Кіріспе

Интернет-зерттеу – зерттеуде Интернет-ақпаратты, әсіресе Дүниежүзілік Желідегі тегін ақпаратты немесе Интернетке негізделген ресурстарды (Интернет-дискуссия форумы сияқты) пайдалану тәжірибесі. Интернет-зерттеу идеялар мен білімді қалыптастыруға зор әсер етті. Интернет-зерттеудің кең таралған қолданылуына жеке зерттеулер (жаңалықтарда айтылғандар, денсаулық мәселелері сияқты), студенттердің академиялық жобалар мен жұмыстар үшін зерттеу жүргізуі, журналистер мен басқа да жазушылардың материалдарды зерттеуі жатады. Зерттеу – кең мағыналы ұғым. Мұнда ол «(Интернеттен) бір нәрсені іздеу» мағынасында қолданылады. Ол тақырыпты анықтау және түсінікті арттыру мақсатында ақпаратты белсенді түрде жинауға бағытталған кез келген қызметті қамтиды. Бұл материалды оқу, сапасын бағалау немесе синтездеу сияқты жинаудан кейінгі шараларды да қамтуы мүмкін, соның ішінде оны терең оқып шығу қажеттігін анықтау да осыған жатады. Интернетте іздеу арқылы берілген тақырыпқа қатысты беттерді тауып оқуға немесе жылдам анықтап жинауға болады. Сонымен қатар, Интернеттің көмегімен сарапшылар сияқты тиісті қызығушылықтары мен тәжірибесі бар адамдармен байланысуға, олардың пікірлерін және білімдерін білуге болады. Осы мақсатта қолданылатын байланыс құралдары: электрондық пошта (пошта тізімдерімен қоса), онлайн-дискуссия форумдары (хабарлама тақталары, BBS), жеке хабар алмасу құралдары (жедел хабарлар, IRC, жаңалықтар топтары және т.б.). Бұл сарапшылар мен басқа да мүдделі тұлғаларға тікелей қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Интернет-зерттеу кітапханалық зерттеуден (кітапханалық ресурстарға баса назар аударатын) және коммерциялық деректер базасын зерттеуден (коммерциялық деректер базасына баса назар аударатын) ерекшеленеді. Көптеген коммерциялық деректер базасы Интернет арқылы ұсынылса да және кейбір кітапханалар өз клиенттері үшін кітапханалық деректер базасына қол жеткізуді сатып алады, мұндай деректер базасын іздеу әдетте «Интернет-зерттеуінің» бөлігі болып саналмайды. Оны ғылыми зерттеуден (анықталған және қатаң процеске сәйкес жүргізілетін зерттеу), есім немесе телефон нөмірі сияқты мәліметтерді қарапайым түрде алудан және Интернет туралы зерттеуден де ажырату керек. Интернет-зерттеу ақпаратқа жылдам, тікелей және бүкіл әлемдік қолжетімділікті қамтамасыз етеді, бірақ нәтижелерге жасырын бейімділік, автордың куәлігін тексерудегі қиындықтар (соның салдарынан алынған ақпараттың дұрыстығы немесе маңыздылығы) және іздеушінің қол жетімді материалдың көптігінен мағыналы нәтижелерді алуға жеткілікті білімі бар-жоғы әсер етуі мүмкін. Бірінші кездесетін ресурстар нақты сұраққа жауап беру үшін ең қолайлы болмауы мүмкін. Интернеттегі іздеу нәтижелерін құрылымдауда танымалдылық көбінесе маңызды фактор болып табылады, бірақ танымал ақпарат әрқашан дұрыс немесе тақырып бойынша білім мен пікірлердің толық спектрін көрсете бермейді. Коммерциялық зерттеулер шығындарға, ал кітапханалық зерттеулер қолжетімділікке баса назар аударады, ал Интернет-зерттеу сапаға, ақпараттың көптігін басқаруға және қасақана бұрмалаудан сақтануға баса назар аударады. Бұл, әсіресе, Интернет-зерттеуі ақпараттық ортаның даму деңгейі төмендігіне байланысты: іздеу дағдылары жетілмеген немесе нашар түсіндірілген және ақпаратты ұйымдастыруға аз күш жұмсалатын орта. Кітапханалық және коммерциялық зерттеулерде Интернетте қол жетімсіз көптеген іздеу тактикасы мен стратегиялары бар, ал кітапханалық және коммерциялық орталар өздерінің ақпаратын ұйымдастыруға және тексеруге көбірек инвестиция жасайды.

Іздеу құралдары

Интернетте ақпарат табуға арналған құралдарға веб-іздеу жүйелері, жеке веб-сайттардағы іздеу жүйелері, браузерлердің ағымдағы бетте іздеу үшін тағайындалған жедел түймелер арқылы іске қосылатын мүмкіндігі, мета-іздеу жүйелері, веб-каталогтар және мамандандырылған іздеу қызметтері жатады.

Веб-іздестіру

Веб-іздеу пайдаланушыға іздеу өрісіне немесе іздеу нысанына кілт сөздер немесе сөз тіркестері түрінде іздеу сұранысын енгізуге мүмкіндік береді, содан кейін сәйкес келетін нәтижелерді тауып, экранда көрсетеді. Нәтижелер деректер қорынан іздеу алгоритмдері арқылы қолжеткізіледі, бұл алгоритмдер веб-беттерді кілт сөздердің орналасуы мен жиілігіне, сондай-ақ оларға сілтеме жасайтын сыртқы гиперсілтемелердің сапасы мен санына сүйеніп таңдайды. Деректер қоры веб-беттерді байланыстыратын гиперсілтемелерді қадағалайтын веб-шолушыдан алынған деректермен толықтырылады, ол олардың мазмұнын көшіріп, URL-дерін және басқа да бет туралы ақпаратты тіркейді. Содан кейін мазмұн іздеуді жеңілдету үшін индекстеледі. Осы ақпаратты көру үшін пайдаланушы іздеу сұранысын кілт сөздер немесе сөз тіркестері түрінде іздеу өрісіне немесе іздеу нысанына енгізеді. Содан кейін іздеу жүйесі өз алгоритмдерін пайдаланып деректер қорына сұраныс жіберіп, таңдап алады.

Веб-сайттарды іздеу

Веб-сайттардың көбінесе өздерінің іздеу жүйесі болады, ол тек сайттың мазмұнын іздеуге арналған және әдетте әр беттің жоғарғы жағында көрсетіледі. Мысалы, Уикипедия өз мазмұнын қарау үшін іздеу жүйесін ұсынады. Сайт ішіндегі іздеу жүйесі пайдаланушыға оның мазмұнына назар аударуға және веб-іздеу жүйесімен қарағанда қажетті ақпаратты дәлірек табуға мүмкіндік береді. Бұл жүйе сондай-ақ веб-іздеу жүйесімен қол жеткізе алмайтын сайттағы ақпаратқа қол жеткізуге де мүмкіндік береді.

Браузерлердің жергілікті іздеу функциялары

Браузерлер әдетте тарих атауларын, закладтарды және қазіргі көрсетіліп тұрған веб-бетті іздеу үшін жеке енгізу тақталарын ұсынады, бірақ соңғысы тек ыстық перне басылғанда ғана пайда болады.

Шолғыштың іздеу кілтін ашу

Пернелер комбинациясын (бір уақытта екі немесе одан көп пернелерді басып), пайдаланушы браузерде көрсетілген ағымдағы бетті іздеуге болады. Бұл әсіресе ұзақ мақалалар үшін өте пайдалы. Мұндай комбинацияның кең таралғаны – .

Мета іздеу жүйелері

Meta іздеу жүйесі пайдаланушыларға бір іздеу сұранысын бір рет енгізуге және оны бірден бірнеше іздеу жүйесінде іске қосуға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде жиынтық іздеу нәтижелерінің тізімі құрылады. Ең бір іздеу жүйесі толық интернетті қамтымайтындықтан, meta іздеу жүйесі интернетті көбірек қамтитын іздеуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Көптеген meta іздеу жүйелері автоматты түрде қайталама іздеу нәтижелерін жояды. Дегенмен, meta іздеу жүйелерінің маңызды кемшілігі бар, себебі заңдық шектеулерге байланысты Google сияқты ең танымал іздеу жүйелері оларға қосылмайды.

Веб-каталогтар

Веб-каталог тақырыптарды иерархиялық түрде ұйымдастырады, бұл пайдаланушыларға нақты бір тақырыптың ауқымын зерттеуге және қажетті сілтемелер мен мазмұнды табуға көмектеседі. Веб-каталогтар алгоритмдер арқылы автоматты түрде немесе қолмен жасалуы мүмкін. Адамдар редакциялаған веб-каталогтардың жоғары сапасы мен сенімділігі артықшылығы бар, ал алгоритмдермен жасалғандары көбірек қамту мүмкіндігін ұсынады. Веб-каталогтардың көлемі көбінесе кең болады, мысалы, Curlie және The WWW Virtual Library, көптеген тақырыптарды қамтиды, ал кейбіреулері нақты тақырыптарға шоғырланады.

Арнайы іздеу құралдары

Арнайы іздеу құралдары пайдаланушыларға дәстүрлі іздеу жүйелері мен мета іздеу жүйелерінің қол жеткізе алмайтын ақпаратты табуға мүмкіндік береді, себебі мазмұн деректер базасында сақталады. Шындығында, интернеттегі ақпараттың көп бөлігі деректер базасында сақталады, сондықтан пайдаланушылар нақты бір сайтқа кіріп, іздеу нысаны арқылы оған қол жеткізуі керек. Көбінесе мазмұн динамикалық түрде құрылады. Осының салдарынан, веб-тараушылар бұл ақпаратты индекстеуге шамалары келмейді. Дегенмен, бұл мазмұн іздеу жүйелерінен "жасырылған", соның нәтижесінде "көрінбейтін" немесе "терең" желі деген ұғым пайда болды. Арнайы іздеу құралдары пайдаланушыларға терең желідегі мазмұнды жылдам және оңай табуға көмектеседі. Бұл арнайы құралдар терең желіні іздеу үшін жетілдірілген боттар мен интеллектуалды агенттер технологиясын пайдаланады және Виртуалды жеке кітапхана сияқты арнайы желілік каталогтарды автоматты түрде құрайды.

Веб-сайттың авторлығы

Интернет арқылы зерттеу жүргізген кезде, кез келген сұраныс бойынша іздеу нәтижелерінде көптеген веб-сайттар пайда болуы мүмкін. Осы сайттардың әрқайсысының мазмұнын ұсынатын бір немесе бірнеше авторлары немесе байланысты ұйымдары болады, ал мазмұнның дәлдігі мен сенімділігі әртүрлі болуы мүмкін. Веб-мазмұнның авторлығын анықтау қажет, осылайша сенімділігі мен субъективтілігін бағалауға болады. Веб-сайттың авторы немесе қаржылай қолдау көрсеткен ұйымы бірнеше тәсілмен анықталуы мүмкін. Кейде автордың немесе ұйымның атын веб-сайттың бас бетінің төменгі бөлігінде табуға болады. Тағы бір жол – веб-сайттың "Бізбен байланыс" бөлімін қарау. Ақпарат тікелей көрсетілген болуы мүмкін, электрондық пошта мекенжайы арқылы анықталуы немесе электрондық поштаға сұрау жіберу арқылы білуге болады. Егер автордың атын немесе қаржылай қолдау көрсеткен ұйымды анықтау мүмкін болмаса, веб-сайттың сенімділігіне күмән келтіру керек. Егер автордың аты немесе қаржылай қолдау көрсеткен ұйым анықталса, интернетте іздеу жүргізу арқылы веб-сайттың сенімді және бейтарап екенін анықтауға болады.

Интернет зерттеу бағдарламалық жасақтамасы

Интернет-зерттеу бағдарламалық жасақтамасы интернет-зерттеу жүргізіліп жатқанда ақпаратты жинақтайды. Бұл ақпарат тегтеу және иерархиялық ағаштар сияқты әртүрлі тәсілдермен ұйымдастырылуы мүмкін. Мақсаты – нақты ғылыми жобаға қатысты ақпаратты бір орында жинап, оны жылдам табуға және қайта қолжеткізуге мүмкіндік беру. Бұл құралдар жиналған мазмұнды өңдеуге және түсіндірмелер қосуға, ал кейбіреулері басқа форматтарға экспорттауға да мүмкіндік береді. Контурлық кестелерге тән басқа да мүмкіндіктерге толық мәтіндік іздеу кіреді, ол ақпаратты жылдам табуға көмектеседі, ал сүзгілер нақты сұранысқа қатысты ақпаратты ғана көруге мүмкіндік береді. Жиналған және сақталған ақпарат веб-беттер мен сайттар жоғалып кеткен немесе кейін қолжетімсіз болған жағдайда қосымша резервтік көшірме ретінде қызмет етеді.