Кіріспе

Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралындағы өзен – Клута өзені (Clutha River / Mata Au) – Жаңа Зеландиядағы екінші ең ұзын өзен және Оңтүстік аралдағы ең ұзын өзен. Ол Оңтүстік Альптегі Ванака көлінен басталып, Орталық және Оңтүстік Отаго аймақтары арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Дунединнің оңтүстік-батысындағы Тынық мұхитына құяды. Бұл Жаңа Зеландиядағы ең көп суы бар және ең жылдам ағысты өзен, оның су жиналатын алабы 21 967 км² және орташа су ағыны 368 м³/с құрайды. Өзен әсем табиғатымен, алтын іздеу тарихымен және жылдам, түркіз түсті суларымен танымал. Clutha Mata Au River Parkway Group атты өзенді қорғау тобы, өзен бойында жаяу жолдары бар аймақтық өзен саябағын құру жөнінде жұмыс істеп жатыр.

География

Өзеннің бастауы Макарора өзенінің жоғарғы ағысында, Хааст асуының етегіне жақын жерде, ол Ванка көлінің солтүстік жағына құяды. Көлдің оңтүстік жағынан Альберт Таун маңында Клута өзеніне құйылады, онда ол өзінің бірінші ірі саласы – Хавеа өзенімен қосылады, ол Ванка көлінің «егізі» – Хавеа көлінен шығады. Төмен ағысында Кардрона өзенімен толысады. Өзен Жоғарғы Клута аңғары арқылы ежелгі мұздық террасалар арасынан жылдам ағып өтеді, ұзын «Жылан» учаскесін басып өтеді. Луггатеге жақын жерде сирек кездесетін «Шайтанның бұрышы» деген есімді қайырымды бұрылыс бар. Өзен Квинсберридегі Маори шатқалынан өтетін кезде тарылады. Линдис саласынан төмен, Клайдтағы алып гидроэлектрлік бөгетінің құрылуынан пайда болған Данстан көліне құя келіп, қайтадан кеңейеді. Ванка көлінен оңтүстікке қарай 50 шақырым жерде Клута Кромвель қаласына жетеді, онда ол Каварау өзенімен қосылады. 1992 жылы Клайд бөгеті іске қосылғаннан кейін бұл аймақ көп өзгерді. Клайд бөгеті салынғанға дейін бұл өзен торабы екі өзен суының түсінің айырмашылығымен әйгілі Кромвель торабы деп аталды. Каварау торабынан төмен, өзен суға батқан Кромвель шатқалы арқылы оңтүстік-шығысқа қарай Клайд пен жақын маңдағы Александраға ағып, онда Манухерикиа өзені қосылады. Александраның оңтүстігінде өзен қайтадан кеңейіп, Роксбург бөгетінің артындағы тағы бір жасанды көл – Роксбург көлін құрайды. 1956 жылы гидроэлектрлік су қоймасы Роксбург шатқалын және бірнеше үлкен тасқынды, соның ішінде Молино және Алтын сарқырамаларын суға батырды. Роксбург қаласы өзенге жақын, Ванка көлінен төмен орналасқан. Роксбургтен өзен оңтүстік-шығысқа қарай Эттрик, Миллерс Флэт және Бомонт қалаларынан өтіп, Ронгахере шатқалы арқылы ағады, ол жергілікті өсімдіктердің жасыл дәліздерімен және Бёрч аралындағы туған жер ағаштарының қорымен әсем. Бұл жерде өзен Туапека өзенімен Туапека аузында қосылады. Осы жерде өзен оңтүстікке бұрылып, содан кейін жағалаудан Клутаға қосылатын соңғы ірі саласы – Помахака өзенімен кездеседі. Өзен Балклута қаласынан өтіп, Инч Клутаның үлкен жазық аралын қамтитын Клута дельтасына құяды. Мұнда өзен екі салаға бөлінеді. Матау (солтүстік) саласы Кайтангатадан өтеді. Оңтүстік саласы Коау деп аталады. Екі сала да Молино шығанағында Тынық мұхитына құяды.

Өзен сағасынан арғы жағында

Жаңа Зеландия аймағының геологиялық ерекшелігі сондай, Клута өзенінің бағытының тек жартысын ғана көрсетеді. Оның сағасынан бастап, теңіз астындағы каньондар жүйесі Оңтүстік Тынық мұхитында кеңінен таралып, соңында Баунти Трауға (Bounty Trough) жалғасады. Каньондар жүйесінің құрылымы құрлықтағы өзендер мен салаларының үлгісімен керемет үйлеседі, сондықтан Отаго жағалауында теңізге құятын көптеген өзендерді Клутаның теңіз асты жүйесінің салалары деп санауға болады. Бұл өзендердің ішінде Токомайраро, Тайери, Вайкуаити, Вайхемо / Шаг және тіпті Уайтаки өзендері бар. Клута өзені бассейнінің көп бөлігі кварц пен шисттен тұрғандықтан, өзен ақ кварцты материалды төмен ағысқа қарай тасымалдайды және оны жағажайларда қалдырады. Тынық мұхитындағы бағыты солтүстікке қарайтын ағым осы құмды тасымалдап, Отаго түбегінің солтүстігіндегі және одан әрі жатқан жағалауларға жеткізеді. Роксбург су электр стансасы өзеннен жаңа құмның келуін тоқтатқандықтан, Сент-Килда және Сент-Клэр жағалауларында (Дунединде), сондай-ақ Какануидегі жағалау жолы бойындағы жағалаулар эрозияға ұшырады.

Аттар

Өзен маори тілінде Мата-ау деп аталады, яғни су кеңістігіндегі ағын немесе су айналымы деген мағынаны білдіреді. Ресми атауы 1998 жылғы Ngāi Tahu Claims Settlement Act заңына сәйкес Клута өзені / Мата-ау болып табылады. Бұл Уайтанги шартының маңызды келісімі, ол Оңтүстік аралдағы шамамен 90 географиялық нысанға екі атау қосып, өзеннің ағылшын және маори атауларының "тең және ерекше маңыздылығын" мойындады. Маори тіліндегі атаудың жазылуы капитан Кук берген Матау түріне өзгеруі мүмкін.

Табиғат тарихы

Өзеннің жоғарғы ағысында бұрын көптеген ұшпайтын моалар мекендеген, олар Хасттың бүркітінің шабуылына ұшыраған.

Маори тарихы

Өзен маори үшін маңызды жол болды, ол жағалаудан Орталық Отаго арқылы Уанака, Хавеа және Уакатипу Ваймаори көлдеріне тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етті. Мата аудың аузында тығыз халық қоныстанды, өзеннің төменгі ағысында көптеген тұрақты және уақытша Ngāi Tahu қаикалары (елді мекендер) орналасқан. Мұрикаухака қаикасы, Мата ау өзенінің сағасына жақын жерде, бір кезде шамамен екі жүз адамға үй болды.

Еуропалық қоныстану

Еуропалықтар алғашқы қоныстанған кезеңде, Порт Молино өзенінің сағасына жақын кит аулау станциясы салынды, және осы жылдары теңіз аймақтың экономикасының басты көзіне айналды.

Алтынға құштарлық

Өзен Орталық Отаго алтын асығысында маңызды рөл атқарды. Отагодағы алғашқы маңызды алтын кен орындары 1861 жылы Габриэль Рид Туапека өзені маңындағы Габриэль Галлиде тапты, ал келесі жылы қазіргі Кромвель қаласының жанында құнды металдың көп мөлшері табылды. 1861 жылғы Рождествоға дейін Туапека және Вайпори алтын кен орындарында 14 000 алтын іздеуші жұмыс істеді. Алтын асығы ұзаққа соқпады, 1863 жылға қарай аллювиалды алтынның көп бөлігі таусылды, бірақ кеншілер келуді жалғастырып, 1864 жылдың ақпан айында 18 000-ға жуық кеншіге жетті.

Су тасқыны

Клуттада бірнеше ірі су тасқыны болды, ең бастысы 1878 жылдың 14-16 қазанында және 1978 жылдың 13-15 қазанында болған "Жүз жылдық су тасқыны". 1878 жылғы су тасқыны Жаңа Зеландиядағы ең үлкен тасқын деп саналады. Осы кезде Клайдвейлдегі көпір ағысқа ілесіп кетіп, Балклута жол көпірімен соқтығысып, оны қиратты. Өзен сағасының жағдайы күрт өзгерді, саға бұрынғы орнынан солтүстікке жылжып, қазіргі орнында екі жаңа саға жасады. Өзеннің (бұрынғы) сағасында орналасқан Порт-Молино қаласы осыдан кейін құлдырап, бүгінде жоқ. 1978 жылғы су тасқыны Оретиден (оңтүстікте) Токомайрароға (солтүстікте) дейінгі өзендердің жағалауларын бұзды. Жердің үлкен бөлігі суға батты, 21 000-нан астам мал жанып кетті. Апаттан солтүстіктегі Макарорадан оңтүстіктегі Инверкаргиллге дейінгі қалалар мен аймақтар зардап шекті. Уиндхам қаласы толығымен эвакуацияланды, ал Балклута, Милтон және Матаура қалалары ауыр зардап шекті, көптеген тұрғындар көшірілді. Помахака өзенінің жағасындағы Кельсо ауылы толығымен тасталып, су деңгейі төмендегеннен кейін қайта салынбады. Тасқынның ең жоғары нүктесінде, 15-і күні сағат 6:00-де Клута өзенінің ағыны шамамен құрады. 1999 жылы болған ірі су тасқыны өзен бойындағы қауымдастықтарға, әсіресе Александраға ауыр зиян келтірді. Александрадағы су тасқыны Роксбург бөгетінің артындағы Роксбург су қоймасына шөгінділердің жиналуынан туындаған өзен төсегінің көтерілуіне байланысты болды. 1999 жылғы су тасқынының деңгейі Александрада 1878 жылғы тасқын деңгейінен әлдеқайда жоғары болды, бірақ оның көлемі соңғысының 80% құрады.

Суды пайдалану

Екі су электр станциясы, 464 МВт Клайд бөгеті және 320 МВт Роксбург бөгеті, Жаңа Зеландияның электр желісіне электр қуатын жеткізеді. Өзен үшін жоспарланған басқа бөгет жобалары тоқтатылды. Клута өзенінің жағасындағы бірнеше жергілікті билік органдары оны су тазарту станциялары үшін су көзі ретінде пайдаланады, осы арқылы қалыңдықтарға ішуге жарамды сумен қамтамасыз етеді. Клута Кромвель, Александра және Роксбург маңындағы тас жемістері мен жүзімдіктерді суарады, онда алма, абрикос, нектарин, шие, персик және жүзім өсіріледі. Өзеннің жоғарғы ағысында Баннокберн, Бендиго, Таррас және Ванакада көптеген жүзімдіктер орналасқан. Орталық Отагоның әсем табиғаты Клутаның жоғарғы бөлігін танымал демалыс орнына айналдырды, әсіресе экстремалды туризмге байланысты. Адамдар өзенде реактивті қайықпен жүзуді, каякинг, рафтинг, ривербординг және балық аулауды ұнатады, сондай-ақ коммерциялық су шаңғысы, тандем парашютпен секіру және парапланермен ұшу қызметтері бар. Бұл өзен көп түрлі спорттық іс-шаралар үшін де қолданылады; Данстан көлі – ескек құралымен жүзуге маңызды орын. Су жиналатын алаптың басындағы тауларда ірі шаңғы трассалары орналасқан. Керлинг Орталық Отагоның суық қысында өзенге жақын жерде ойналады.