Кіріспе

Сцимитар төбесіндегі шайқас (түрікше: Yusufçuk Tepe Muharebesi, сөзбе-сөз: Шабадан төбесіндегі шайқас) – Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Галлиполи шайқасы кезінде британдықтардың Сувладағы соңғы шабуылы болды. Бұл Галлиполиде одақтастар жасаған ең ірі бір күндік шабуыл еді, онда үш дивизия қатысты. Шабуылдың мақсаты – Сувлаға түскен әскерлердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету және Османдық әскерлерінің тікелей қаупін жою, сондай-ақ солтүстікке қарай орналасқан ANZAC секторларымен байланыс орнату еді. 1915 жылғы 21 тамызда 60-шы төбедегі шабуылмен бірге басталған бұл шабуыл ауыр шығынға ұшырады. Осы шайқаста түрік әскері түнгі уақытқа дейін "қатаң және қанды шайқастарда" барлық резервтерін қолдануға мәжбүр болды, ал кейбір түрік окоптары екі рет жаудан тартып алынып, қайтадан басып алынды.

Кіріспе

Британдықтардың Дарданеллдегі науқаны 25 сәуірдегі алғашқы қонудан кейін, жартыаралдың ұшындағы Геллес маңындағы шабуылдардың бірнеше рет сәтсіз аяқталуынан соң тоқтап қалды. Тамыз айында Сарыбей шайқасы деп аталған жаңа шабуыл басталды, мақсаты – османдықтардан бастаманы қайтару. Генерал-лейтенант Фредерик Стопфордтың IX корпусының екі дивизиясы 6 тамыз күні түнде Сувлаға түсірілді, сонымен бірге Сувланың оңтүстігіндегі ұзақ уақыт бойы тоқтап тұрған Анзак секторынан да бірдей қашқындау жасалды. Өзінің қисық шыңымен танымал Сцимитар төбесі және оңтүстіктегі W төбелері Сувла секторының оңтүстік шебін құрайтын Анафарта қыратының бір бөлігі болды. Оларды басып алу бастапқыда 7 тамыздағы күнінің мақсаты ретінде белгіленген, бірақ генерал Стопфорд артиллерия қолдауы болмаса, ірі шабуылдар жасауға ең көп күмәнданды. Осының салдарынан, 6 тамыз күні түнде алғашқы қонуды жасаған британдық 11-ші (солтүстік) дивизия және келесі күні таңертең түскен 10-шы (ирланд) дивизия жағалауға жақын жерде 8 тамызға дейін ілгері жылмады, сол кезде олар судың жетіспеуінен және үздіксіз шрапнель мен снайперлердің оғына ұшырағандықтан шаршап қалды. 9 тамыз таңында британдықтар шығыстағы биікке, Текке-Тепе деп аталатын қыратқа қарай алғашқы әрекет жасады. Анафарта қыраты бойымен оңтүстік-батыстан осы қыратқа жол ашатын Сцимитар төбесі 8 тамызда 6-шы батальон, Шығыс Йоркшир полкі тарапынан қарсылықсыз басып алынған, бірақ кейін тасталды. Британдықтар 9 тамызда төбені қайта басып алуға тырысты, және қызу шайқастарда ол бірнеше рет қолы ауысты, ақырында олар орташа күнде қайта шегінуге мәжбүр болды. 9 тамызда 53-ші (Уэльс) дивизиясы және 10 тамызда 54-ші (Шығыс Англия) дивизиясы күшейту ретінде келгеніне қарамастан, британдықтардың Сувлада жедел жеңіске жететін үміті жойылды, өйткені османдықтар айналасындағы қыраттарды нығайта берді. 10 тамызда 53-ші дивизия Сцимитар төбесіне тағы бір шабуыл жасады, бұл британдықтар үшін тағы бір үлкен сәтсіздік болды және дивизияны қонудан екі күн өткен соң жауынгерлік бірлік ретінде толыққанды құлатты.

Шайқас

15 тамызда Стопфорд қызметтен босатылды, ал 29-шы дивизияның командирі генерал-майор Бовуар Де Лиль, генерал-лейтенант Джулиан Бинг Франциядан келгенге дейін IX корпустың уақытша командирі болды. Де Лиль бірден ірі шабуылға қатыстыру туралы ойдан бас тартты. 54-ші дивизияның ірі шабуылға дайындықтары 12 тамызда үлкен шығынмен аяқталды, бірақ тиімді нәтиже бермеді. Оның орнына, ол өзінің бақылауындағы аумақты сақтап, оңтүстіктегі Анзакпен берік байланыс орнатуды жоспарлады, онда Сувладағыдай, тамыз айының бастапқы мақсаттарына жете алмады. Бұл үшін Сцимитар төбесін, W төбелерін және 60-шы төбені басып алу қажет болды. Сувладан шабуылды жүзеге асыру үшін Де Лиль 2-ші атты дивизияның және 29-шы дивизияның жаяу әскерлерін жұмылдырды, олар 25 сәуірде жағаға қонғаннан бері Хеллестегі шайқастың негізгі күшіне тосқан еді. 21 тамыздағы жоспар 29-шы дивизиямен Сцимитар төбесіне, ал 11-ші дивизиямен W төбелеріне шабуыл жасау болды, сонымен қатар еоманриді жағалауға жақын резервте ұстау. Галлиполиде жиі болғандай, алдын ала артиллериялық оқшашу әсерлі көрінді, бірақ көп нәтиже бермеді. Британдықтар тұман мен түтінге орай мақсаттарын көре алмады, ал Османдық артиллериясы Сувла шайқасының барлық аймағына толық көрініс алып, нысандарын белгілеуге жеткілікті мүмкіндік алды. 11-ші дивизияның W төбелерін басып алуға жасаған әрекеті, Османдықтардың бекінісіне және артиллериялық отқа тап болғанда, шатаққа түсіп сәтсіз аяқталды. Соның салдарынан, Корольдік Иннискиллинг фузилерлерінің 1-ші батальоны Сцимитар төбесінің шыңына қол жеткізген кезде, олардың үстінен, шығысқа қарай Анафарта қыратынан және оңтүстікке қарай W төбелерінен қарсы отқа түсті. Ирландиялықтар шыңнан шегінді, ал олардың айналасындағы өсімдіктер снарядтардың отынан тұтанып, жараланғандар көмекке келмей жатып күйіп кетті. Сағат 17:00 шамасында 2-ші атты дивизияның әскерлеріне жағалауға жақын Лала-Бабадағы резервтік позициясынан алға жылжуға бұйрық берілді. Олар құрғақ тұзды көлдің төсегімен қатарласып, жүріп өтті. Осы кезде ауа тұман мен түтінге толып, олар қайда бара жатқанын анық білмеді. Бес бригаданың 5000 адамы полк бойынша тізімге түсіп, кеңінен таралып, шрапнельдің оңай нысаны болды. Көптегендері Скимитар төбесінің батысындағы Грин Хиллдің жанындағы қорғанысқа орналасты, бірақ бригадир генерал Лорд Лонгфорд өзінің 2-ші Оңтүстік Мидленд атты бригадасын Грин Хиллден бастап Скимитар төбесінің шыңына шабуыл жасады. Алға жылжу барысында Лорд Лонгфордтан байланыс үзіліп, қаза тапты. Атты әскер де төбеден ығыстырылды. 21 тамыздағы Скимитар төбесіндегі шабуыл – британдықтардың Сувлада алға жылжуға жасаған соңғы әрекеті болды. Кампания аяқталғанға дейін, 20 желтоқсанда эвакуацияға дейін, фронттық сызық Грин Хилл мен Скимитар төбесі арасында сақталды.

Шығындар

Бір күндік шайқаста британдықтар 14 300 сарбаздың арасында 5 300 адам шығынға ұшырады.

Викторияның айқасы

Сувладағы Виктория кресімен марапатталған екі адамның екеуі де Сцимитар төбесінен жараланғандарды құтқарғаны үшін танылды, біреуі 9 тамызда капитан Перси Хансен, ал екіншісі 21 тамыздағы шайқастан кейін қара сержант Фредерик Поттс.