Terminologiya ғылымы: анықтамалар мен қолданысы

Кіріспе

Терминдер мен олардың жалпы қолданысын зерттейтін академиялық пән – терминология. Терминология – белгілі бір салаға тән мамандандырылған сөздер мен олардың мағыналарының жиынтығы, сондай-ақ мұндай терминдерді және олардың қолданысын зерттейтін ғылым; екінші мағынасы терминология ғылымы деп аталады. Термин – нақты бір контексте нақты бір мағына беретін сөз, күрделі сөз немесе бірнеше сөзден тұратын тіркес. Бұл мағыналар сол сөздердің басқа контексттердегі және күнделікті тілдегі мағыналарынан өзгеше болуы мүмкін. Терминология – басқа да мәселелермен қатар, мұндай терминдердің қалыптасуын және олардың мамандандырылған сала ішіндегі байланыстарын зерттейтін пән. Терминология лексикографиядан өзгеше, себебі ол ұғымдарды, ұғымдық жүйелерді және оларға берілген атауларды (терминдерді) зерттейді, ал лексикография сөздерді және олардың мағыналарын зерттейді. Терминология – бір немесе бірнеше ғылым саласы немесе адам қызметінің салалары үшін ерекше "ұғымдарды белгілеуді немесе анықтауды" жүйелі түрде зерттейтін пән. Ол мұны терминдерді зерттеу және талдау арқылы, олардың дұрыс қолданылуын қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырады. Терминология бір немесе бірнеше тілмен шектелуі мүмкін (мысалы, "көптілді терминология" және "екітілді терминология"), сондай-ақ түрлі салалардағы терминдердің қолданысына қатысты салааралық сипатқа ие болуы мүмкін.

Терминологияның пәндік маңызы

Терминолог өз терминологиясының дәлдігі мен мазмұнын жақсарту арқылы санаттық ұйымдастыруды жетілдіруді көздейді. Техникалық салалар мен стандарттау институттары өздерінің глоссарийларын жасайды. Бұл әртүрлі салалар, тармақтар, бағыттар мен мамандықтардағы жұмыстың негізгі терминологиямен дұрыс жүзеге асуы үшін қажетті бірлік пен үйлесімділікті қамтамасыз етеді, содан кейін пәннің дәстүрлі және доктриналық әдебиетіне материал ұсынуға мүмкіндік береді. Терминология сонымен қатар тіл аудармасы және әлеуметтік эпистемология сияқты салалар арасындағы байланыс мәселелерінде де маңызды рөл атқарады. Терминология көпірлер салуға және бір саланың білімін екінші салаға таратуға көмектеседі. Аудармашылар аударатын тілдердің терминологиясын зерттейді. Университеттер мен аударма мектептерінде терминология аудармамен бірге оқытылады. Ірі аударма бөлімдері мен бюроларында терминология бөлімі болады.

Ғылым

Терминология ғылымы – арнайы сөздік туралы білімді зерттейтін тіл білімінің бір саласы. Терминологиялық зерттеулердің негізгі объектілері – арнайы лексикалық бірліктер (немесе арнайы лексемалар), ең алдымен терминдер. Олар шығу тегі, формальды құрылымы, мағынасы және функционалдық ерекшеліктері тұрғысынан талданады. Терминдер ұғымдарды белгілеу үшін қолданылады, сондықтан терминология ғылымы ұғымдардың қалыптасуы мен дамуына, сондай-ақ ұғымдар арасындағы қатынастарды анықтау және ұғымдарды жіктеу принциптеріне, сонымен қатар ұғымдарды анықтау және қолданыстағы анықтамаларды бағалауға да қатысты. Терминнің сипаттамалары мен жұмыс істеуі қазіргі кезде оның лексикалық ортасына тікелей байланысты екендігін ескере отырып, терминология ғылымының негізгі объектісі жеке терминдер емес, белгілі бір білім саласында (немесе тақырыптық сала) қолданылатын терминологияның толық жиынтығы болып қарастырылады. Терминологиялық зерттеулер жетпіс жыл бұрын басталды және соңғы қырық жылда айтарлықтай нәтежелерге қол жеткізді. Осы кезеңде арнайы лексикалық бірліктердің негізгі түрлері – терминдер, номендер, терминоидтар, прототермдер, претермдер және квазитермдер анықталып, зерттелді. Номен немесе номенклатуралық бірлік – бұл жеке ұғымның немесе белгілі бір жаппай өндіріс өнімінің атауы, мысалы, префикс dis; Canon 550D; UA 24; және т.б. Терминоидтар немесе жаргондық терминдер – мүлдем жаңа құбылыстарды атауға қолданылатын арнайы лексикалық бірліктер, олардың тұжырымдамалары бір мағыналық сипатқа ие емес. Мысалы, "Лосось күні", "Тышқан картоп" және т.б. Прототермдер – ғылыми дәуірге дейін пайда болған және қолданылған арнайы лексемалар. Претермдер – жаңа ғылыми ұғымдарды атау үшін термин ретінде қолданылатын арнайы лексикалық бірліктер. Олар кең сипаттамалық үлгілермен бейнеленеді, мысалы, бизнес-процестерді қайта құру, жүріп басқару және т.б. Терминологиялық жұмыстың негізгі принциптері әзірленді, көптеген салалық пәндерге жататын жетекші еуропа тілдерінің терминологиясы сипатталып, талданды. Бұрынғы КСРО-да терминологиялық зерттеулер ерекше кең ауқымда жүргізілгенін атап өткен жөн: 1940 жылдары тек төрт терминологиялық диссертация қорғалса, 1950 жылдары – 50, 1960 жылдары – 231, 1970 жылдары – 463, ал 1980 жылдары – 1110 диссертация қорғалды. Терминологиялық зерттеулердің дамуы мен мамандануы нәтижесінде терминология ғылымының бірқатар салалары – типологиялық терминология ғылымы, семазиологиялық терминология ғылымы, терминологиялық дериватология, салыстырмалы терминология ғылымы, терминография, функционалдық терминология ғылымы, когнитивтік терминология ғылымы, тарихи терминология ғылымы және салалық терминология ғылымдары – дербес ғылыми пәндер мәртебесіне ие болды.

Terminology science is a branch of linguistics studying special vocabulary. The main objects of terminological studies are special lexical units (or special lexemes), first of all terms. They are analysed from the point of view of their origin, formal structure, their meanings and also functional features. Terms are used to denote concepts, therefore terminology science also concerns itself with the formation and development of concepts, as well as with the principles of exposing the existing relations between concepts and classifying concepts; also, with the principles of defining concepts and appraising the existing definitions. Considering the fact that characteristics and functioning of term depend heavily on its lexical surrounding nowadays it is common to view as the main object of terminology science not separate terms, but rather the whole terminology used in some particular field of knowledge (also called subject field). Terminological research started seventy years ago and was especially fruitful at the last forty years. At that time the main types of special lexical units, such as terms proper, nomens, terminoids, prototerms, preterms and quasiterms were singled out and studied. A nomen, or a nomenclature unit, is a name of a single notion or a certain unit of mass production, e. g. prefix dis ; Canon 550D; UA 24; etc. Terminoids, or jargon terms, are special lexical units which are used to name the phenomena that are absolutely new and whose concepts are not interpreted in a monosemantic way. E. g., Salmon Day, mouse potato, etc. Prototerms are special lexemes that appeared and were used in prescientific times. Preterms are a special group of lexemes which is represented by special lexical units used as terms to name new scientific notions. They are represented by a vast descriptive pattern, e. g. business process reengineering, management by walking about, etc. The main principles of terminological work were elaborated, terminologies of the leading European languages belonging to many subject fields were described and analysed. It should be mentioned that at the former USSR terminological studies were conducted on an especially large scale: while in the 1940s only four terminological dissertations were successfully defended, in the 1950s there were 50 such dissertations, in the 1960s their number reached 231, in the 1970s – 463 and in the 1980s – 1110. As the result of development and specialising of terminological studies, some of the branches of terminology science – such as typological terminology science, semasiological terminology science, terminological derivatology, comparative terminology science, terminography, functional terminology science, cognitive terminology science, historical terminology science and some branch terminology sciences – have gained the status of independent scientific disciplines.

Терминологиялық теориялар

Терминологиялық теорияларға терминологияның жалпы теориясы, социотерминология, коммуникативтік терминология теориясы, социокогнитивтік терминология және фреймдік терминология жатады.