Кіріспе
Австрия монархиясының әнұраны "Gott erhalte Franz den Kaiser" (; ) – Франциск II-нің, Киелі Рим империясының императоры және кейіннен Австрия империясының императорының жеке әнұраны. Оның сөздерін Лоренц Леопольд Хашка (1749–1827) жазса, музыкасын Джозеф Гайдн жазған. Оны кейде "Kaiserhymne" (; Император гимні) деп те атайды. Гайднның бұл әуені кейіннен көптеген салаларда қолданылды: классикалық музыка туындыларында, христиан әндерінде, университеттердің әндерінде және Германияның ұлттық әнұраны – "Deutschlandlied" әнінің мелодиясы ретінде.
"Gott erhalte Franz den Kaiser" (; ) was a personal anthem to Francis II, Emperor of the Holy Roman Empire and later of the Austrian Empire, with lyrics by Lorenz Leopold Haschka (1749–1827) and music by Joseph Haydn. It is sometimes called the "Kaiserhymne" (; Emperor's Hymn). Haydn's tune has since been widely employed in other contexts: in works of classical music, in Christian hymns, in alma maters, and as the tune of the "Deutschlandlied", the national anthem of Germany.
Құрамы
Гайдннің музыкасындағы басқа туындыларындағыдай, Хайдн өзінің материалдарының бір бөлігін өзі білген халық әндерінен алған деген болжам бар. Бұл гипотеза ешқашан толық келісімге келген жоқ, ал балама пікір бойынша Хайднның бастапқы мелодиясы халық арасында әртүрлі нұсқаларда халық әні ретінде қабылданып, өңделген. Бұл мәселені талқылау үшін «Гайдн және халық музыкасы» дегенге жүгініңіз. Түпнұсқасы қандай болса да, Гайднның өзінің композиторлық ізденістері көптеген редакциялардан өтті, оларды Розмари Хьюз композитордың өмірбаянында талқылады. Хьюз төменде келтірілген эскиз фрагментін (яғни, әннің бесінші және сегізінші тармақтарын) қайта жариялайды және былай деп жазады: «Вена Ұлттық кітапханасында сақталған оның эскиздері, [әннің] көрінетін сөзсіз биік нүктесіне жету үшін өзін-өзі шектеуге және экономдылыққа ұмтылғанын көрсетеді, бесінші және алтыншы тармақтардың бұрынғы, көбірек қызығушылық тудыратын нұсқасын қысқартты, ол оның күшті әсерін күткен болар еді және осылайша оны әлсіреткен болар еді». Әннің түпнұсқа нұсқасында (жоғарыдағы автографты қараңыз) тек дауысқа арналған бір тармақ және өте қарапайым пианинолық сүйемелдеу болған, динамикалық белгілер жоқ және Дэвид Уин Джонс «пернелік дыбыстың теңсіздігі» деп атаған. Бұл нұсқа көптеген данада басылды (жұмысқа екі түрлі баспахана тағайындалды) және Австрия территориясындағы театрлар мен опера үйлеріне орындалу туралы нұсқаулармен бірге жіберілді.
Гайдннің әнге деген көзқарасы
Жозеф Гайдн өзінің шығармасын ерекше жақсы көргендей. Денсаулығы нашарлап, қарттыққа жеткенде (1802–1809), композитор көбінесе пианиноға барып, әнін ойнауға тырысып, көбінесе терең сезіммен жұбаныш іздейтін. Оның қызметшісі Йоханн Эсслердің айтуынша, бұл Хайдн ойнаған соңғы музыка болды: "Кайзер Лид" күніне үш рет орындалса да, 26 мамырда [1809] сағат 12:30-да ән соңғы рет үш мәрте орындалды. Оны осыншалықты көркем және әдемі орындағандықтан, тіпті Хайдн өзі де таң қалды, бұрын осылай ойнамағанын айтты, қатты қуанды және кешкі сағат 5-ке дейін өзін жақсы сезінді. Содан кейін ол денсаулығының нашарлап бара жатқанына шағымданып, қайғырды. Элслер композитордың соңғы күйзелісі мен 31 мамырда болған қазасын баяндайды.
The Kaiser Lied was still played three times a day, though, but on 26 May [1809] at half past midday the Song was played for the last time and that 3 times over, with such expression and taste, well! that our good Papa was astonished about it himself and said he hadn't played the Song like that for a long time and was very pleased about it and felt well altogether till evening at 5 o'clock then our good Papa began to lament that he didn't feel well
Elssler goes on to narrate the composer's final decline and death, which occurred on 31 May.
Классикалық музыкадағы күйдің кейінгі қолданылуы
Кейінгі кездері Батыс классикалық канонындағы композиторлар Хайднның мелодиясын бірнеше рет цитаталап немесе басқаша пайдаланған, бұл келесі хронологиялық тізімде көрсетілген. Бұл мелодия кеңінен танымал болғандықтан, басқа композиторлардың қолданысы цитата ретінде қабылданып, Австрияның, австриялық патриотизмнің немесе австриялық монархияның символы ретінде қызмет етті. Людвиг ван Бетховен "Es ist vollbracht", WoO 97 шығармасындағы соңғы төрт тактыны пайдаланды, бұл Георг Фридрих Трейцкенің "Die Ehrenpforten" (1815) әнұранының финалы. Бұл туынды Наполеон соғыстарының аяқталуын тойлайды, бұл Хайднның түпнұсқалық әнұранының тууына себеп болған оқиға. Бүгінде бұл шығарма сирек орындалады. Карл Черни фортепиано мен оркестр немесе фортепиано мен скрипкалық квартет үшін "Gott erhalte Franz den Kaiser" мелодиясына вариациялар жазды, ол Op. 73 (1824) деп белгіленген. Филипп Якоб Риотте Наполеонның жеңілісінен кейінгі қуанышты бейнелеу үшін "Die Schlacht bei Leipzig" атты шайқас туындысының соңында осы мелодияны қолданды. Джоахино Россини 1825 жылғы "Il viaggio a Reims" операсының банкет сахнасында неміс бароны Тромбонок үшін осы мелодияны пайдаланды. Никколо Паганини 1828 жылы скрипка мен оркестр үшін "Maestosa Sonata Sentimentale" деген атаумен осы мелодияға вариациялар жазды. Гаэтано Доницетти 1835 жылғы "Maria Stuarda" операсының 3-ші әрекетінің 8-ші көрінісінде ("Deh! Tu di un'umile preghiera") осы мелодияны қолданды. Клара Шуман бұл мелодияны "Souvenir de Vienne", Op. 9 (1838) соло фортепианоға арналған шығармасының негізі ретінде пайдаланды. Бедрих Сметана 1853 жылғы "Festive Symphony" симфониясында осы мелодияны қолданды, композитор оны Австрия императоры Франц Иосиф I-ге арнауды ниеттенген. Генрик Венявский 1853 жылы ("L'école Moderne", Op. 10) жинағынан "Австриялық мемлекеттік әнұранына вариациялар" (Variations on the Austrian National Anthem) атауымен, жеке скрипкаға арналған вариациялар жинағын жазды. Пётр Ильич Чайковский 1874 жылы осы туындыны оркестр үшін қайта жазды, бұл Австрия императорының Ресейге сапарымен байланысты болды. Бұл оркестрлік нұсқасы тек 1970 жылы жарияланды.
Clara Schumann used the tune as the basis for her "Souvenir de Vienne", Op. 9 (1838) for solo piano. Bedřich Smetana used the tune in his Festive Symphony (1853), which the composer intended to dedicate to the Emperor Franz Joseph I of Austria. Henryk Wieniawski wrote a set of variations on the tune for unaccompanied violin (Variations on the Austrian National Anthem, from L'école Moderne, Op. 10; 1853). Pyotr Ilyich Tchaikovsky arranged the work for orchestra in 1874, apparently in connection with a visit to Russia by the Austrian Emperor. The arrangement was published only in 1970.
Австрия-Мажарстан
Франциск 1835 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның орнын басушы Фердинандты мадақтайтын жаңа ән мәтіні жазылды: "Segen Öst'reichs hohem Sohne / Unserm Kaiser Ferdinand!" ("Австрияның ұлы ұлына / біздің император Фердинандқа құттықтаулар!"). 1848 жылы Фердинанд тақтан бас тарғаннан кейін, оның ізбасары Франциск Иосифтің есімі де Франциск болғандықтан, бастапқы мәтін қайта қолданылды. Бірақ 1854 жылы тағы да жаңа мәтін таңдалды: "Gott erhalte, Gott beschütze / Unsern Kaiser, unser Land!" ("Құдай сақтасын, Құдай қорғасын / Императорымызды, елімізді!"). Бұл әннің бірнеше нұсқасы Аустро-Венгрия империясының тілдерінде болды (мысалы, чех, серб-хорват, словен, венгр, украин, поляк, итальян тілдерінде). 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Аустро-Венгрия империясы таратылып, бірнеше мемлекетке бөлінді, соның бірі – Австрия республикасы, императоры болмады. Ән ресми мақсаттарда қолданудан тоқтатылды. 1922 жылы соңғы император Карл I қайтыс болғанда, монархистер оның ұлы Отто фон Габсбургқа арнап жаңа өлең жолдары жазды. Бірақ император таққа қайта отырмағандықтан, бұл нұсқа ресми мәртебе алған жоқ. 1929 жылы ән "Sei gesegnet ohne Ende" деген жаңа мәтінмен қайта жаңғыртылды және Аншлюсқа дейін Австрияның ұлттық әнұраны болды. Әннің 1854 жылғы нұсқасының бірінші шумағы 1989 жылы Австрия император қызы Зитаның қорылуында және 2011 жылы оның ұлы Отто фон Габсбургтің қорылуында орындалды.
Германия
Гайдн қайтыс болғаннан соң көп уақыт өткен соң, оның мелодиясы Хоффман фон Фаллерслебеннің 1841 жылғы «Das Lied der Deutschen» өлеңіне ән ретінде пайдаланылды. Үшінші шумағы («Einigkeit und Recht und Freiheit» сөздерімен басталады) сол мелодиямен орындалады және қазіргі Германия мен бұрынғы Батыс Германияның мемлекеттік әнұраны болып табылады. Фаллерслебен өлеңінің бірінші шумағы бұрын Веймар Республикасының, ал кейіннен нацистік Германияның мемлекеттік әнұраны болған.