" for Jaba Ioseliani, who was now a member of parliament. Mkhedrioni were given the role of the interior forces under the new government. In 1993, worsening civil strife in Abkhazia prompted the Mkhedrioni and National Guard to launch a joint operation in the region to root out separatists and Gamsakhurdia supporters. This resulted in a disastrous defeat for the pro government forces, who were driven out of Abkhazia along with virtually the entire ethnic Georgian population of the region: over 10,000 people were killed in the fighting. In September 1993, Gamsakhurdia took the opportunity to launch an armed uprising in western Georgia in an attempt to return to power. The Mkhedrioni played an important role in suppressing the uprising and were for a while given semi official status as the "Georgian Rescue Corps". Russian intervention ensured Gamsakhurdia's defeat and on December 31 he reportedly committed suicide, though it has also been stated, and widely believed within Georgia, that he was murdered. Mkhedrioni forces were alleged in press reports to be responsible for his death, but they denied this. The Mkhedrioni were subsequently given responsibility for rooting out "Zviadists" in western Georgia, which they did with a brutal efficiency that was widely criticised by foreign governments and international human rights organisations. Shevardnadze responded by gradually limiting the organisation's power. Although Ioseliani remained head of the supposedly civilianised organisation, it continued to function as a private army. In early 1995, Shevardnadze ordered it to disarm, accusing it of deep involvement in organised crime. He narrowly escaped assassination in a bomb attack on August 29, 1995, which he blamed on a shadowy coalition of "mafia forces" including Ioseliani and others. Other acts of political violence were also blamed on the Mkhedrioni. The organisation was outlawed and Ioseliani imprisoned, although many regarded the claim that it had been involved in the bombing as being inconclusively proven. In spite of its banning, the Mkhedrioni continues to have a somewhat shadowy existence in Georgian politics. A number of members, led by Tornike Berishvili, recreated it in 1999 as an ostensibly political rather than paramilitary organisation. It has been claimed that the Mkhedrioni has had relations with Chechen separatists and continues to be involved in criminal and paramilitary activities, including continued guerrilla attacks in Abkhazia. Jaba Ioseliani was released from prison in an amnesty in April 2000 and resumed his post as head of the Mkhedrioni, declaring his intention to run for president and participate in the November 2003 parliamentary elections. However, Ioseliani died of a heart attack in March 2003. When the Mkhedrioni failed to secure registration to stand in elections under its own name, it reconstituted itself in November 2002 as a political party called the Union of Patriots in alliance with former Gamsakhurdia supporters. It was again refused registration by the government. Its leader Badri Zarandia was assassinated on January 8, 2003.