Кіріспе

1736 жылы Эдинбург, Шотландиядағы көтеріліс Портеус көтерілісі деп аталады. Бұл Эдинбург қалалық күзетінің капитаны Джон Портеус (1695–1736 ж.ш.) қатысқан оқиғалармен байланысты. 1736 жылдың сәуір айында Эдинбургтегі Грассмаркетте өткен қоғамдық асылу кезінде тәртіпсіздікті басу үшін оның қарауындағы әскерге бұйрық бергенде бейкүнә азаматтарды өлтіргені үшін халық оны дарға асты. Көтерілісшілер негізінен сотталған контрабандистерді қолдағанмен, Портеус Эдинбург қоғамының қара халық және төменгі топтары тарапынан жек көрілетін, өте билікті адам болған сияқты.

Көтеріліс

1736 жылы сәуірде үш заңсыз контрабандист – "көрнекті контрабандист" деп танылған Эндрю Уилсон, Уильям Холл және Джордж Робертсон сотталып, өлім жазасына кесілді. Холлдың жазасы жер аударылуға алмастырылса, Уилсон мен Робертсон Сент-Джайлс соборының жанындағы Эдинбургтің танымал Толбут түрмесіндегі сотталғандар камерасында өз тағдырын күтті. Өлім жазасын орындауға бірнеше күн қалғанда, екеуі де қашуға тырысты. Уилсон камера терезесінен бір таяқшаны шығарып алды, бірақ "өте денелі адам" болғандықтан, ол ілініп қалды және Робертсонның қашуына кедергі келтірді. 1736 жылдың 14 сәуірінде Эндрю Уилсон мен Джордж Робертсон Грассмаркет алаңында жұрттың алдында дарға асылды. Бірақ, Уилсонның денесін теңізші кесіп түсіргенде, қалалық күзетші капитан Портеус мылтық алып, теңізшіге оқ атты. Өкінішке орай, ол қағылып, көпшіліктің артында тұрған бір адамды өлтірді. Портеус ашуланған халыққа оқ атуға қалалық күзетшілеріне бұйрық берді, нәтижесінде бес адам қаза тапты. Содан кейін болған тәртіпсіздікте, дарға асушы, Портеус және қалалық күзетшілер Корольдік жолдағы қалалық күзет үйіне паналады, онда жағдай одан әрі нашарлады. Бұл Эдинбургтің Лорд-провосты капитан Портеуске қалалық күзеттің барлық күштерін шақыруға, оларды оқ-дәрімен жабдықтауға және күзет үйіне көтерілісшілердің шабуылдауына жол бермеуге нұсқау берді. Осыдан кейін болған оқиғалар туралы мәліметтер шатасқан, бірақ капитан Портеус бастапқыда әскерлеріне халықтың басына оқ атпауға бұйырғаны белгілі. Алайда, олар айналасындағы үйлердің терезелерінде тұрған адамдарды жаралады, бұл халықты одан да зорлық-зомбылыққа итермеледі. Паникаға түскен Портеус қалалық күзетшілерге тікелей халыққа оқ атуға бұйрық берді, нәтижесінде тағы алты адам қаза тапты. Бірақ, көтерілісшілер шегініп, көшелер тынышталды.

Сотталу және ақталу

Портеус сол күні түстен кейін тұтқындалды және кісі өлтіруде айыпталды. 1736 жылғы 5 шілдеде ол Жоғарғы сотта (High Court of Justiciary) сотталды. Көптеген куәгерлер Портеус 14 сәуірде халыққа өзі жеке оқ атқанын куәландырды, бірақ тағы он алты адам оның мұны істегенін көрмегенін айтты. Эдинбургтегі жағдай шиеленісіп, қазылар алқасы Портеусті кісі өлтіруге кінәлі деп таныды. Оған өлім жазасы берілді және атқарылу 1736 жылғы 8 қыркүйекте Грассмаркетте өтуге белгіленді. Портеус бұрын Уилсон мен Робертсонды ұстаған Толбуттың сол бір камерасына қамалды. Шотландиядағы оқиғалар Лондон үкіметін алаңдатты, ал сер Роберт Уолпол Эдинбургтегі өкіліне араласуды сұрап, жағдайға ықпал етуге тырысты. Бірақ ол Шотландиядағы сезімнің күшін дұрыс бағаламай, қателік жасады. Королева Каролинаға ресми шағым түсті, ол жазаны кейінге шегерді және атқарылу уақыты ықшамдастырылды.

Қоғамдық линчтеу

Эдинбургте Портеус кешірім алғаны туралы хабар келгенде, халықтың наразылығы күшейді. Қала билігі тұтқынға алынған капитанды дарға асу жоспары бар екенін білгенде, Толбут түрмесіндегі күзетті күшейтті. Бірақ, оқиғаға бір күн бұрын, қаланың батысындағы Портсбургте төрт мыңнан астам адам жиналды. Олар Грассмаркет арқылы Коугейтке, содан кейін Жоғары көшеге дейін жол тартты және Толбутқа жетті. Ақырында, халық күзетшілерді жеңіп, Портеусты камерасынан Лаунмаркетке, Батыс Боуға дейін, ал содан Грассмаркетке сүйреп әкелді. Сол жерде оны жергілікті мата дүкенінен алынған арқанмен бояу тірегіне іліп қойды. Бір уақыттан кейін Портеус төмен тартылып, жалаңаш қалды. Оның түнгі көйлегі мен жейдесі басына оралды, бірақ оны қайтадан іліп қоймас бұрын. Дегенмен, қолы байланыспағандықтан, ол босануға үлкерді. Халықтың бір бөлігі оны қатты ұрып-сапты, қолы мен иығын сындырып, жалаңаш аяғын өртеуге тырысты. Оны қайтадан көтеріп, дарға асты, және 1736 жылдың 7 қыркүйегінде түнгі сағат он екіге дейін қайтыс болды. Ол келесі күні Эдинбургтегі Грейфрайрс зиратында жерленді.

Салдары

Эдинбургтегі оқиғалар Лондонды алаңдатты, мұнда үкімет Шотландияны бақылауда ұстау мүмкіндігіне қабілетсіздікпен алаңдады. Премьер-министр Роберт Уолпол, королева Каролина және Мемлекеттік хатшы, Ньюкасл герцогы Портеустің халықты жұбату үшін артық құрбан болғанын ойлады, тіпті жергілікті қалалық судьялардың заговорға қатысқандығы туралы да әңгімелер тарады. 1737 жылдың ақпан айында Лордтар палатасында парламенттік тергеу өтті. Бастапқыда Қала гвардиясын тарату және Незербоу қақпасын жою ұсынылды, бірақ бұл ұсыныстар кейіннен қабылданбады. Нәтижесінде, қалаға 2000 фунт стерлинг айыппұл салынды (Портеустің жесіріне көмектесуге жұмсалды) және лорд-провост Александр Уилсонның барлық лауазымдарынан шеттетілуіне әкелді. Портеустің өліміне оққа ұшқандардың достары, контрабандистердің кек алуы, якобиттердің қастандығы немесе тіпті пресвитериандық экстремистердің құйрықтары себеп болды деп есептелді. Алайда, оқиғалардың ұйымдастырылуы белгілі бір жоспарлауды көрсетеді, бұл Эдинбургтің ағаш шебері Джеймс Максвеллдің және қала саудагерлері мен шеберлердің шағын тобының жұмысы деп саналды. Үкімет ақпарат бергендерге 200 фунт стерлинг сыйақы ұсынғанымен, Портеустің өліміне кінәлілер табылған жоқ.

Мұра

Джон Портустың Грейфриарс Киркьярдындағы соңғы демалатын орны екі жүз жылдан астам уақыт бойы "П" әрпімен және 1736 жыл жазылған кішкентай шаршы таспен белгіленген. Жақында бұл орын Крейглиттің тасынан жасалған қабір тасымен ауыстырылды, онда былай деп жазылған: "Жохан Портеус, Эдинбург қалалық гвардиясының капитаны, 1736 жылдың 7 қыркүйегінде өлтірілді. Барлық құмарлық 1973 жылы тоқырады." Портеус Грассмаркетте қайтыс болған жері бүгін ескерткіш тақтамен белгіленген. Әйгілі Толбут түрмесі болған орын жүрек пішіндес мозаикалық плиткалармен белгіленген, ол Мидлотиан жүрегі деп аталады. Күні бүгінге дейін, өткен адамдар сол жерге түкіреді, бұл дәстүр бастапқыда жек көрінішті Толбутқа деген наразылықты білдіру үшін пайда болған. Сэр Уолтер Скотттың 1818 жылы жарық көрген "Мидлотиан жүрегі" романының алғашқы тарауларында линчеу туралы көркем әңгіме келтірілген.