Кіріспе

Ежелгі Римде суға түсуге арналған қоғамдық орындар, римдіктердің демалуы мен тазаруына арналған ғимараттар. Ежелгі Римде терма (гр. θερμός, "жылу") және бальнеа (гр. βαλανεῖον) суға түсу орындары болды. Терма әдетте ірі императорлық монша кешендерін білдірсе, бальнеалар Рим қалаларында көптеп кездесетін, қоғамдық немесе жеке, кішкентай нысандар еді. Көптеген римдік қалаларда кем дегенде бір, тіпті одан да көп мұндай ғимараттар болды, олар тек суға түсу ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік қарым-қатынас және оқу орталықтары болып табылды. Бай жеке виллалардың, қалалық үйлердің және бекіністердің де моншалары болды. Оларға су жақын жердегі өзеннен немесе ағыннан, ал қала ішінде су құбырлары арқылы жеткізілді. Су отпен қыздырылып, содан кейін кальдарийге (ыстық суға арналған бөлмеге) жіберілетін. Моншалардың дизайны Витрувийдің "De architectura" (V.10) еңбегінде талқыланады.

Терминология

Терме, бальнеа, балинеа, бальнеум және балинеум сөздерінің барлығы латын тіліндегі дереккөздер бұл терминдерді бір-бірінен ажыратып көрсеткенмен, «монша» немесе «моншалар» деп аударылуы мүмкін. Бальнеум немесе балинеум, грекше βαλανεῖον сөзінен шыққан, негізгі мағынасында ванна немесе моншаға арналған ыдыс, римдіктердің көптеген әйгілі азаматтары өз үйлерінде сияқты, сондықтан ванна орналасқан бөлме, бұл бальнеарий сөзінің дұрыс аудармасы. Сенека Литернудегі вилладағы Сципионның монша бөлмесін белгілеу үшін бальнеолум деген кішіртпе сөзді қолданды және оны өз заманының зәулімдігімен салыстырғанда республикалық әдептің қарапайымдылығын сипаттау үшін нақты пайдаланды. Бірақ жеке тұлғалардың моншалары көбірек сәнділеніп, көптеген бөлмелерді қамтығанда, Сенека сипаттаған жалғыз кішкентай бөлменің орнына, көпше balnea немесе balinea қабылданды, ол әлі де дұрыс тілде жеке тұлғалардың моншаларына ғана қатысты. Осылайша, Цицерон өзінің ағасы Квинттің вилласындағы моншаларды бальнеария деп атады. Бальнеа және балинеа, Варроның сөзінше, жалғыз санға ие емес, қоғамдық моншалар болды, бірақ бұл сөз қолданысының дәлдігін кейінгі көптеген авторлар, әсіресе ақындар елемеді, олардың арасында бальнеа сөзі қоғамдық моншаларды білдіру үшін жиі қолданылды, өйткені бальнеа сөзін гексаметрлік өлеңге енгізу қиын болды. Плиний де бір сөйлемде көпше түрдегі бальнеаны қоғамдық моншаға, ал бальнеумды жеке моншаға қолданды. Терме (гр. Θέρμαι, «жылы бұлақтар, ыстық моншалар», грекше «жылы» деген сөзден) – ыстық бұлақтар немесе жылы су моншаларын білдіреді; бірақ республиканың қарапайым бальнеяларының орнына империя кезінде өскен және құрылысы грек гимназияларына жататын барлық құрал-жабдықтарды, сондай-ақ моншаға арналған тұрақты мекемелерді қамтыған зәулім ғимараттарға да қолданылатын болды. Дегенмен, авторлар бұл терминдерді ешқандай айырма жасамай қолданады. Осылайша, император Клавдийдің азаттыққа шыққан құлы Клавдий Этруск салған моншаларды Стаций balnea, ал Марциал Etrusci thermulae деп атады. Марциалдың эпиграммасында «subice balneum thermis» терминдері бүкіл ғимаратқа емес, бір ғимараттағы екі түрлі бөлмеге қолданылады.

Ғимараттың орналасуы

Жалпы пайдалануға арналған моншалар үш негізгі бөлмеден тұрды: тепидарий (жылы бөлме), калдарий (ыстық бөлме) және фригидарий (салқын бөлме). Кейбір термаларда бу моншалары да болды: судаторий, ылғалды бу моншасы, және лаконикум, құрғақ ыстық бөлме. Мысал ретінде, осы мақалада Помпеидегі Ескі моншалардың, басқаша айтқанда Форум моншаларының орналасуы сипатталады, олар сақталған римдік моншаларының ең жақсыларының қатарында. Бұл моншалар Помпеидегі форуммен байланысты болғандықтан осылай аталған. Сілтемелер оң жақтағы суретте көрсетілген жоспарға жасалған. Бұл нақты кешенде екі монша жиынтығы бар, біреуі ерлерге, екіншісі әйелдерге арналған. Оның көшеден алты түрлі кіреберісі бар, олардың біреуі (b) тек кішкентай әйелдер моншасына кіруге мүмкіндік береді. Еркектер бөліміне тағы бес кіреберіс бар, олардың екеуі (c және c2) тікелей пештермен байланысады, ал қалған үшеуі (a3, a2, a) монша бөлмелерімен байланысады.

Палестра

Бас кіреберістен өтіп, (көзге жақын көрінбейтін, оң жағында, жалпы ұзындығының үштен бірі жоғарыдан), ғимаратты айналаған тар жаяу жол көшеден алшақтатады, содан кейін үш сатырақтан төмен түсіп, ваннаға келген адам сол жағында кішкентай бөлме (x) мен дәретхананы (латрина) көреді, және жабық портикке (г, г) өтеді, ол ашық алаңның (паластра, А) үш жағын қоршайды. Бұл бөлмелер ванналардың кіреберісін (vestibulum balnearum) құрайды, онда қызметшілер күтетін.

Аподитерий және фригидарий

(c) жолы аподитерийге (B) келіп саяды, ол барлық келушілер баняға кірмес бұрын кездесуі тиіс киім ауыстыру бөлмесі. Мұнда, баняға келгендер киімдерін шешіп, оларды капсарий деп аталатын, ежелгі заманда адалсыздығымен танымал құлдар қадағалап отыратын. Аподитерий кең бөлме болған, оның үш қабырға бойында тас орындықтар орналасқан (h). Қабырғаларда әлі де тесіктер көрініп тұр, бұл баняға келгендердің киімдерін ілуге арналған тіреуіштердің орналасқан жерлерін көрсетеді. Бөлме шыны терезе арқылы жарықтандырылып, алты есігі болған. Олардың бірі тепидарийге (D), ал екіншісі фригидарийге (C) алып шықты, онда суық ванна баптистерий (көбінесе нататорий немесе писина), лоутрон, натацио немесе путеус деп аталды; natatio және natatorium терминдері осы банялардың кейбіреулері жүзу бассейні ретінде де пайдаланылғандығын көрсетеді. Бұл бөлмедегі ванна ақ мәрмәрден жасалған, оның айналасында екі мәрмәр саты бар.

Тепидарий

Аподитерийден жылы ваннаға түсу және терлеу процесін өткізуді қалаған адам тепидарийге (D) кіреді. Ол Помпейде де, Гиппиас моншаларында да суымен жабдықталмаған, бірақ денеді будың қатты ыстығына және жылы ванналарға дайындау үшін, ал қайтқаннан кейін ашық ауаға тым күрт өтудің алдын алу мақсатында жағымды температурадағы жылы ауамен қыздырылды. Помпеидегі моншаларда бұл бөлме жылы ваннаға түсетіндер үшін аподитерий қызметін де атқарды. Қабырғаларында киімдерді шешуге арналған бірнеше бөлек жайлар немесе ойыстар бар. Бұл жайлар атланттар немесе теламондар деп аталатын мүсіндермен бөлінген, олар қабырғадан шығып, үстінде кең аркамен әсем карнизді ұстап тұрады. Бөлмеде үш қоладан жасалған орындық табылған, ол жанындағы бөлменің гипокаустына және қоладан жасалған оттыққа (foculus) жақындығының арқасында қыздырылды, онда қазба жұмыстары кезінде көмірдің күлі әлі де қалған еді. Мұндай оттың жанында отырып терлеу "ad flammam sudare" деп аталды. Тепидарий әдетте моншалардағы ең әсем безендірілген бөлме болып табылады. Бұл тек отырып майлануға арналған бөлме еді. Помпеидегі Форум моншасында еден мозаикамен, аркалы төбесі штукатур және бояумен әсемделген, ал қабырғалары қызыл түсті. Майлауды unctores және aliptae деп аталатын құлдар жасады. Бұл кейде ыстық ваннаға барар алдында, ал кейде суық ваннадан кейін, киім кию алдында терлеуді тексеру үшін жасалатын. Кейбір моншаларда осы мақсат үшін арнайы бөлме (дестриктириум немесе унториум) болған.

Кальдирий

Тепидарийден кальдарийге (Е) есік ашылады, оның мозаикалық едені пеш немесе гипокаусттың тікелей үстінде орналасқан. Оның қабырғалары да қуыс болды, әшекейленген жабынның артында қабырғаның бір бөлігі қызған ауамен толы үлкен түтін арнасын құрайтын, тубули латераци деп аталатын біріккен қуыс кірпіштерден жасалған. Бір жағында дөңгелек бассейн (лабрум), екінші жағында төртбұрышты шомылу орны (пуэлос, альвеус, солиум, калида piscina) болды, оған платформадан баспалдақпен жуықтап келуге болады. Лабрумда салқын су болды, оны ваннадан шығар алдында басына құю үшін пайдаланған. Ескі моншаларда осы бассеиндер мәрмәрден жасалған, бірақ күміс альвеулер туралы да мәлімделген. Бөлменің қатты ыстығына байланысты, кальдарийдің әшекейлері шамалы болған.

Лаконикум

Ескі моншаларда лаконикум болмаған, ол кальдариумнан да ыстық, бірақ моншасы жоқ, тек терлеуге арналған бөлме еді. Римде Агриппа осыны енгізген дейді, сонымен қатар оны судеториум және асса деп те атаған.

Қызмет көрсету аймақтары

Аподитериумда пештің (i) аузымен байланысатын (q) өткел бар, ол praefurnium немесе propigneum деп аталады. Осы өткел арқылы praefurnium-ға тікелей қосылған M камерасына жетеміз, ал оған c әрпімен белгіленген көшеден кіруге болады. Бұл камера fornacatores, яғни отты күтушілерге арналған. Оның екі баспалдағының бірі су моншаларының шатырына, ал екіншісі суды сақтайтын қазандықтарға апарады. Үш қазандық болған: біреуі (caldarium) ыстық суға, екіншісі (tepidarium) жылы суға, ал үшіншісі (frigidarium) суық суға арналған. Жылы су қабырғадағы құбыр арқылы жылы ваннаға құйылған, ол жоспарда көрсетілген. Ыстық камераның астында диаметрі 7 футтан асатын дөңгелек пеш орналасқан, ол суды қыздырып, ыстық ауаны гипокаустумның қуыс қуыстарына жіберген. Пештен екі түтік арқылы бірінші және соңғы қазандықтардың астынан өтеді, олар жоспарда белгіленген. Ыстық суға арналған қазандық тікелей пештің үстіне қойылған. Су одан шығарылғанда, ол келесі қазандықтан, яғни тепидариумнан толықтырылған, ол сәл жоғарырақ орналасып, пештен біршама қашықта тұрған. Ол пешке жақындығынан және төмендегі гипокаусттан бұрыннан қызғандықтан, температураны едәуір төмендетпестен бұрынғы жетіспеушілікті толықтырған. Ал соңғы қазандықтағы бос орын тікелей шаршы резервуардан келген суық сумен алыстағы қазандықтан толтырылған. Қазандықтардың өздері қазір сақталмаған, бірақ олардың кірпіш қабырғасында қалдырған іздері анық көрініп, олардың орналасуын және өлшемдерін анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай мыс қазандықтар немесе қазандықтар формасымен ерекшеленгендіктен, miliaria деп аталған. Қазандықтардың артында ванна қызметкерлеріне арналған аулаға немесе палаэстраға (К) басқа дәліз алып барады.

Әйелдер ваннасы

Ал соған жақын орналасқан кішігірім ванналар әйелдерге арналған. Кіреберіс b есігі арқылы кіріледі, ол кішкентай вестибюльге (m) және одан аплодитерийге (H) жетелейді, ол ерлер ваннасындағыдай, екі жағынан қабырғаға бітістірілген орындықтарға (пульвин, градус) ие. Бұл бөлме салқын ваннаға (J) ашылады, ол ерлер ванналарындағы natatio-ға ұқсас, бірақ әлдеқайда кішігірек. Оған іштен төмен түсу үшін төрт саты бар. Аподитерийге кіретін есіктің қарсы жағында тепидарийге (G) апаратын тағы бір есік орналасқан, ол сонымен қатар жылу камерасымен (F) байланысады, оның бір жағында шаршы ойыста жылы ванна, ал екінші шетінде лабрум орналасқан. Бұл бөлменің едені көтерілген, ал қабырғалары ерлер ваннасындағыдай, түтікшелерге арналған тесіктермен жасалған. Әйелдер ваннасындағы тепидарийде оттық болмаған, бірақ оның едені ілініп тұрған немесе көтерілген еді.

Мақсаты

Бұл ванналар, жоғарыда аталған үш бөлмеден басқа, палестраны, яғни ерлер түрлі доп ойындары мен жаттығулар жасайтын ашық жаттығу алаңын қамтыды. Сол жерде салмақ көтеріп, дөңгелекті тастайтын. Ерлер денелерін майлайтын (сабын әлі де қымбат тауар болғандықтан, ол кеңінен қолжетімді емес еді), душқа түсіп, артық майды стригильмен сыпырып тастайтын (мысалы, Ватикан мұражайындағы Лисипптің әйгілі Апоксиомен мүсіні). Көбінесе бай келушілер капсарийді, яғни қожайындарының сүлгілерін, майларын және стригильдерін алып келетін құлды алып келетін. Ваннада ұрылар мен қалтақорлар көп болатындықтан, олар келушілерінің мүліктерін қадағалап отыратын. Киім ауыстыру бөлмесі аподитерий деп аталды (грекше «шешіну» деген сөзден).

Мәдени маңызы

Көптеген жағдайларда, моншалар ежелгі Римдегі қоғамдық орталықтардың орнына келді. Бұл орын ұзаққа созылатын процедура болғандықтан, әңгімелесу қажеттілік тудыратын. Көптеген римдіктер моншаларды достарын кешкі асқа шақыру үшін пайдаланса, саясаткерлер өздерінің ісіне римдіктерді көндіру үшін баратын. Термалар моншалардан өзге де көптеген мүмкіндіктерге ие болды. Онда кітапханалар, поэзия оқу залдары, тағам сатып алу және жеуге арналған орындар бар еді. Қазіргі заманғы эквиваленті – кітапхана, сурет галереясы, сауда орталығы, мейрамхана, спорт залы және спа-орталықтың үйлесімі. Рим қоғамында моншалардың маңызды функциясы – олардың бүгінгі күнгі "филиалдық кітапхана" рөлін атқаруы еді. Көптеген қарапайым халық Римдегі ірі кітапханаларға қол жеткізе алмады, сондықтан мәдени орын ретінде моншалар кітаптардың мүмкіндігін пайдалана алатын қарапайым азаматтар үшін маңызды ресурс болды. Траян, Каракалла және Диоклетиан моншаларында кітапханалар ретінде белгіленген бөлмелер болды. Олар моншалардың сәулеті арқылы анықталды. Қабырғалардағы нишалар кітап сөрелері болған деп есептеледі және ежелгі жазбаларды сақтауға жеткілікті тереңдікте болғаны дәлелденді. Сол кездегі жазушылардың еңбектерінде моншаларда сақталған нақты қоғамдық кітапханалардың бар екендігі туралы ақпарат аз, бірақ императорлық үйдің құлы vilicus thermarum bybliothecae Graecae ("моншалардың грек кітапханасының күтушісі") деп аталғанын көрсететін жазбалар табылды. Дегенмен, бұл бір құлдың екі лауазымды бірден атқарғанын көрсетеді: "моншалардың күтушісі" (vilicus thermarum) және "грек кітапханасының қызметкері" (a bybliothecae Graecae). Бұл пікірталасқа себеп, Юлий Цезарь мен Азиний Поллио кітаптарға қолжетімділікті және кітапханалардың барлық оқырмандарға ашық болуын жақтағанмен, қоғамдық кітапханалардың қазіргі мағынада болғанына дәлел жеткіліксіз. Көбінесе бұл қорлар бай элитаның меншігінде болды. Моншалар маңызды мүсіндерге орын берді; Каракалла моншасынан табылған белгілі туындылардың арасында Фарнез бұқасы мен Фарнез Геркулесі, сондай-ақ 3-ші ғасырдың басындағы өмірлік мөлшерден асып түсетін патриоттық тұлғалар (қазір Неапольдегі Музео ди Каподимонтеде сақталуда) бар. Римдіктер денсаулықтың жақсы болуына суға түсу, тамақтану, массаж жасау және дене шынықтыру септігін тигізеді деп сенді. Сондықтан моншаларда мұның бәрі мол болды. Кейбір азаматтар аптасына бірнеше рет жуынып жүргендіктен, римдік қоғам таңғаларлықтай таза болды. Бір шетелдік римдік императордан күніне бір рет неге жуынатынын сұрағанда, ол: "Менде күніне екі рет жуынуға уақыт жоқ" деп жауап берді. Императорлар өздеріне жақсылыққа ие болу үшін және олардың жомарттығының естелік белгісі ретінде моншалар салды. Егер бай римдік халықтың құрметіне ие болғысы келсе, ол өзінің атынан тегін кіру күнін ұйымдастыра алатын. Мысалы, трибун болуды үміттенетін сенатор туған күніне белгілі бір моншаға барлық кіру ақысын төлеп, аймақтың тұрғындарына танымал болатын.

Орналасқан жері

Империяның барлық жерінде мойнақтар пайда болды. Табиғи ыстық бұлақтар болған жерлерде (мысалы, Англиядағы Бат қаласында; Румыниядағы Баиле Геркуляне немесе Бургас пен Сердика маңындағы Акваэ Калидеде) олардың айналасына термалар салынды. Әйтпесе, пештен (праефурний) құбыр арқылы суды қыздыру үшін гипокауста жүйесі ("төменнен" және "жағу үшін") қолданылды.

Римдегі қоғамдық моншалардың қалдықтары

Көптеген римдік қоғамдық моншалары қираған күйінде немесе әртүрлі сақталу деңгейінде бізге жеткен. Ең танымалдарының қатарында Англиядағы Бат және Равенглас римдік моншалары, сондай-ақ Римдегі Каракалла, Диоклетиан, Тит, Траян моншалары мен София, Сердика және Варнадағы моншалар бар. Ең толық сақталғандары, әдетте, Помпей және оның жанындағы қоғамдық және жеке моншалар болып табылады. Хаммам Эссалихине қазірге дейін пайдаланылуда. 1910 жылы Нью-Йоркте Пенсильвания станциясы ашылды, онда Диоклетиан моншаларының фригидариумынан, әсіресе төбедегі қайталама жамбас күмбездерін пайдалану арқылы үлкен шабыт алған Бас күту залы болды. Пенсильвания станциясының сәулеттік шешімі әлемнің басқа теміржол станцияларында да қолданылды.