Кіріспе
Каталан тілінің морфологиясы мен синтаксисі Каталан грамматикасы, каталан тілінің морфологиясы және синтаксисі, көптеген басқа роман тілдерінің грамматикасына ұқсас. Каталан тілі салыстырмалы түрде синтетикалық, біріктірілген тіл. Ерекшеліктері:
Белгілі және белгісіз артикльдердің қолданылуы. Есімдер, сын есімдер, есімдіктер және артикльдер жынысы (еркек және әйел) және саны (жекеше және көпше) бойынша жіктеледі. "Бір", "екі" сандары және екі жүзден бастап "жүз" саны да жынысына қарай жіктеледі. Адам, сан, уақыт, түр және модальдық (субъюнктивті қоса алғанда) бойынша күшті жіктелетін етістіктер. Сөздердің реті ағылшын тіліне қарағанда еркін. Роман тілдері арасында каталан тілінің ерекшеліктері – француз және окситан тілдерімен ортақ сипат – еркек белгілерінің (итальян тіліндегідей) жалпы түрде болмауы; және етістіктердің қашық өткен шағы (preterite) көбінесе "бару" етістігі мен инфинитивтен тұратын тіркесіммен жасалады.
Catalan grammar, the morphology and syntax of the Catalan language, is similar to the grammar of most other Romance languages. Catalan is a relatively synthetic, fusional language. Features include:
Use of definite and indefinite articles. Nouns, adjectives, pronouns and articles are inflected for gender (masculine and feminine) and number (singular and plural). The numerals 'one', 'two' and the numeral 'hundred' from two hundred onwards are also inflected for gender. Highly inflected verbs, for person, number, tense, aspect, and mood (including a subjunctive). Word order is freer than in English. Some distinctive features of Catalan among Romance languages include the general lack of masculine markers (like Italian o), a trait shared with French and Occitan; and the fact that the remote preterite tense of verbs is usually formed with a periphrasis consisting of the verb "to go" plus infinitive.
Мақалалар
Каталон тілінде анықталған және анықталмаған екі түрлі артикль бар. Олар род және сан бойынша өзгеріске түседі және олар сипаттайтын есіммен сәйкес болуы керек. Басқа роман тілдеріндегідей, каталон тіліндегі артикльдер күрделі элизия және қысқару процестеріне ұшырайды. Артикльдердің жіктелуі күрделі, әсіресе жиі элизияға байланысты, бірақ көршілес тілдерге ұқсас. Каталон тілінде испан тіліне қарағанда dels ("of + the [көпше түрі]) сияқты артикль-алдыңғы сөз тіркестері көбірек, ал итальян тіліне қарағанда аз (sul, col, nel және т.б.).
Еркек пішіндері
Ер адамның жекеше түрі – el. Бастапқы дауысты әрпі, дауысты немесе h әрпінің алдында түсіріліп, l-ге айналады. El pare. L'avi. – "Әке". "Ата". Егер сөз жартылай дауысты (h)i әрпімен басталса, el түсірілмейді. El iode. El hiat. – "Йод". "Жалпы айырым".
The masculine plural form is els. Both el and els combine with the prepositions a "to", de "of", and per "for", yielding the contractions al, als, del, dels, pel, pels. Ho dic al pare. "I say it to the father." ("I say it to my father")
Això és del noi. "This is of the boy." ("This belongs to the boy")
Corria pels camins. "I ran through the paths." ("I ran along the paths")
El does not contract with the aforementioned prepositions if the following word begins with vowel or h.
Porta ho a l'avi. "Bring this to the grandfather." Baixa de l'arbre. "Get down from the tree."
Ер адамның көпше түрі – els. El және els сөздері «to» деген мағынаны білдіретін "a", «of» деген мағынаны білдіретін "de" және «for» деген мағынаны білдіретін "per" сөздерімен бірігіп, al, als, del, dels, pel, pels деген қысқартуларды жасайды. Ho dic al pare. – "Мен әкеме айтамын". Això és del noi. – "Бұл баланың". Corria pels camins. – "Мен жолдармен жүгірдім".
The masculine plural form is els. Both el and els combine with the prepositions a "to", de "of", and per "for", yielding the contractions al, als, del, dels, pel, pels. Ho dic al pare. "I say it to the father." ("I say it to my father")
Això és del noi. "This is of the boy." ("This belongs to the boy")
Corria pels camins. "I ran through the paths." ("I ran along the paths")
El does not contract with the aforementioned prepositions if the following word begins with vowel or h.
Porta ho a l'avi. "Bring this to the grandfather." Baixa de l'arbre. "Get down from the tree."
Егер келесі сөз дауысты немесе h әрпімен басталса, el жоғарыда аталған сөздермен бірігіп қысқартылмайды. Porta ho a l'avi. – "Мұны атасына әкел". Baixa de l'arbre. – "Ағаштан түс".
The masculine plural form is els. Both el and els combine with the prepositions a "to", de "of", and per "for", yielding the contractions al, als, del, dels, pel, pels. Ho dic al pare. "I say it to the father." ("I say it to my father")
Això és del noi. "This is of the boy." ("This belongs to the boy")
Corria pels camins. "I ran through the paths." ("I ran along the paths")
El does not contract with the aforementioned prepositions if the following word begins with vowel or h.
Porta ho a l'avi. "Bring this to the grandfather." Baixa de l'arbre. "Get down from the tree."
Әйелдік түрлері
Әйелдік жекеше түрі – la. Соңғы дауысты әріп, дауысты әріп немесе h әрпінің алдында түсіріліп, l' болады. Ла-Маре. "Ана". L'àvia – "Әже". Егер сөз (h)i немесе (h)u әріптерімен басталатын болса, la қысқартылмайды. Ла идея. Ла хипотези. Ла унитат. Ла хумитат. "Идея". "Гипотеза". "Бірлік". "Ылғалдылық". Әйелдік көпше түрі – les. Әйелдік артикльдер препозициялармен қысқартылмайды.
"The mother." "The grandmother"
La is not contracted if the word begins with unstressed (h)i , or (h)u La idea. La hipòtesi. La unitat. La humitat. "The idea." "The hypothesis." "The unit." "The humidity." La is not elided with the words una "one (hour)", host "hueste", and ira "wrath"; as well as with words beginning with the Greek prefix a , like asimetria "asymmetry". The feminine plural form is les. Feminine articles are not contracted with prepositions.
Жыныстық ауытқу
Каталон тіліндегі зат есімнің грамматикалық жынысы, нақты өмірдегі нысанның биологиялық жынысына (немесе оның болмауына) міндетті түрде сәйкес келмейді. Адамды білдіретін зат есімдер, мысалы, home ("еркек") немесе dona ("әйел") сияқты, көбінесе сипатталатын нысанның табиғи жынысына сәйкес келеді. Дегенмен, каталон тілінде табиғи жынысы жоқ зат есімдерге кездейсоқ түрде жыныс тағайындайды. Мысалы, tamboret ("тіреулік") сөзі еркек, ал cadira ("орындық") сөзі әйел.
Әйел және ер жынысты ерекшеліктері бар тірі организмдер
Бір түрге жататын тірі организмдер көбінесе екі есіммен аталады: біреуі биологиялық ер адамдарға арналған еркек роддағы есім, екіншісі биологиялық әйел адамдарға арналған әйел роддағы есім. Екеуі де, еркек және әйел есімдері, көбінесе соңғы буындарымен ғана ажыратылады; кейде біреуі екіншісінен немесе керісінше туындайды. Сирек жағдайларда, екеуі де әртүрлі түбірден шығады.
Әйелдік жыныстан еркек жыныстың қалыптасуы
Кейде еркек түрі әйелдік түрінен «а» жұрнағын «от» деп өзгерту арқылы жасалады. Брюишот ← брюиша. "Солғаушы — әйел сиқыршы".
Әйел және ер жыныстары ажыратылмайтын тірі организмдер
Кейде бір зат есім еркек және әйел жандарды белгілеу үшін қолданылады. Жанның биологиялық жынысын нақты көрсету үшін "еркек" және "әйел" сипаттағыштары қолданылады. Құбылыс. Құбылыс еркек. Құбылыс әйел.
"Түнқұйрық." "Еркек түнқұйрық." "Әйел түнқұйрық."
" The nightingale." "The male nightingale." "The female nightingale"
Нысандар, абстрактілдік ұғымдар
Объектілер мен абстрактілдік ұғымдардың биологиялық жынысы болмағандықтан, олардың барлығы тек бір ғана формаға ие. Жансыз зат есімдердің жынысы кездейсоқ тағайындалады. Кейде таңдау қайшылықты сияқты көрінуі мүмкін. "Ерлік" (f). "Ерлігі". Кейде мағыны бірдей сөздердің жынысы әртүрлі болуы мүмкін. El televisor (m) – la televisió (f). L'argent (m) – la plata (f) "Телевизор". "Күміс".
"The TV." "The silver."
Сифаттар
Каталон тіліндегі сын есімдер, олармен бірге қолданылатын зат есімнің жынысы мен санына қарай өзгереді. Көптеген сын есімдер зат есімнен кейін келеді. Сын есімдерді үш жіктеу үлгісіне бөлуге болады. Сандық өзгеріс ережелері зат есімдердегідей.
Әйелдік жекешелік еркек жекешеліктен қалыптасуы
Ерекше әйелдік жекеше түрі бар сын есімдерде еркектік әдетте жыныс бойынша белгіленбейді және дауыссыз әріппен аяқталады. Тұрақты сын есімдердің әйелдік жекеше түрін еркектік жекешеден жасауға болады.
-e немесе -o әріптермен аяқталатын таңбаланған еркек түрлері
Егер еркек түрі е немесе о әріптерімен аяқталса, соңғы дауысты әрпі а әрпімен алмастырылады. "О" әрпімен аяқталатын көптеген сын есімдер испан тілінен келген. Мысалы, ample – ampla. Maco – maca (спан. "majo" сөзімен салыстырыңыз). "Кең". "Жақсы".
Абсолюттік суперлятив
Көптеген басқа роман тілдеріндей, каталан тіліндегі сын есімдердің абсолюттік суперлятив формасы бар, ол -íssim жұрнағы арқылы білдіріледі және түбірі мен жыныс/сан жұрнағының арасына қойылады. Aquest home és altíssim. "Осы адам өте-өте ұзын." Aquestes dones són altíssimes. "Осы әйелдер өте-өте ұзын."
Алюминийлер
Каталон тіліндегі үстеулер, ағылшын тіліндегідей, сын есімдерді, басқа үстеулерді, етістіктерді немесе сөйлемдерді өзгерту үшін қолданылады. Олар ешқандай түбір өзгерісін көрсетпейді; яғни, олардың түрі өздерінің нақты қызметін көрсету үшін өспейді, сондай-ақ олар өзгертетін нәрсенің ешқандай ерекшеліктерін де көрсетпейді.