Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландия тарихының 1907-1947 жылдар аралығындағы кезеңі
Period of New Zealand's history from 1907 to 1947
Жаңа Зеландия доминионы Жаңа Зеландия колониясының тарихи мұрагері болды. Бұл Британ империясының ішінде жоғары деңгейде өзін-өзі басқару құқығына ие конституциялық монархия еді. Жаңа Зеландия 1841 жылы жеке британдық колониясы болып құрылды және 1852 жылы Конституциялық акті арқылы жауапты үкімет құрды. Жаңа Зеландия Австралия Федерациясына қосылудан бас тартты және 26 қыркүйек 1907 жылы Король Эдуард VII-нің жариялаған жарлығымен Жаңа Зеландия доминионы мәртебесіне ие болды. Доминион мәртебесі – жарты ғасырлық жауапты үкімет арқылы қалыптасқан саяси тәуелсіздіктің айқын белгісі болды. 1907 жылы Жаңа Зеландияда бір миллионнан аспайтын адам тұрды, Окленд және Веллингтон сияқты қалалар қарқынды дамыды. Жаңа Зеландия доминионы британдық үкіметке сыртқы саясатын қалыптастыруға мүмкіндік берді және ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа Ұлыбританиямен бірге қатысты. 1923 және 1926 жылдарғы Империялық конференцияларда Жаңа Зеландияға өз саяси келісімдерін жүргізуге рұқсат беру туралы шешім қабылданды, ал алғашқы сауда келісімі 1928 жылы Жапониямен ратификацияланды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Жаңа Зеландия үкіметі соғысқа қатысу туралы дербес шешім қабылдады. Соғыстан кейінгі кезеңде «доминион» термині жиі қолданылмайтын болды. Сыртқы істердегі егемендік 1931 жылғы Вестминстер статутымен берілді және 1947 жылы Жаңа Зеландия Парламенті тарапынан қабылданды. 1907 жылғы доминион мәртебесін жариялаған корольдік жарлық күшін жойған жоқ. «Доминион» атауын қабылдау Жаңа Зеландияның мәртебесін арттырады және елге пайда келтіреді деп мәлімдеді премьер-министр сэр Джозеф Уорд. Уордтың аймақтық империялық амбициялары да болды. Ол жаңа атау әлемге Жаңа Зеландия Австралияның құрамына кірмейтінін еске салады деп үміттенеді. Ол Жаңа Зеландияны «Оңтүстік Тынық мұхитының табиғи үкімет орталығы» деп санайтын ел ретінде беделді етеді деп ойлады. Оппозиция жетекшісі, бейілді британдық империалист Уильям Масси доминион мәртебесіне қарсы болды, ол бұл өзгеріс вице-корольдік және министрлік жалақыны көбейту туралы талаптарға әкелуі мүмкін деп күдіктенді.
The Dominion of New Zealand was the historical successor to the Colony of New Zealand. It was a constitutional monarchy with a high level of self government within the British Empire. New Zealand became a separate British Crown colony in 1841 and received responsible government with the Constitution Act in 1852. New Zealand chose not to take part in the Federation of Australia and became the Dominion of New Zealand on 26 September 1907, Dominion Day, by proclamation of King Edward VII. Dominion status was a public mark of the political independence that had evolved over half a century through responsible government. Just under one million people lived in New Zealand in 1907 and cities such as Auckland and Wellington were growing rapidly. The Dominion of New Zealand allowed the British Government to shape its foreign policy, and it followed Britain into the First World War. The 1923 and 1926 Imperial Conferences decided that New Zealand should be allowed to negotiate its own political treaties, and the first commercial treaty was ratified in 1928 with Japan. When the Second World War broke out in 1939 the New Zealand Government made its own decision to enter the war. In the post war period, the term Dominion has fallen into disuse. Sovereignty on external affairs was granted with the Statute of Westminster in 1931 and adopted by the New Zealand Parliament in 1947. The 1907 royal proclamation of Dominion status has never been revoked, After much debate over lexicon, the term 'Dominion' was decided upon. to change the designation of New Zealand from the Colony of New Zealand to the Dominion of New Zealand. The adoption of the designation of Dominion would, "raise the status of New Zealand" stated Prime Minister Sir Joseph Ward and " have no other effect than that of doing the country good". Ward also had regional imperial ambitions. He hoped the new designation would remind the world that New Zealand was not part of Australia. It would dignify New Zealand, a country he thought was "the natural centre for the government of the South Pacific". Dominion status was strongly opposed by Leader of the Opposition William Massey, an ardent British imperialist, who suspected that the change would lead to demands for increases in viceregal and ministerial salaries.
Тиімділігі және қабылдануы
Доминион мәртебесіне қол жеткізгеннен кейін колониялық қазынашы қаржы министрі болды, ал Колониялық хатшы кеңсесі Ішкі істер департаменті деп аталды. 10 қыркүйектегі жариялауда сондай-ақ Өкілдер палатасының мүшелері "М.П." (Парламент мүшесі) деп тағайындалды. Бұрын олар "М.H.Р." (Өкілдер палатасының мүшесі) деп аталатын. Жаңа Зеландияның мәртебесінің өзгеруін растайтын патенттік хаттар берілді, онда: "Біздің Жаңа Зеландия Доминионында және оның үстінде Губернатор және Бас қолбасшы болады" делінген. Жозеф Уорд жаңа атау жаңа зеландиялықтарға "қатты қуаныш сыйлар" деп ойлаған. Алайда, Доминион мәртебесі жалпы халықтың шектеулі ынтасымен немесе бейжайлықпен қабылданды. Доминион мәртебесі Жаңа Зеландияның өзін-өзі басқаруға көшуін білдірді, бірақ бұл өзгеріс 1850 жылдары алғашқы жауапты үкімет құрылған кезде іс жүзінде орындалды. Британдық одақ туын бейнелейтін ұлттық ту өзгеріссіз қалды. 1911 жылға дейін Жаңа Зеландия барлық ресми құжаттар мен мемлекеттік ғимараттарда Ұлыбританияның корольдік гербін пайдаланды, бірақ жаңа мәртебесінен кейін Жаңа Зеландия үшін жаңа герб жасалды. 1911 жылдың 26 тамызында гербтер мен қолдаулар беру туралы патшалық жарлық шығарылды және 1912 жылдың 11 қаңтарында «Жаңа Зеландия газетінде» жарияланды. Келесі он жылға дейін, 1917 жылға дейін вице-король «губернатор» атағын сақтап қалды; патенттік хаттар вице-корольді «генерал-губернатор» деп қайта тағайындады (басқа Доминиондардағыдай). Жаңа атақ Жаңа Зеландияның Британ империясы ішіндегі мәртебесін жақсырақ көрсетеді. 1917 жылғы патенттік хаттар кеңсе құрамын белгіледі, кеңсе иесі «Жаңа Зеландия Доминионында және одан жоғары Губернатор-генерал және Бас қолбасшы» деп сипатталды. Жаңа мәртебеге қарамастан, 1919 жылы премьер-министр Билл Масси Версаль келісіміне қол қойғанда (Жаңа Зеландияға Ұлттар лигасына мүшелік беру арқылы) алаңдаушылық болды. Бұл әрекет Жаңа Зеландияның дипломатиялық тарихындағы маңызды кезең болды, Доминионның сыртқы істеріне белгілі бір деңгейде бақылауға ие екенін көрсетті. Масси өзі бұл әрекетті символдық деп санамады және Жаңа Зеландияның империя ішінде құрметті рөлді сақтап қалуын қалады.
With the attaining of Dominion status, the colonial treasurer became the minister of finance and the Colonial Secretary's Office was renamed the Department of Internal Affairs. The proclamation of 10 September also designated members of the House of Representatives as "M. P." (Member of Parliament). Previously they were designated "M. H. R." (Member of the House of Representatives). Letters patent were issued to confirm New Zealand's change in status, declaring that: "there shall be a Governor and Commander in Chief in and over Our Dominion of New Zealand". Joseph Ward had thought that New Zealanders would be "much gratified" with the new title. Dominion status was in fact received with limited enthusiasm or indifference from the general public, Dominion status symbolised New Zealand's shift to self governance, but this change had been practically accomplished with the first responsible government in the 1850s. The national flag, depicting the British Union Flag, remained the same. Until 1911 New Zealand used the royal coat of arms of the United Kingdom on all official documents and public buildings, but following its new status a new coat of arms for New Zealand was designed. A royal warrant granting armorial ensigns and supports was issued on 26 August 1911 and published in the New Zealand Gazette on 11 January 1912. For a further decade, until 1917, the viceroy retained the title 'governor'; letters patent were issued re designating the viceroy as 'governor general' (as in other Dominions). The new title better reflected New Zealand's prestige within the British Empire. The 1917 letters patent constituted the office, with the officeholder described as 'Governor General and Commander in Chief in and over Our Dominion of New Zealand'. Despite the new status, there was some apprehension in 1919 when Prime Minister Bill Massey signed the Treaty of Versailles (giving New Zealand membership of the League of Nations). This act was a turning point in New Zealand's diplomatic history, indicating that the Dominion had a degree of control over its foreign affairs. Massey himself did not view it as a symbolic act and would have preferred New Zealand to maintain a deferential role within the empire.
Аумақтық кеңейту
Росс тәуелділігінің Антарктика аумағы, бұрын Ұлыбританияның билігінде болған, бүгінде Жаңа Зеландия 1923 жылғы 16 тамызда Жаңа Зеландия доминионының құрамына енген деп есептейді. Осы заманауи мәлімдеменің заңдылығы күмәнді, алайда Жаңа Зеландия осы позицияны сақтайды. Кук аралдары мен Ниуэ бұл мәлімдеме жарияланған кезде-ақ Жаңа Зеландия доминионының бөлігі болған. Екеуі де 1901 жылғы 11 маусымда Жаңа Зеландия колониясының құрамына кірген. Батыс Самоа ешқашан Жаңа Зеландияның бөлігі болған емес, оның орнына Ұлттар Лигасының мандатына және кейіннен Біріккен Ұлттар Ұйымының қамқоршылық келісіміне бағынған. 1982 жылы Тайлық Кеңесінің Сот комитеті Жаңа Зеландия басқаруымен (яғни 1962 жылға дейін) туған самоалықтарға Жаңа Зеландия азаматтығын алуға мүмкіндік берді.
The Antarctic territory of the Ross Dependency, previously under the sovereignty of the United Kingdom, is today regarded by New Zealand as having become part of the Dominion of New Zealand on 16 August 1923. The legality of that contemporary assertion has been questioned but is nonetheless the position of New Zealand. The Cook Islands and Niue each already formed part of the Dominion of New Zealand on the date it was proclaimed. Both had become part of the Colony of New Zealand on 11 June 1901. Western Samoa was never part of New Zealand, having instead been the subject of a League of Nations mandate and subsequently a United Nations Trusteeship agreement. In 1982 the Judicial Committee of the Privy Council allowed Samoans born under New Zealand administration (i. e. prior to 1962) to claim New Zealand citizenship.
Балфур декларациясы
1926 жылғы Императорлық конференция доминион мәртебесінің «Балфур формуласын» әзірледі, онда былай делінген: «Балфур есебінде» әр генерал-губернатор «доминиондағы мемлекеттік істерді басқаруға қатысты» монархтың Ұлыбританиядағы «бірдей лауазымын» иеленетіндігі туралы шешім қабылданды. Нәтижесінде, генерал-губернатордың (және Жаңа Зеландиядағы монархтың) жалғыз кеңесшілері оның Жаңа Зеландиялық министрлері болды. Жаңа Зеландия делегациясын жетектеген премьер-министр Гордон Коутс Балфур декларациясын «ұлыттық бірлікке зиян келтіретін құжат» деп атады, ол Британ империясын әлсіретеді. Жаңа Зеландия бастапқыда Вестминстер статутын «қажетсіз заңдық қиындық деп қарастырды, ол империялық қарым-қатынастарды әлсіретеді деп санады». Жаңа Зеландия үкіметі тек Жаңа Зеландия Доминионын статутта атауға рұқсат берді, егер Жаңа Зеландия Парламенті қабылдағаннан кейін ғана оның негізгі бөлімдері қолданылатын болса. Сыртқы істер мен қорғаныс мәселелерінде британ үкіметінің басқаруын артық көретін Жаңа Зеландия Вестминстер актын қабылдаудан бас тартты. Бірінші Лейбористік үкімет (1935–1949 жж.) сыртқы саясатта тәуелсіздік жолын ұстанды, бірақ акт қабылданбады. Оппозиция үкіметті қажеттілік кезінде Ұлыбританияға адал емес деп айыптағанда, ол ұсыныстан бас тартуға мәжбүр болды. Жаңа Зеландияның егемендігінің бірінші белгілерінің бірі – 1953 жылғы Корольдік титулдар туралы заңмен монархтың титулын өзгерту болды. Монархтың ресми Жаңа Зеландия титулы алғаш рет Жаңа Зеландияны Ұлыбританиядан және басқа доминиондардан бөлек атады, енді олар Корольдықтар деп аталды.
The 1926 Imperial Conference devised the 'Balfour formula' of Dominion status, stating that: The Balfour Report further resolved that each respective governor general occupied "the same position in relation to the administration of public affairs in the Dominion" as was held by the monarch in the United Kingdom. Consequently, the only advisers to the governor general (and the monarch in New Zealand) were his New Zealand ministers. Prime Minister Gordon Coates, who led the New Zealand delegation to the conference, called the Balfour Declaration a "poisonous document" that would weaken the British Empire as a whole. New Zealand initially viewed the Statute of Westminster as an "unnecessary legal complication that it perceived would weaken imperial relations." The New Zealand Government only allowed the Dominion of New Zealand to be cited in the statute provided that the operative sections did not apply unless adopted by the New Zealand Parliament. Preferring the British Government to handle most of its foreign affairs and defence, New Zealand held back from adopting the Statute of Westminster Act. The First Labour Government (1935–1949) pursued a more independent path in foreign affairs, in spite of the statute remaining unadopted. It was forced to abandon the proposal when the opposition accused the government of being disloyal to Britain at a time of need. One of the first marks of New Zealand's sovereignty was the alteration of the monarch's title by the Royal Titles Act 1953. For the first time, the monarch's official New Zealand title mentioned New Zealand separately from the United Kingdom and the other Dominions, now called Realms:
Мемлекеттің ресми атауы да Жаңа Зеландия Корольдығы деп өзгертілді. «Доминион» термині келесі он жылда көбінесе қолданылмай қалды. Бұл термин ең ұзақ уақыт бойы мекемелердің атауларында (мысалы, Доминион мұражайы 1972 жылға дейін Ұлттық мұражай деп аталмаған), бизнесте және клубтар мен қоғамдардың жарғыларында сақталды. The Dominion Post газеті, The Dominion (бірінші рет 1907 жылдың 26 қыркүйегінде, Жаңа Зеландия доминион мәртебесіне ие болған күні) және The Evening Post газеттерінің бірігуінен құрылған, 2023 жылдың сәуірінде «Dominion» атауын алып тастап, The Post болып қайта аталды. Стильдегі өзгеріс Жаңа Зеландияның немесе оның үкіметінің құқықтық мәртебесіне әсер етпеді; 1907 жылғы Доминион мәртебесі туралы Корольдік жарлығы күшін жойған жоқ және бүгінгі күнге дейін күшінде. Осылайша, «доминион» термині Жаңа Зеландияның ресми атауына енгізілуі мүмкін. Дегенмен, Жаңа Зеландия үкіметінің пікірінше, Жаңа Зеландия 1947 жылы сыртқы істер мәселесінде егемендік алды: «өзінің сыртқы саясатын жүргізуді ресми құқықтық бақылауға алу және оның заң шығарушы органы конституциялық және толық өкілеттіктерге ие болу тұрғысынан». Заң ғалымдары Элисон Квентин Бакстер және Джанет Маклин 1907 жылғы жарлықты, кері қайтарылмаса да, «орындалған» деп қарастыру керек деп санайды.
The name of the state in official usage was also changed to the Realm of New Zealand. The term Dominion largely fell into disuse over the next decade. The term persisted the longest in the names of institutions (for instance, the Dominion Museum was not renamed the National Museum until 1972), businesses, and in the constitutions of clubs and societies. The Dominion Post, a newspaper formed by a merger of The Dominion (first published on 26 September 1907, the day New Zealand achieved Dominion status) and The Evening Post, dropped "Dominion" to become The Post as late as April 2023. The change in style did not otherwise affect the legal status of New Zealand or its Government; the 1907 royal proclamation of Dominion status has never been revoked and remains in force today. As such, the term 'dominion' may be included in the formal title of New Zealand. Nevertheless, the opinion of the New Zealand Government is that New Zealand became sovereign on foreign issues in 1947: " both in terms of gaining formal legal control over the conduct of its foreign policy and the attainment of constitutional and plenary powers by its legislature". Legal academics Alison Quentin Baxter and Janet McLean argue the 1907 proclamation should be regarded as "spent", albeit not revoked.
Жаңа Зеландия Доминионының 1911 жылғы халықтық жиынтығы
1911 жылғы санақта Жаңа Зеландия Доминионының жалпы халқы 1,058,313 адамды құрады, бұл 1906 жылғы санақ көрсеткішімен салыстырғанда 122,004 адамға немесе 13,03%-ға артық. Бұл санға жартылай кандылар мен қытайлар да кірді. Маорилер ресми санақтың жалпы санына қосылмады және олар жеке есептелді; маори халқының саны 49,829 адамды, ал Чатем аралдарында тұратын мориорилердің саны 15 адамды құрады. +Жалпы халық (қытайлар мен жартылай кандыларды қоса алғанда) Адамдар. Ерлер. Әйелдер. (Маорилерді қоспағанда) Халық саны 1,008,468 531,910 476,558 Маори халқы 49,829 26,468 23,361 Чатем аралдарында тұратын мориорилер 15 7 8 Кук аралдары мен басқа да қосылған аралдардың халқы 12,598 6,449 6,149 Доминионның жалпы халқы 1,070,910 564,834 506,076
In the 1911 census, the total population of the Dominion of New Zealand was counted as 1,058,313 – an overall increase of 122,004 people or 13.03% over the 1906 census figure. This number also included half castes and Chinese people. Māori were not included as part of the total population of the official census and were instead counted separately; the Māori population was counted at 49,829 people, and 15 Moriori living on the Chatham Islands. +Total Population (including Chinese and half castes) Persons. Males. Females. Population (excluding Māori)1,008,468531,910476,558Māori population 49,82926,46823,361Moriori living on Chatham Islands1578Population of Cook Islands and other annexed Islands12,5986,4496,149Total population of the Dominion1,070,910564,834506,076
Облыстық округтердегі халық саны (Маориді қоспағанда)