Кіріспе
Калифорниядағы Трансверс тауларының тізбегі, АҚШ. Сан-Габриэль таулары (lang es) – Лос-Анджелес округінің солтүстігінде және Сан-Бернардино округінің батысында орналасқан тау тізбегі. Бұл тау тізбегі Трансверс тауларының бір бөлігі болып табылады және Лос-Анджелес алқабы мен Мохаве шөлінің арасында, батысында Interstate 5 және шығысында Interstate 15 тас жолдарымен шектеседі. Аймақ Анжелес және Сан-Бернардино ұлттық ормандарымен қоршалған, ал солтүстік шекарасы Сан-Андреас жарылысы болып табылады. Тау тізбегіндегі ең биік шыңы – Сан-Антонио тауы, көбінесе Mt. Baldy деп аталады. Вильсон тауы да маңызды шың, ол Вильсон тауы обсерваториясымен және жергілікті медиа үшін көптеген хабар таратушыларды қамтитын антенна шаруашылығымен танымал. Обсерваторияны кез келген адам барып көруге болады. 2014 жылдың 10 қазанында Барак Обама бұл аймақты Сан-Габриэль таулары ұлттық ескерткіші деп жариялады. Мемлекеттік жер қоры Сан-Габриэль тауларында, оның етегінде және Анжелес ұлттық орманында 200 мың акрдан астам жерді қорғады.
The San Gabriel Mountains (lang es) comprise a mountain range located in northern Los Angeles County and western San Bernardino County, California, United States. The mountain range is part of the Transverse Ranges and lies between the Los Angeles Basin and the Mojave Desert, with Interstate 5 to the west and Interstate 15 to the east. The range lies in, and is surrounded by, the Angeles and San Bernardino National Forests, with the San Andreas Fault as its northern border. The highest peak in the range is Mount San Antonio, commonly referred to as Mt. Baldy. Mount Wilson is another notable peak, known for the Mount Wilson Observatory and the antenna farm that houses many of the transmitters for local media. The observatory may be visited by the public. On October 10, 2014, Barack Obama designated the area the San Gabriel Mountains National Monument. The Trust for Public Land has protected more than of land in the San Gabriel Mountains, its foothills, and the Angeles National Forest.
География
Тау жотасының көп бөлігінде еңіс таулар кездеседі. Бұл жотада тік жарлар жоқ, бірақ көптеген каньондар бар және жалпы алғанда, өте қиын өтілетін таулы аймақ. Сан-Габриэль таулары солтүстіктегі Сан-Андреас жарықшалық аймағы және оңтүстіктегі Сан-Габриэль жарықшалық аймағы, сондай-ақ Сьерра-Мадре және Кукамонга жарықшалық аймақтары арасындағы үлкен жарықшалық блоктан құралған. Бұл тектоникалық блок миоцен дәуірінде көтерілді, содан бері көптеген өзендер мен арналармен тілінді.
Орнату және биіктік
Ең биік нүктесі – Сан-Антонио тауы (Балди тауы), 10069 фут (3069 м) биіктікте. Ол шығысқа қарай, Каджон асуынан (15-ші тас жол) басталып, Сан-Габриэль таулары Сан-Бернардино тауларымен кездесетін жерден, батысқа қарай Санта-Сусана тауларымен Неухолл асуында (5-ші тас жол) қосылатын тау тізбегінің шығыс шетіне қарай көтеріледі. Санта-Клаританың оңтүстігінде және шығысында, ал Сан-Фернандоның солтүстігінде Сан-Габриэль тауларының қырлары шамамен 4000 фут (1219 м) биіктікке жетеді. Пакойма және Үлкен Тююнга каньондары Сан-Фернандоның шығысындағы тауларды кесіп өтеді, олардан ағыс сулар Сан-Фернандо аңғарына құяды. Кішкентай Тююнга каньоны жолы осы аймақта Сан-Фернандо алқабын солтүстіктегі Санта-Клара өзені аңғарымен байланыстырады. Үлкен Тююнга су қоймасының солтүстігінде және Актонның оңтүстігінде, Үлкен Тююнга каньонының үстінде орналасқан Глисон тауы, 6502 фут (1982 м) биіктігімен, Сан-Габриэль тауларының осы аймағындағы ең биік нүкте болып табылады. Каньонның оңтүстігінде – Лос-Анджелес алқабынан тік көтерілетін 1219 метрлік таулардың оңтүстік "алқаптары", олардан Лос-Анджелес өзенінің саласы – Аройо-Секо өзені бастау алады. Үлкен Тююнга каньонының оңтүстік-шығысында Сан-Габриэль тауларының оңтүстік беткейі біртіндеп биіктігін арттырады, соның нәтижесінде Вильсон тауы сияқты маңызды шыңдар пайда болады, оның биіктігі 5710 фут (1740 м). Солтүстік жағында тау тізбегі Сан-Габриэль өзенінің Батыс саласының каньонымен күрт бөлінеді. Одан да солтүстікке қарай таулар Сан-Габриэль тауларының биік басты тізбегіне қарай көтеріледі – 48 км-ге созылған, көптеген ең биік шыңдарды қамтитын кең жартылай шеңберлі массив. Оларға Уотерман тауы (2450 м), Ислип тауы (2515 м), Баден Пауэлл тауы (2865 м), Пайн тауы (2941 м) және ең биік шыңы – Сан-Антонио тауы (3069 м) кіреді. Сан-Габриэль тізбегінің солтүстік беткейлеріндегі солтүстік таулар Мохаве шөліне оңтүстік беткейге қарағанда әлдеқайда біртіндеп төмендейді. Сан-Габриэль таулары арқылы өтетін басты маршруттардың бірі – Анжелес Крест тас жолы, ол осы аймақтан батыстан шығысқа қарай өтеді. Литтл-Рок, Биг-Рок және Шип-Криктер таулардың солтүстік бөлігінен ағып, Мохавеге құятын үлкен аллювиалды жайылмаларды құрайды. Шығыс жағынан Сан-Андреас жарылысы тау тізбегін кесіп өтеді, Swarthout аңғары және Lone Pine Canyon сияқты ұзын, түзу және тар ойыстарды құрайды. Сан-Антонио тауының оңтүстігінде Сан-Антонио өзені тауларды кесіп, терең Сан-Антонио каньонын жасайды. Сан-Антонио каньонының шығысында таулар біртіндеп биіктігін төмендетеді, ал осы тау тізбегінің бөлігіндегі ең биік шыңдар оңтүстікте орналасқан, Клермонт, Апленд және Ранчо Кукамонга қалаларынан жоғары көтеріледі. Дегенмен, бұл аймақта әлі де бірнеше маңызды шыңдар бар, олардың ішінде Телеграф шыңы (2739 м), Кукамонга шыңы (2700 м) және Онтарио шыңы (2650 м) бар. Әдетте оңтүстік-шығысқа қарай ағатын Литтл Крик, Сан-Габриэль тауларының шығыс бөлігін сумен қамтамасыз етеді. Тау тізбегі Каджон асуында аяқталады, одан 15-ші тас жол өтеді, ал одан әрі тік көтерілетін Сан-Бернардино таулары жатыр.
Жергілікті
Алқаптың солтүстігінде Антилопа аңғары мен Мохаве шөлі, оңтүстігінде Үлкен Лос-Анджелес аймақтары орналасқан. Алқаптың оңтүстік беткейі көбінесе қалалық жерлермен жабылған және Лос-Анджелес қаласының Сильмар, Пакоима және Санланд-Тухунга аудандарымен қатар, Сан-Фернандо, Ла-Кресцента, Ла-Канада-Флинтридж, Алтадена, Пасадена, Сьерра-Мадре, Аркадия, Монровия, Брэдбери, Дуарте, Азуса, Глендора, Сан-Димас, Ла-Верн, Клармонт, Апленд, Ранчо-Кукамонга, Фонтана және Риалто қалалары мен құрамына кірмейтін аудандарды қамтиды. Алқаптың солтүстік беткейі тығыз қоныстанбаған, онда Палмдейл қаласы және Актон, Литтлрок, Пирблоссом, Вальермо, Льяно, Пиньон-Хиллз және Фелан сияқты шағын құрамына кірмейтін елді мекендер орналасқан. Алқаптың батыс шетінде Санта-Кларита қаласы жатыр. Таулардың ішінде Балди тауы, Райтвуд, Биг-Пайнс және Лайтл-Крик сияқты шағын құрамына кірмейтін аудандар бар.
Гидрология
Сан-Габриэль тауларының ең биік шыңдарындағы қардың еруі мен жаңбыр сулары оның ең ірі өзені – Сан-Габриэль өзенінің пайда болуына себеп болады. Хокинс тауының батысындағы солтүстік-оңтүстік бағыттағы бөліс, өзеннің екі негізгі саласы мен олардың салалары арқылы ағатын суды бөліп тұрады. Ред Бокс Садлдан бастау алатын Батыс саласы 23 шақырым (14 миль) шығысқа қарай ағады, ал Сан-Антонио тауының солтүстігінен бастау алатын Шығыс саласы 29 шақырым (18 миль) оңтүстік және батысқа қарай тік, таулы және құрғақ шатқал арқылы ағып өтеді. Екі сала Сан-Габриэль суқоймасында қосылып, оңтүстікке қарай бұрылып, Сан-Габриэль тауларының оңтүстік бөлігінен өтіп, Азусаға жақын жерде таудан қалалық Сан-Габриэль аймағына құяды, содан кейін Тынық мұхитындағы Силл-Бич маңына жетіп аяқталады.
Климат
Таудың климаты биіктікке байланысты континенттік климаттан Жерорта теңізі климатына дейін өзгереді, көбінесе құрғақ жаздар (кейбір жазғы дауылдарды қоспағанда) және суық, ылғалды қыстар болады. Қараша мен сәуір аралығында фронталдық өтулер кезінде белгілі бір биіктіктен жоғары қар жаууы мүмкін, бірақ желтоқсаннан наурызға дейін жиі кездеседі. Жылдық жауын-шашын мөлшері көбінесе жағалау (оңтүстік) беткейлерінде белгілі бір биіктіктен жоғары, кейбір аймақтарда одан да көп болады. Таудың жағалау (оңтүстік) бөлігі шөлдік (солтүстік) бөлігіне қарағанда көбірек жауын-шашын алады. Жауын-шашынның ең көп мөлшері таудың орталық және шығыс бөліктерінде (Уилсон тауынан Сан-Антонио тауына дейін) байқалады. Жылдық жауын-шашын мөлшері жылдан жылға өте өзгеріп отырады және ылғалды Эль-Ниньо жылдарында өте жоғары болуы мүмкін (кейде , ал жекелеген дауылдарда одан да көп). Үлкен дауыл кезінде таудан ағып түсетін сулар жақын орналасқан төбелік елді мекендерде су тасқынына әкелуі мүмкін (әсіресе орман өрттерінен кейін құрғақ қалған аймақтарда). Таудың көбінесе биіктігінен жоғары, инверсиялық қабаттан жоғарыда смогтан таза. Уилсон тауындағы ірі телескоп орнатылымы мұндағы атмосфералық жағдайдың таза екендігінің куәсі, бірақ төмендегі Лос-Анджелес бассейнінен келетін жарық ластануы соңғы онжылдықтарда телескоп жұмысына кедергі келтірді.
The coastal (south) side of the range receives more precipitation than the desert (northern) side. The highest precipitation is found in the central and eastern parts of the range (Mt. Wilson to Mt. San Antonio). Annual precipitation totals are highly variable from year to year, and can be extremely high during wet El Nino years (sometimes over , with single storm totals over ). Runoff from the mountains during big storms often produces flooding in adjacent foothill communities (especially in areas denuded by wildfires). The range is mostly smog free above elevation, above the inversion layer. The large telescope installation at Mt. Wilson is a testimony to the clear atmospheric conditions that prevail, although light pollution from the L. A. basin below has hindered telescope activities in recent decades.
Жабайы өрттер
Сан-Габриэль тауларында орман өрттері жиі болады. Жаз және күз айларында құрғақ Санта-Ана желдері осы өрттердің себебін тудырады. Сан-Габриэль тауларындағы маңызды өрттердің қатарында 2009 жылғы Станция өрті және 2020 жылғы Бобкет өрті бар.
Геология
Гранит және метаседиментарлық тау жыныстары Сан-Габриэль тауларының негізгі құрамына жатады. Метаседиментарлық тау жыныстары Прекамбрий эонында Солтүстік Америка кратонына біріктірілген, ал граниттік тау жыныстары Мезозой дәуірінде Солтүстік Американың батыс жағалауының астындағы мұхиттық плиталардың шөгуі нәтижесінде пайда болды. Трансверс қатар тауларының көптеген таулары сияқты, Сан-Габриэль таулары да кенозой эрасында жоғары көтерілген жарықтар блогынан тұрады. Сан-Габриэль тауларында, Сан-Андреас және Сан-Хасинто жарылымдарының қиылысқан жерінде топография шығысқа қарай көлбеу болған сайын тектоникалық көтерілу және эрозия жылдамдығы жүйелі түрде артады. Қазіргі уақытта Сан-Габриэль тауларының шығысындағы эрозия жылдамдығы құрлықтағы АҚШ-тың ең жоғары көрсеткіштерінің біріне жатады және 1900 жылдардан бері орман өрттерінің жиілеуіне байланысты үдеген. Алдағы ғасырларда Сан-Габриэль тауларындағы топырақ және бұталы өсімдіктердің экожүйелері өрт пен топырақ эрозиясының жиілігі артуына қарамастан топырақ пен өсімдік жамылғысын қалпына келтіре беретіні немесе өрттің жиілеуі мен эрозия топырақты жойып, тау экожүйесіндегі топырақ жамылғысы мен өсімдік түрлерін өзгертетіні әлі белгісіз.
Экология
Мұнда қылқан жапырақты да, кең жапырақты да орманды алқаптар бар, оның ішінде кейбір эндемикалық таксондар кездеседі. Қайың, шырша, кедр және емен ормандары жауын-шашын мөлшері жоғары болатын жерлерде (Сан-Габриэль тауларының орталық және шығыс бөліктерінде) кеңінен таралған. Ылғалды жерлерде мадрон және лавр ағаштары да кездеседі, ал папоротниктер көптеп өседі. Саз, алғай, пахта сияқты ағаштар өзендер мен арналар бойында, тіпті төменгі биіктіктерде де табады. Шапарраль (тығыз бұталар, қылқан және кіші ағаштар) үнемі биік ағаштардың жамылғысы жоқ жерлерде, әсіресе төменгі биіктіктерде кең таралған. Шапарраль отқа өте төзімді және өрттен кейін ондаған жылдар бойы ағаштардың орнын басады. Сан-Габриэль тауларында ғана кездесетін былғары еменнің бір түрі бар. Сан-Андреас жарығы бойындағы Рифт аймағында көптеген бұлақтар, сазды көлдер және ылғалды жерлер орналасқан, олар түрлі жергілікті түрлер үшін маңызды мекендеу орындары болып табылады. Ірі жануарларға Калифорния қашаны, Калифорния қара аюы, Сан-Педро Мартир койоты және сирек кездесетін тау арыстаны (пума) жатады. Кішкентай сүтқоректілерге еншік, опоссум, скунк және бобкат кіреді. Алтын және ақбас бүркіттер сирек кездеседі, бірақ қаздар жиі ұшырасады. Жыландар да көптеп кездеседі және жаяу жүргіншілер оларға жолда жиі кездеседі. Қауіпті жағдайдағы сары аяқты бақалар қолайлы мекендеу ортасының жоғалуынан азайып, тіпті жойылып кетті. Құсбақа сияқты, бақаларды жейтін инвазивті жыртқыштардың (мысалы, форель) енуі олардың популяциясын қырып салған.
Көлік
Сан-Габриэль таулары арқылы өтетін басты жол – Анжелес Крест тас жолы, 2-ші мемлекеттік трассасы. Ол оңтүстік-батыста Ла-Канада Флинтридж қаласынан басталып, Райтвудтың түбінде, 138-ші мемлекеттік трассасымен қиылысады, Виктор аңғары мен батыс Кахон аңғарының жанында аяқталады. Анжелес Крест тас жолы Анжелес Орман тас жолымен қиылысқаннан кейін шығысқа қарай бұрылыстарға толы, әртүрлі ойыстар мен шұңқырлар бар. "Крест" бөлігінің осы бөлігі қыс айларында тас және қар көшкіні қаупі болғандықтан жабылады. 2-ші мемлекеттік трасса Маунтин Хайдан өтіп, 138-ші трассаға дейін Биг Пайнс тас жолы деп аталады. Тағы бір маңызды округтік трасса – Анжелес Орман тас жолы. Анжелес Орман тас жолы Ла-Канада Флинтридждің солтүстік-шығысында 11 миль жерде, Анжелес Крест тас жолымен қиылысады. Актонға жақын жерде аяқталып, Орталық Орманға және қарқынды өсіп келе жатқан Антилопа аңғарына оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ла-Канада Флинтриджге дейінгі "Орман" және "Крест" бөлігі Антилопа аңғарының тұрғындары үшін жиі қолданылатындықтан, оның жолдары жақсы күтіледі және қыс айларының көп бөлігінде ашық болады. 39-шы мемлекеттік трасса Азуза қаласын Анжелес Крест тас жолымен байланыстырды, бірақ 1978 және 2005 жылдары болған көшкіннен салдарынан қатты зақымданды. Трасса 2003 жылдың ақпан айында шұғыл қызметкерлерге ашылды. Уотерман тауына барушылар енді батысқа қарай Пасаденаға, содан кейін Ла-Канада Флинтридждегі Анжелес Крест тас жолына (2-ші трасса) жүруі керек, бұл сапарға шамамен екі сағат уақыт кетеді. 39-шы трассаны қайта ашу Уотермен шаңғы курортындағы сапар уақытын екі есеге қысқартады және Райтвудқа шығысқа қарайғы жолды қысқартады. Caltrans District Seven "Inside Seven" бюлетеніне сәйкес, "Осы мәселелерді шешуге және трассаны қайта ашуға көмектесетін екі жобаның құрылысы жақын арада жоспарлануда. Біріншісі, Азуза қаласының жанындағы Ескі Сан-Габриэль каньоны жолынан 2-ші трассаның оңтүстігіне дейін екі тіреу қабырғасын салу 2009 жылдың ортасында басталуы мүмкін. Екінші жоба – трассаны қайта құрылымдау, әскери тіреу қабырғаларын салу, дренаж жүйелерін жөндеу, тас көшкінінен қорғау, асфальт-бетон жабыны мен жол белгілерін салу – 2010 жылдың күзінде басталуы керек". 2011 жылы жолды жөндеу жоспары болашақтағы жоғары техникалық қызмет көрсету шығындары және жергілікті бигхорн қойларына тигізетін әсері туралы алаңдаушылықтарға байланысты күрт тоқтатылды. Алайда, 2016 жылдың қазан айында Caltrans жергілікті қоғамдық ұйымдардың қысымынан кейін жолды қайта ашу жоспарларын қайта қарастыратынын мәлімдеді.
Демалыс
Қыста Сан-Габриэль тауларында, Маунтин-Хай және Маунт-Балдиде қарға шаңғы тебу және сноуборд жасау өте танымал. Қалған екі курорт, Маунт Уотермен және Кратка Ридж, қардың жеткіліксіздігіне байланысты көбінесе жабық болады. Жазда туристер арасында каньонға түсу, жаяу серуендеу, рюкзакпен саяхаттау, пикник жасау және кемпинг құру жиі кездеседі. Кейде жаяу саяхатшылар таудан адасып қалады немесе тіктеліктен құлайды. Төтенше жағдайлардағы іздеу-құтқару операцияларының ең қиын жағдайлары Лос-Анджелес телеарналары мен радиосында жаңғырылып тұрады. Тынық мұхитының жотасы тау жотасымен өтеді. Қыс айларында Оңтүстік Калифорнияның көптеген таушылары Сан-Габриэль тауларында түрлі қарлы және тіпті мұзды бағыттарға көтеріледі. Балди Боул – ең танымал бағыт, ол әр маусымда жүздеген альпинисті қабылдайды. Таңдауға мүмкіндік беретін көптеген басқа да бағыттар бар. Сан-Габриэль жотасында тауға көтерілу көршілес аймақтардағыдай кең таралған емес, себебі бұл жота шашыраңқы тастармен әйгілі. Әртүрлі жарықтар жотаны кесіп өтеді, осылайша оны әлемдегі ең тік және жылдам өсетін тау жоталарының біріне айналдырады. Тектоникалық плиталардың әрекеті көптеген тау жыныстарын бұзады, оларды тауға көтерілуге жарамсыз етеді. Уильямсон жартасы тауға көтерілу үшін жабылып қалғанға дейін ең танымал аймақ болды. Жота бойында тауға көтерілуге қолайлы, көбінесе дәстүрлі бағыттар ұсынатын көптеген жарлы аймақтар бар. Angeles National Forest Fire Lookout Association Ветер таулық қарау орнын және Слайд таулық қарау орнын қайта жаңартып, басқарады. Ұйым Оңтүстік Хокинс таулық қарау орнын қайта құруда.