Кіріспе

Музыкалық нотацияда алты ноталық серия

Музыкада гексахорд (немесе гексакордон) – бұл шкала (гексатондық немесе гексада) немесе тондық қатарда кездесетін алты нотадан тұратын серия. Бұл термин орта ғасырларда осы мағынада қабылданып, 20 ғасырда Милтон Бэббиттің сериялық теориясында бейімделді. Сөз ἕξ (гекс, алты) және χορδή (хорда, [лираның] ішегі, содан "нота") деген сөздерден құралған, сонымен қатар 18 ғасырға дейін музыка теориясында алтыншы интервалды білдіретін термин ретінде қолданылған ("гексакорд майор" – үлкен алтыншы, ал "гексакорд минор" – кіші алтыншы).

Орта ғасырлар

Гексакордты алғаш рет Гвидо Ареццо өзінің *Epistola de ignoto cantu* еңбегінде сипаттаған. Әр гексахорда, барлық жақынғы дыбыстар толық тонмен бөлінеді, ортаңғы екеуі – жарты тонмен. Бұл алты дыбыс ү, ре, ми, фа, соль және ла деп аталады, ал жарты тон ми мен фа арасында орналасқан. Бұл алты атау 8-шы ғасырға жататын кешкі әнұранның – *Ut queant laxis resonare fibris / Mira gestorum famuli tuorum* – бірінші шумағының әр жарты сөзінен алынған. Диапазоны алтылықтан артық болатын әуендерге жаңа гексахордқа өту (мутация) қажет болды. Мысалы, C-ден басталып A-ға дейін көтерілетін гексахорд, *hexachordum naturale* деп аталады, оның жалғыз жарты тоны E мен F ноталарының арасында, ал B немесе b нотасына жетпей тоқтайды. Ла нотасынан жарты тон жоғары (яғни, A-дан B-ға) көтерілген әуен ла нотасын ми нотасына ауыстыруды талап етті, сонда қажетті B фа нотасы болады. B нотасы «жұмсақ» немесе дөңгелек әріппен белгіленгендіктен, осы нотасы бар гексахорд *hexachordum molle* (жұмсақ гексахорд) деп аталды. Сол сияқты, B және C ноталарымен көрсетілген ми және фа ноталары бар гексахорд *hexachordum durum* (қатты гексахорд) деп аталды, себебі B нотасы тікбұрышты немесе «қатты» B арқылы бейнеленген. 14-шы ғасырдан бастап, бұл үш гексахорд басқа ноталардағы белгіленген альтерациялардың қолданылуының артуын қамтамасыз ету үшін кеңейтілді. Бұл жаңа ноталардың енгізілуі негізінен полифонияның нәтижесі болды, ол толық бесіндік интервалды бұрынғы B нотасының үстінен ғана емес, сонымен қатар оның жаңадан жасалған түрінің астынан да орналастыруды талап етті. Бұл, жақсы ниетпен жасалған B жаңалығының салдарынан туған «алғашқы күнә», одан әрі жаңа F және E ноталарын енгізуге әкелді, ал олардың нәтижесінде C және A ноталары пайда болды, және т.с.с. Жаңа ноталар, әдеттегі гаммадан тыс болғандықтан, «ойша» немесе «жалған» (оларды жазуға ұзақ уақыт тыйым салынған) болуы керек еді, сондықтан оларды қамтитын музыка *musica ficta* немесе *musica falsa* деп аталды.

20 ғасыр

Аллен Форте «Атональды музыканың құрылымы» еңбегінде гексахорд терминін басқа теоретиктердің (әсіресе Говард Хансонның «Заманауи музыканың гармоникалық материалдары: темперленген шкаланың ресурстары» еңбегінде) гексада терминімен аталатын нәрсені білдіреді, яғни бес нотадан тұратын жиынтық, ол міндетті түрде шкаланың немесе тональды қатардың тікелей бөлігі болуы керек емес. Дэвид Левин 1959 жылдан бастап осы мағынада осы терминді қолданды. Карлтон Геймер екі терминді де мағынасы бірдей қолданады.