Португалияның ұлттық ескерткіштерінің тарихы

Кіріспе

Португалияның ұлттық ескерткіштері (Monumentos Nacionais) Португалияның барлық аумағында салынған, ал ең көнелері тарихи алдын-ала қоныстану кезеңіне дейін жетеді. Содан кейін, қазіргі Португалия аймағын көптеген цивилизациялар жаулап алып, өздерінің қажеттіліктері мен мүмкіндіктеріне сәйкес белгілер, қорғаныс құрылыстары, үйлер және құдайға табыну орындарын салған, осылайша аумақта із қалдырды. Португалия мемлекетінің ресми құрылуы португал мәдениеті үшін маңызды құндылықтарды анықтау және бағалау процесіне әкелді. Ұлттық ғимараттар мен ескерткіштер басқармасы (DGMEN) және кейіннен Сәулет және археологиялық мұраны басқару институты (IGESPAR) арқылы Португалия үкіметі ел бойынша тарихи ескерткіштердің бай мұрасын қамтитын ұлттық ескерткіштер тізімін жасады. Бұл тізімде тек ұлттық ескерткіштер ретінде тағайындалған құрылыстар ғана бар.

Тарих

Иберияның батыс жағалауын мекендеген алғашқы халықтар – "Остримни" болды, олардың аумағы Галисиядан (Солтүстік-Батыс Испанияда) Алгарвеге (Португалияның оңтүстік аймағына) дейін созылған. Гректер Португалия аймағын Офиусса, ал оның тұрғындарын – Офи деп атаған. Жыланға табынушы Офистер кельт мәдениетінен шыққан деп саналады. Бұл аймақтар ақырында екі мүмкін шабуылдан тұратын Индоевропалық халықтар тарапынан жаулап алынып, қоныстандырылып, ассимиляцияланды: біріншісі – атақты лузитаниялықтарға айналған протокельттер, екіншісі – дамыған кельттер. Финикиялықтар да жағалаудағы сауда бекеттеріне қоныстанған және, болжам бойынша, протокельт лузитаниялықтарымен байланыс жасаған. Олар кельт галлаектері, кельтици, конии және турдулилермен бірге қазіргі португал этносы мен мәдениетінің негізін құрады. Лузитаниялықтар галлаектермен бірге Рим легиондары шапқан кезде кастро мәдениетін дамытты. Португалияның ресми құрылымы жартыаралдың римдік оккупациясымен басталды, ол көптеген кастро елді мекендерін қайта мақсаттауға және елді мекендерді төбелерден аймақтағы аңғарларға көшіруге жауапты болды. Осы процесте жаңа ғимараттар салынды, заманауи инфрақұрылымдар (ішкі су және моншалар сияқты) және римдік виллаларды байланыстыратын жол желісі құрылды. Елде көптеген қазбалар болғанымен, Лиссабон немесе Эвора қалаларында кездесетін көптеген қалдықтармен қатар Кондимбриганың (Кондейша-а-Нова) римдік қираған жерлері ерекше маңызға ие. Рим империясындағы ұйымдаспаушылық, оның құлауына әкелді, бұл вестготтар мен христиан суэвилердің, сондай-ақ басқа германдық тайпалардың жаулап алуына мүмкіндік берді. Осы кезеңнен сақталған көптеген құрылыстардың арасында ежелгі шіркеулер және лузитаниялық қоныстардың орталығы болған бұрынғы құрылыстардың үстінде салынған жазулар бар. Ерте христиандық ықпалы бірнеше ғасыр бойы сақталды, мұралықтар мен араб берберлері (Солтүстік Африкадан) жартыаралға, соның ішінде болашақта Португалияға айналатын барлық аумаққа шабуыл жасағанға дейін. Португалияның ландшафтын безенген ортағасырлық қамалдардың көпшілігін алғаш рет мұралықтар салған. Солтүстік анклавтардан (Галиция мен Астурия Португалия жағдайында) христиандық Реконкиста басталды, ол Иберия түбегінің оңтүстік жағалауына қарай бірте-бірте кеңейді. Бұл тұрақты кеңейту емес еді, өйткені мавр-христиандық шекара әр шайқастың жеңістері мен жеңілістерімен бірнеше жыл бойы кеңейіп, кері шегінді. Бұл аралықта Португалия Леон Корольдігінің графтығына айналды және 1060 және 1070 жылдары Галисия Корольдігінің тәуелсіздігі кезінде қысқа мерзімге тәуелсіздікке ие болды. 1128 жылы Леон Корольдігінің автономиялық доминионы болды және 1139 жылы толық тәуелсіз корольдік ретінде пайда болды, 1143 жылғы Замора шартымен ресми түрде мойындалды. Осы кезеңнен кейін және португал мемлекетінің дамуымен португал сәулеті бай патшалардың, дворяндардың, қуатты дін қызметкерлерінің демеушілігімен және Кастилия, француз және голландтар сияқты қарсыластармен болған көптеген шайқастар арқылы кеңейді. Осы кезеңдерде көптеген маңызды ғимараттар монархияның қалауымен қиратылды, қайта тұрғызылды, қайта мақсатталды және жабылды, олар өздерінің билігін нығайту, өткен даңқты еске түсіру немесе Пиреней түбегіндегі өздерінің позициясын кеңейту үшін сәулеттік жобаларды пайдаланды. Қуатты дінбасылар мен діни ордендердің құлдырауымен және ақырында Португалиядағы монархияның құлауымен елдегі маңызды ғимараттардың көпшілігі үкіметтік биліктің орындықтары ретінде қайта пайдаланылды, қираған күйіне қалдырылды немесе мұражай ретінде қайта пайдаланылды, бірақ кейбіреулері қоғамдық пайдалану орындары болып қалды (мысалы, діни ғибадат орындары). Португалияның сәулет тарихын қалпына келтіру және сақтау үшін 20-ғасырдағы қозғалыс Estado Novo режимі кезінде Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos Nacionais (DGMEN) аясында ұлттық қазыналарды тізімдеу және қолданыстағы ескерткіштерді сақтау үшін басталды.

The first documented peoples to occupy the western coast of Iberia were the "Ostrimni" recorded in Ancient Latin poetry, whose territory stretched from Galicia (in northwestern Spain) to the Algarve (southern area of Portugal). The Greeks called the area of Portugal Ophiussa, and its inhabitants the Ophi. The serpent worshipping Ophis are believed to have been a Celtic culture. These areas were eventually conquered, settled and assimilated by Indo European peoples, made up of two probable invasions, the first by Proto Celts who became the celebrated Lusitanians and the second by more developed Celts. Phoenicians also settled in trading posts along the coast and may have had contact with the assumably proto Celtic Lusitanians, who, along with the Celtic Gallaeci, Celtici, Conii and Turduli became the base of the modern Portuguese ethnicity and culture. The Lusitanians along with the Gallaeci developed the Castro culture at the time of their invasion by the legions of Rome. A formal organization of what would become Portugal began with the Roman occupation of the peninsula, which were responsible for re purposing many of the castro settlements and moving the settlements from the hills to the valleys in the region. In the process, they constructed new buildings, established modern infrastructures (including internal water and baths) and a road network that connected Roman villas. Although there are many excavated ruins throughout the country, of particular importance are the Roman ruins of Conímbriga (Condeixa a Nova), in addition to many vestiges that encountered in the cities of Lisbon or Évora. The disorganization in the Roman empire, which led to its fall, allowed the conquest by the Visigoths and the Christian Suevi in later years, along with other Germanic tribes. Many of the structures that survived this period include ancient churches and inscriptions built over previous constructions, which were the centre of Lusitanian settlements. Early Christian influences persisted for several centuries, until the Moors and Arab Berber peoples (from North Africa) invaded the Peninsula, including all of the territory which would eventually become Portugal. The Moors were first to construct many of the medieval castles that dot the landscapes of Portugal. From the northern enclaves (Galicia and Asturias in Portugal's case), the Christian Reconquista began, expanding progressively south towards the southern coast of the Iberian Peninsula. This was not a permanent expansion, since the Moorish Christian frontier continued to expand and retract for several years, with the victories and defeats of each battle. Meanwhile, Portugal became a county of the Kingdom of León and briefly during the independence of the Kingdom of Galicia in the 1060s and 1070s. It became an autonomous dominion of the Kingdom of León in 1128, emerging as a fully independent kingdom in 1139, officially recognized by the Treaty of Zamora in 1143. After this period, and with the rise of the Portuguese state after the beginning of the Age of Discovery, Portuguese architecture expanded under the patronage of the wealthy kings, nobility, powerful clergy and through the many battles with rivals such as Castile, the French and Dutch. During these periods, many of the prominent buildings were destroyed, rebuilt, re purposed and closed on the whims of the monarchy, which progressively used architectural projects to support their power, remember past glories or expand their position in the Iberian peninsula. With the demise of the powerful clergy and religious orders, and eventually the fall of the monarchy in Portugal, many of the once important buildings in the country were either reused as seats of governmental power, abandoned into ruin or reused as museum, although some remained places of public use (such as the religious places of worship). The 20th century movement to restore and preserve the architectural history of Portugal was initiated under the Direcção Geral dos Edifícios e Monumentos Nacionais (DGMEN) during the Estado Novo regime in order to inventory national treasures and preserve existing monuments.

Ұлттық ескерткіштер

Түрлі дәуірлерге жататын көптеген ескерткіштер болғанымен, олардың кейбіреулері тарихи, сәулеттік, көркемдік және мәдени маңыздылығына байланысты ерекше құндылыққа ие. Бұл ескерткіштерді Instituto de Gestão do Património Arquitectónico e Arqueológico (IGESPAR) (Сәулет және археологиялық мұраны басқару институты) классификациялайды және қорғайды, ол ұлттық қазыналарды бірнеше жалпы критерийлер бойынша жіктейді: тарихи және мәдени, эстетикалық және әлеуметтік, техникалық және ғылыми, сондай-ақ тұтастығы, нақтылығы және үлгілік маңызы сияқты мәселелерді де қамтиды. Мәдени мүлік өзінің салыстырмалы құндылығы мен маңыздылығына байланысты ұлттық, мемлекеттік немесе коммуналдық мүдде ретінде тізімделуі мүмкін. Бұл анықтамалар, сонымен қатар, қолданыстағы халықаралық конвенцияларға сәйкес ескерткіштер, ғимараттар тобы немесе нысандар ретінде де беріледі. IGESPAR ұлттық мұраны сақтау миссиясымен жаңа нысандарды тізімге енгізуді үнемі ұсынады. Уақыт өте келе, ескерткіштердің ұлттық тізіліміне әртүрлі типтегі жаңа ғимараттар мен құрылымдар топтары қосылды, мысалы, модернистік сәулет, жергілікті ландшафттар, археологиялық орындар, монастырь ғимараттары/құрылымдары, тарихи бақтар және соңғы кезде адамдар салған бизнес және өнеркәсіптік мекемелер. Сол сияқты, ЮНЕСКО-ның 878 нысаны бар дүниежүзілік мұра тізіміне енген он бір нысан бұрын Португалияның иелігінде болған және үш құрлықта (Африка, Америка және Азия) португалдық ашылулар дәуірімен байланысты.