Кіріспе

Финляндияның тарихи провинциясы Карелия – Финляндияның тарихи провинциясы, қазіргі Оңтүстік Карелия және Солтүстік Карелия фин аймақтарынан, сондай-ақ Ладога Карелиясы мен Карелия тасмуының тарихи аймақтарынан тұрады, олар қазір Ресейде орналасқан. Тарихи Карелия Кименлааксо (Ким өзенінің шығысында), Солтүстік Савония (Каави, Раутавара және Сайненен) және Оңтүстік Савония (Мантихарью) аймақтарына дейін кеңейеді. Карелия атауы бүкіл аймақты, соның ішінде Ресейге қарасты бөлігін де білдіруі мүмкін. "Фин Карелиясы" термині тарихи фин провинциясын нақтылайды, ал "Шығыс Карелиясы" немесе "Ресей Карелиясы" – Ресейге қарасты Карелия бөлігін білдіреді. Финляндия 1939–1940 жылдардағы Қысқы соғыстан кейін Карелияның бір бөлігін Кеңес Одағына өткізді. Осы аумақтардан эвакуацияланған 400 000-нан астам адам Финляндияның әртүрлі аймақтарына қоныстанды. Фин карельдері – қазіргі Оңтүстік Карелия және Солтүстік Карелия тұрғындары, сондай-ақ өткізілген аумақтардан көшірілген, әлі тірі қалған адамдар. Тарихи тұрғыдан Фин Карелиясы діни және саяси тұрғыдан батыс әсеріне ішкі болды және Орта ғасырдан бастап Новгород Республикасы мен оның көптеген ізбасарлары билік еткен Шығыс Карелиядан ерекшеленді.

Тарих

Карелияда адам қонысының алғашқы белгілері мезолит кезеңінен басталады. Аймақтағы ең көне табылған зат – 9000 жылдан астам уақыт бұрын жасалған Антреа желісі, қамыс талшығынан тоқылған балық аулау желісі. Тас дәуірінің соңына қарай аймақтағы табылған заттардың саны азаяды. Карелиядан табылған археологиялық ескерткіштер 400–800 жылдар аралығында сирек кездеседі. Меровинг кезеңінен бастап Карелиядан табылған заттарда Батыс Финляндияның ықпалының айқын белгілері байқалады, бұл кем дегенде жартылай отарлаудың нәтижесі деп түсіндіріледі. Батыс фин қоныс жайлаушыларының жергілікті халықпен араласуы карелиялық этностың қалыптасуына әкелді. Археологиялық мәліметтерге сәйкес, карелиялықтардың ең көп шоғырланған жері Ладога көлінің батыс жағалауы мен Карелия тас жолы болды, мұнда б.з. 600–800 жылдарына дейінгі көптеген зираттар мен басқа археологиялық ескерткіштер табылды. Оңтүстік Карелияда осы кезеңдегі археологиялық ескерткіштердің саны аз болғанымен, тұрақты қоныстар болған. Лаппи, Оңтүстік Карелияда шамамен 2000 жылдан бері тұрғындар тұрып келеді. Солтүстік Карелияда осы кезеңге қатысты тек бір археологиялық ескерткіш табылды, ол VIII ғасырға жатады. 800–1050 жылдар аралығында осы аймақтардағы археологиялық ескерткіштердің санының артуы карелиялық халқының осы кезеңде тез өсіп, кеңейгенін көрсетеді. Карелияда Темір дәуіріне қатысты кем дегенде 50 қоныс және 40 бекініс белгілі. Археологиялық және тарихи мәліметтерге сәйкес, Карелиядағы бекіністердің көпшілігі 1100–1323 жылдар аралығында салынған. Карелияның ерекше мәдениеті, оның ішінде балталар, брошьтар және әшекейлік өнер 1000–1400 жылдар аралығында гүлденген. Кими өзені қола дәуірінің басында, ең соңғысы ретінде, шығыс және батыс мәдени аймақтарының арасындағы шекараны құрады және орта ғасырларда тавастиялықтар мен карелиялықтар арасындағы шекара деп те есептеледі. 15–16 ғасырларда Кими өзені тавастиялықтар мен карелиялықтар арасындағы ресми шекараға айналды, Науласаари (Мантыхаржуда орналасқан) финдер, савониялықтар және карелиялықтар шекараларының кездесу нүктесі болды. 12–13 ғасырларда карелиялықтар шведтермен және Батыс Финляндиядағы басқа фин тайпаларымен, мысалы, тавастиялықтармен және финдермен соғысқан. 12 ғасырдың ортасында ресейлік жылнамаларда карелиялықтар Новгородтың одақтастары ретінде тізілген. Тарихи жазбаларда 1187 жылы карелиялықтардың Швециядағы Сигтунаны тонағаны және 1257 жылы тағы бір жорық жасағаны айтылады, бұл Папа Александр IV-ті Швеция королі Вальдемардың өтініші бойынша карелиялықтарға қарсы крест жорығын жариялауға мәжбүр етті. Маршал Торгильс Кнутсон басқарған үшінші швед крест жорығы 1293–1295 жылдар аралығында өтті. Крест жорығының нәтижесінде Карелияның батыс бөлігі швед билігіне көшті және қираған карелиялық бекініс орнында Виборг қамалының құрылысы басталды. Эрик жылнамасына сәйкес, шведтер крест жорығы кезінде карелиялықтардан 14 жүздік иеленді. 1300 жылы Новгород пен Швеция патшалығы арасындағы қақтығыстар швед әскерінің Нева өзенінің сағасына шабуыл жасап, қазіргі Санкт-Петербургтің орнына жақын бекініс салған кезде жалғасты. Келесі жылы новгородтықтар бекіністі қиратты. 1321 және 1322 жылдардағы шешілмейтін шайқастар келіссөздерге және Нöтеборг шартымен бейбітшілікке әкелді, ол Швеция мен Новгород арасындағы шекараны алғаш рет анықтады. Швеция Виборг, Батыс Карелия тас жолы және Оңтүстік Карелия маңындағы аумақты алды, ал Новгород Шығыс Карелия тас жолын, Ингрияны, Ладога Карелиясын, Солтүстік Карелияны және Шығыс Карелияны алды. 1617 жылы Швеция Ресейден Кексхолм округін (Шығыс Карелия тас жолы, Ладога Карелиясы және Солтүстік Карелия) басып алды. 1634 жылы Савония және Ескі швед Карелиясы Виборг және Нислотт округтеріне қосылды. 1721 жылы Ныстад шартынан кейін Виборг және Нислотт округтерінің шығыс бөліктері мен Кексхолм округтері Ресейге берілді. Қалған аудандар Kymmenegård және Nyslott округтеріне қосылды. Бұл округтің оңтүстік-шығыс бөлігі де 1743 жылғы Або шартында Ресейге берілді. 1809 жылы Финляндияның қалған бөлігін басып алғаннан кейін, Ресейдің 18 ғасырдағы "Ескі Финляндия" деп аталатын иеліктері 1812 жылы жақсы ниет белгісі ретінде Финляндияның Ұлы Герцогтігіне қосылды (Виипури провинциясын қараңыз). Фин Карелиясының көп бөлігі 1940 жылы Финляндиядан Кеңес Одағына Қысқы соғыс деп аталатын кеңес агрессиясынан кейін берілді, сол кезде жаңа шекара 1721 жылғы шекараға жақын орнатылды. 1941–1944 жылдардағы жалғасу соғысы кезінде берілген аумақтың көп бөлігі фин әскерімен босатылды, бірақ 1944 жылы қайтадан Қызыл Армия басып алды. Соғыстан кейін Виипури провинциясының қалдықтары Kymi провинциясына айналдырылды. 1997 жылы провинция Оңтүстік Финляндия провинциясының құрамына енді. Карелиялық мәселе – берілген аумақты Финляндияға қайтару туралы пікірталас. Тарихи Швеция провинциясы ретінде Батыс Карелия діни және саяси жағынан Ресей православие шіркеуінің бастығы болған шығыс бөліктерінен ерекшеленді.

Мәдениет

Карелияға тарихи жататын аймақтарда тұратын халық карельдер деп аталады. Қызығы, дәл осы ат Шығыс Карелияда тұратын, бірақ олармен тығыз байланысты болғанымен, ерекше этникалық топты да белгілейді. Бұрын Финляндия 1944 жылы Кеңес Одағына өткізген кейбір территорияларда да осы атау қолданылған. "Ладога Карелиясының" немесе Қысқы соғысқа дейінгі шекара бойынша "Фин Карелиясының" дәстүрлі мәдениеті, негізінен, Шығыс Карелияға немесе Ресей Карелиясына ұқсас болды. Карельдер Финляндияның шығысындағы кең аумақтарда (Шығыс Карелияда, жоғарыдағы картада көрсетілмеген) өмір сүрді, тіпті сталинизм мен Ұлы тазартуларға дейін олардың саны одан да көп болған. 19 ғасырда олардың фольклоры, тілі және сәулеті финдердің қызығушылығының орталығында болды (Карелизм деген терминді қараңыз), бұл мыңдаған жылдар бойы герман және скандинавия мәдениеттерімен байланыста болған (немесе "әсер еткен") Оңтүстік және Батыс Финляндиядан гөрі "таза" фин мәдениетін көрсетеді. Калевала және фин модерні – осы мәдениеттердің көрінісі.

Аттар

Карелияның тарихи аймағында финдерден өзге, орыс тілінде сөйлейтін адамдар да тұрған. Орыс тілінде бұл аймақ Карелия деп аталады.

Геральдика

Гербтің басына герцог тажы орнатылған, бірақ фин дәстүрі бойынша ол швед графының тажына көбірек ұқсайды. Гербтің символикасы осы аймақ үшін ғасырлар бойы Швеция мен Ресейдің күрескенін көрсетеді деп есептеледі. Блезон: "Қызыл түс, ортаңғы бөлігінде алтын тәж, одан төмен екі күрескен қол – оң қолы қорғаныш киіммен және қылыш ұстап тұрған, ал сол қолы тізбекті қорғаныш киіммен және қисық қылышпен, бәрі күміс түсті, тек саптары мен қолғап буындары алтын түсті".