Рой Фишер: Ағылшын ақыны және джаз пианистісі

Кіріспе

Рой Фишер (11 маусым 1930 – 21 наурыз 2017) – ағылшын ақыны және джаз пианині. Оның поэзиясы еуропалық және американдық модернизмнің ықпалына ашық екенін көрсетеді, бірақ ағылшын Орталық аймағында өмір сүру тәжірибесімен байланысты. Фишер ұзақ өмірінде көптеген стильдермен тәжірибе жасады, көбінесе соғыстан кейінгі британ поэзиясының бағытынан тыс қалды. Ол Дональд Дэви, Эрик Моттрам, Марджори Перлофф және Шон О’Брайен сияқты түрлі ақындар мен сыншылардың құрметіне бөенді.

Өмір

Рой Фишер 1930 жылы маусым айында Бирмингем қаласының Хандсворт ауданындағы 74 Кентиш Роуд мекенжайында дүниеге келді. Оның ата-анасы 1919 жылы осы үйге көшіп келген және өмірінің соңына дейін осында тұрған. Фишер туған кезде анасы Эмма 39 жаста болды. Одан бұрын бір әпкесі мен бір інісі болған. Әкесі Уолтер Фишер зергерлік өнімдерді жасаумен айналысқан шебер болды, ал отбасы «кедей бірақ сақ» өмір сүрген. Оның ата-анасының саяси немесе діни көзқарастары болмаған, алайда әкесі жергілікті шіркеу хорында ән салған. Лас қала пейзажы, соғыс кезіндегі бомбалаудан келген зардаптар және соғыстан кейінгі жылдардағы өнеркәсіптің құлдырауы Фишерге зор әсер етті. Бірақ оның өмірінде «Табиғат» деп аталатын бір нәрсе де ертеден болды, соның арқасында отбасы жиі жақын маңдағы ауылдарға саяхаттап тұрды. Фишер 1982 жылы Стаффордширдің Үстіңгі Хулм ауылына, ал 1986 жылы Дербиширдің Эрл Стерндейл ауылына көшіп кетті. 1985 жылы Барбара Венаблс Фишерден ажырасып, ол 2007 жылы қайтыс болды. 1987 жылы драматург Джойс Холлидейге үйленді және одан 15 жылға артық өмір сүрді. 2017 жылы 21 наурызда 86 жасында өз үйінде дүние салды.

Алғашқы жұмыстар

1954 жылы Фишердің Чарльз Косли арқылы BBC радиосында екі қысқа өлеңі оқылды, ал тағы біреуі шағын баспа басылымындағы "The Window" журналында жарияланды. Соңғысы ақын Гейл Тернбуллдың назарына түсті, ол Сид Корман редакциялаған американдық "Origin" журналының британдық санындағы материалдарды жинақтаумен айналысып жатқан еді, және ол Фишерден үлес қосуын сұрады. Фишер мен Тернбулл дос болып, Тернбулл 2004 жылы қайтыс болғанға дейін жақын қарым-қатынаста болды. Тернбулл Фишерді Уильям Карлос Уильямс, Роберт Крили, Чарльз Олсон және Луи Зуковский сияқты американдық модернист ақындардың туындыларымен таныстырды, сондай-ақ Тернбулл арқылы танысқан Базил Бантингпен де таныстырды. Сид Корман да хат арқылы поэзия сабақтарын берді. Фишер осы жазушылардың эстетикасының өте қиын және талапты екенін сезінді. Ол олардан стильдік еліктеу емес, осы эстетиканы алды. Шығарма сюжетсіз, драмалық дамудан аулақ болып, табиғи түрде өседі. Жазу стилі көбінесе өте қызықты және Пикассоның суреттерінде қолданатын кубистік техниканың сөздік эквиваленті ретінде қарастырылуы мүмкін. Осы жарияланымдардан кейін Фишер шығармашылық дағдарысқа ұшырады және Шуберттің үш ән циклін аударуға жасалған тапсырысты орындағаннан басқа, 5 жыл бойы ештеңе жазбады. 1968 жылы "Fulcrum" баспасы Фишердің сақтағысы келген барлық өлеңдерін жинаған "Collected Poems" жинағын шығарды, сол кезде ақын енді жазбайтынын ойлады.

1970-ші жылдар

Фишер 1971 жылы шығармашылық дағдарыстан шығып, бірнеше прозалық туындылар мен өлеңдер тізбегін жазды. «The Cut Pages» – оның 1970-ші жылдардағы ең радикалды туындысы және Фишердің ең қиын жұмысы болып саналады. Алпысыншы жылдардың соңы Фишер үшін жеке қиын жылдар болды, ол өмірінің «қорқынышты» егжей-тегжейін тіркеген күнделік жүргізді. «The Cut Pages» 1971 жылы Fulcrum баспасынан шыққан жинақтың атау тізбегіне айналды, онда тағы төрт прозалық шығарма бар еді. «Matrix» да 1971 жылы Fulcrum баспасында жарық көрді. «Matrix» атты атау тізбегі, Фишердің көптеген өлеңдері сияқты, сурет өнеріне сүйенеді, бұл жағдайда Беклиннің «Өлілер аралы» атты суреттер сериясы мен Монедің сулы гүлдерге арналған кешкі суреттері. Бұл жинаққа «Glenthorne өлеңдері», «Алты ойластырылған әрекет» және көркем суретшілермен бірлескен жұмыстар да кіреді. Оның «Correspondence» және «Metamorphoses» атты екі туындысын Том Филлипс суреттеді және 1970 жылы суретші Ян Тайсон басқаратын шағын лондондық Tetrad баспасында жариялады. «Also» атты суретші Деррик Гривспен бірлескен жұмысы 1972 жылы Tetrad баспасында жарық көрді, ал сол жылы суретші Рональд Кинг Фишердің мәтінімен «Bluebeard’s Castle» баспасын шығарды. Кингпен ынтымақтастық келесі жиырма бес жыл бойы жалғасты, көбінесе «Суретшілер кітабы» түрінде және олардың барлығы оның Circle Press баспасынан шықты. Фишер 1970-ші жылдар бойы тұрақты түрде жұмыс істеді және 1978 жылы «The Thing About Joe Sullivan» атты тағы бір жинақты жариялады, бұл жолы Carcanet баспасымен. Ол «Поэзия кітаптары қоғамының» таңдауы болды. Бұл жинаққа 1974 және 1977 жылдар аралығында жазылған он алты өлеңнен тұратын «Handsworth Liberties» кіреді. Бұл өлеңдер оның өскен ауданының бейнелерін еске түсіреді. Фишер бұл туындыларды жазуды балалық шақ естеліктерімен байланысты «ландшафттың басып кіруін» тоқтату әрекеті деп сипаттады. 1979 жылы жазылған «Wonders of Obligation» Фишердің шығармашылығындағы жаңа кезеңді білдірді, ол композициялық элементтер арқылы еркін қозғалыс пен эвокация және пікір білдіруде одан да көп еркіндік пен тікелейлікті біріктірді.

Fisher emerged from this period of blocked creativity in 1971, composing a number of prose pieces and sequences of poems. ‘The Cut Pages’ is the most radical of these 1970s works and remains Fisher's most challenging. The late sixties had been personally difficult years and Fisher kept a journal in which he recorded the ‘grisly’ details of his life. ‘The Cut Pages’ became the title sequence for a 1971 publication from Fulcrum that also contained a four further prose pieces. Matrix was also published in 1971 by Fulcrum. The title sequence, ‘Matrix’, like a number of Fisher's poems, draws upon painting, in this case Böcklin's series of pictures called ‘The Isle of the Dead’ and Monet's late paintings of waterlilies. This volume also includes ‘Glenthorne Poems’, ‘The Six Deliberate Acts,’ and a number of collaborations with visual artists. Two of his works, ‘Correspondence’ and ‘Metamorphoses’, were illustrated by Tom Phillips and published in 1970 by Tetrad, a small London press run by artist Ian Tyson. ‘Also’ a collaboration with artist Derrick Greaves was published by Tetrad in 1972, and the same year the artist Ronald King published Bluebeard’s Castle with text by Fisher. Other collaborations with King followed over a period of twenty five years, mostly appearing as Artist's Books and all issued by his Circle Press. Fisher produced work steadily during the 1970s and published a further volume in 1978, The Thing About Joe Sullivan, this time with Carcanet. It was a Poetry Book Society Choice. The volume includes ‘Handsworth Liberties’, a sequence of sixteen poems written between 1974 and 1977. These poems recall images of the neighbourhood where he grew up. Fisher described the writing of these pieces as an attempt to ‘repel the invasion of landscape’ associated with childhood memories. ‘Wonders of Obligation’, composed 1979, marked a fresh development in Fisher's work, one that combines a greater freedom of movement through the compositional elements, and a further fluency and directness in both evocation and comment.

Отын пеш

1980 жылы Оксфорд университетінің баспасы «1955–1980 жылдардағы өлеңдер» атты жинақты шығарды, бұл Фишердің туындыларына бұрынғыдан жоғары танымалдылық әкелді. Алты жыл өткен соң OUP «Қоршау» атты амбициялық, кітап көлеміндегі поэманы жариялады, ол орталық бөлігі бар екі спиральдық құрылымға негізделген, ал «Core» (Өзегі) бөлімінен «ішке» немесе «сыртқа» қарай өтетін бөлімдермен шеңберленген. «Introit» (Кіріспе) туындының түсіндірмесі мен контекстін береді. Фишердің басқа туындылары сияқты, бұл да бейнелердің коллажы, бірақ олар әртүрлі орындар мен тарихи кезеңдерден алынған. 1980 жылы Фишер алғаш рет Ұлыбританиядан тысқары елдерге саяхат жасады, ал «Қоршау» поэмасында Бретаньдегі тарихи жерлеу орны, Париж, Трир, Чикаго және Испаниядағы Ампурия туралы деректер кездеседі. Бэнтингтің «Briggflatts» шығармасы белгілі бір жағынан үлгі болып табылады, алайда Фишер өзіне көбірек кеңістік береді және тілі Бэнтингтікінен гөрі ашық әрі кеңейтілген. 1988 жылы OUP баспасы «1955–1987 жылдардағы өлеңдер» атты жинақты шығарды, ол негізінен бұрын жарияланған туындыларды қамтиды.

Кейінгі өлеңдері

1992 жылы ақын және кинорежиссер Том Пикард Фишер туралы «Бирмингемнің ойлары» деген деректі фильмді жасады, ол фильмді шығаруға Arts Council қаржылады. Фишер фильм үшін өзінің туған қаласын сипаттайтын өлеңдер тізбегін жазды. Бұл өлеңдер 1994 жылы OUP баспасында, басқа жаңа туындылармен бірге «Бирмингем өзені» жинағында жарияланды. Рональд Кингпен ынтымақтастық 1989 жылы жарық көрген «Top Down Bottom Up» және 1991 жылы «Anansi Company» басылымдарымен жалғасты. Сондай-ақ 1994 жылы Pig Press баспасынан «Бұл соңынан келеді» атты кітапша шықты. 1996 жылы Bloodaxe «Dow Low Drop: Жаңа және таңдалған өлеңдер» жинағын жариялады. Dow Low – Фишердің Дербиширдегі үйіне жақын орналасқан таудың қиылған бөлігі. «Dow Low Drop» және осы жинақта қайта жарияланған «It Follows That» өлеңдерінің екеуінде де проза бөлімдері бар, Фишер 1960 жылдардан бері қолданбаған форма. 1998 жылы Питер Робинсонға берген сұхбатында Фишер өзінің туындыларының даму кезеңдері туралы пікірге күмән келтірді, ал 2005 жылы Bloodaxe баспасынан шыққан «The Long and the Short of It» жинағында өлеңдер хронологиялық тәртіппен келтірілмеген. Кейіннен 2010 жылы Bloodaxe баспасы «Standard Midland» жинағын жариялады, ол жылы Costa поэзия сыйлығына ұсынылды. Өлеңдер «The Long and the Short of It» (2012) жинағының жаңартылған басылымына енгізілді. «Standard Midland» жинағына түрлі стильдегі өлеңдер кірді, олар жеңіл туындылардан бастап, Фишерге тән жұмыстарға дейін, соның ішінде екі түйсікті прозалық өлең және Рональд Кингпен бірлесіп жазған тағы бір туындысы бар. 2016 жылдың қазан айында Bloodaxe «Slakki: New & Neglected Poems» атты тағы бір жинақты жариялады.

Сыни қабылдау

1962 жылы Дениз Левертов «Культура» журналында жариялаған мақаласында Фишерді Ұлыбританияның ең перспективті жас ақындарының бірі деп атады. Оның алғашқы өлеңдері бірнеше беделді антологияларда жарық көрді: Майкл Хоровицтің «Албион балалары» (1969), Эдвард Люси Смиттің «1945 жылдан бері британ поэзиясы» (1971) және Джон Силкиннің «Міндетті тұлғаның поэзиясы» (1973) – барлығы «Penguin» баспасынан шықты. Фишер жылдар бойы түрлі сыншылар мен рецензенттердің назарын өзіне тартты. Эрик Моттрам «Stand» (1969–70) журналында Фишерді тәжірибелік модернист ретінде жоғары бағалады, ал Дональд Дэви «Томас Харди және британ поэзиясы» (1973) кітабында Фишерге арналған тарауда, оның өзін туған жердің поэзиялық дәстүрімен жақын екенін айтты. Питер Робинсон осы «екіұстанымды көзқарас», яғни модернистер мен дәстүршілдердің Фишерді өздеріне тең көруі қазірге дейін сақталып келеді деген пікір білдірді. Фишердің өзі ешқашан нақты бір бағыт немесе мектеппен байланысуға ұмтылмады, ал оның барлық кезеңдегі шығармалары әртүрлі стильдерді қамтиды. Эндрю Крозиер, Шон О’Брайен және Марджори Перлофф сияқты әртүрлі сыншылар Фишерді мақтап жазған, бірақ әр түрлі көзқарастардан. Бұл қабылдаудың алуан түрлілігі, әрине, сыншылар мен рецензенттердің әртүрлі жолдармен және әртүрлі деңгейде назар аударған мәселесі, көбінесе Фишердің көптеген туындыларының екіұстанымды сипатын атап көрсетеді. Мысалы, «Поэзия» журналында Фишердің «Таңдамал өлеңдеріне» рецензия жазған ақын Дейзи Фрид өлеңдер туралы былай деді: «Кейде проза, кейде жолдармен бөлінген, тығыз, бірақ қажет болмағанда емес, тыныш болмағанда тыныш, формальды қатаңдық ішінде импровизациялық сезім».

Өзінің жұмысының сапасына қарамастан, Фишер замандастарының кейбіреулеріне берілген даңққа ие болған жоқ. Дэви Фишердің «мегаполистің провинциялық шығу тегіне немесе тақырыбына қатысты жазуға деген соқырлық пен үстемдік құрбаны» болғанын айтады.