Кіріспе

Әлеуметтануда, бұрылыс нүктесі – бұл топтың немесе топ мүшелерінің көп бөлігінің бұрын сирек кездесетін әрекетті кеңінен қабылдауы арқылы мінез-құлқын жедел және күрт өзгертетін сәт.

Тарих

Бұл фразаны алғаш рет Мортон Гродзинс социологияда қолданды, осы фразаны физикадан қабылдаған. Физикада бұл фраза тепе-теңдіктегі затқа аз ғана салмақ қосылып, қосымша салмақ салдарынан заттың кенеттен толығымен құлауына немесе аударылуына қатысты болған. Гродзин 1960 жылдардың басында американдық аудандарды біріктіруді зерттеді. Ол көптеген ақ отбасылардың қара отбасылардың салыстырмалы саны өте аз болғанда ауданда қалып қойғанын анықтады. Бірақ, белгілі бір мезетте, "бір отбасы артық" келген кезде, қалған ақ отбасылар «ақтардың қашуы» деп аталатын процесте жаппай көшіп кетті. Ол осы сәтті «шегілік нүкте» деп атады. Бұл идеяны 1971 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Томас Шеллинг кеңейтіп, дамытты. Марк Грановеттердің ұжымдық мінез-құлықтың шегі моделі де осыған ұқсас идеяға негізделген.

Басқа қолданыстар

Бұл сөз тіркесі бастапқы мағынасынан асып, белгілі бір нүктеден кейін процестің қарқыны күрт артатын кез келген процеске қолданыла бастады. Ол экономикадан бастап адам экологиясына, эпидемиологияға дейін көптеген салаларда қолданылған. Оны физикадағы фазалық өтулермен немесе теңгерімсіз экожүйедегі популяциялардың өсуімен салыстыруға болады. Журналистер мен ғалымдар бұл сөзді үкіметтердегі күрт өзгерістерді сипаттау үшін қолданды, мысалы, Араб көктемі кезінде болған жағдайларды. "Бұрылыс нүктесі" концепциясы академиялық журналда, "Демократия журналында" жарияланған "Қытай бұрылыс нүктесінде ме? Алдын ала болмайтынды болжау" атты мақалада сипатталған. Режимдік өтулер – бұл болмыстың өзінде парадоксалды, бірақ болжау мүмкін емес оқиғалар класына жатады. Басқа мысалдар: банкроттықтар, валютаның инфляциясы, ереуілдер, көші-қон, тәртіпсіздіктер және төңкерістер. Кері перспективада, мұндай оқиғаларды түсіндіруге болады, тіпті олардың себептері анық болуы мүмкін. Бірақ олардың уақытын және сипатын алдын ала болжау мүмкін емес. Мұндай оқиғалар жақындап келе жатқандай сезіледі, бірақ барлық шарттар пісіп-жетілгеніне қарамастан, кенеттен орын алғанша болмайды. Американдық журналистер бұл терминді жыныстық шабуылдар туралы күйреуге жақын хабарламалардың ағынын сипаттау үшін қолданды, қоғамның жыныстық қорлауға және феминизмге деген төзімділігінің бұрылыс нүктесінен өтіп кеткенін айтты. Математикалық тұрғыдан алғанда, тыныштық бұрышын бифуркация ретінде қарастыруға болады. Бақылау теориясында оң кері байланыс концепциясы осы құбылысты сипаттайды, ал бұрылып түскен маятникті теңестіру мәселесі – классикалық мысал. Бұл концепция жаңа технологияларды қабылдауға да қолданылды, мысалы, Betamax-тан VHS-тің табыстылығын түсіндіру үшін пайдаланылды.

Көміртегіден тазарту

Әлеуметтік бұрылыс нүктелері тұжырымы жаһандық карбонды азайту жолдары мен Париж келісімінің мақсаттарына жету үшін қажетті көміртегі шығарындыларын азайтуды үдететін әлеуметтік және технологиялық өзгерістердің жұқпалы және жылдам таралу процестерін іске қосу мүмкіндігін талдау үшін қолданылды. Бір зерттеуде «жолға тәуелділік, масштабтағы өсімнен туындаған пайда және тәжірибе арқылы үйрену нәтижесінде шығындардың төмендеуі жүйелік мінез-құлықтан болжауға келмейтін кенеттен, бұрылыс нүктесі сияқты өткелдерді тудыруы мүмкін» делінеді, сондай-ақ «тарихи тұрғыдан алғанда, технологиялық жаңарулар мен үкімет саясаты, көбінесе энергия қауіпсіздігіне байланысты, энергия жүйелерінде айтарлықтай өзгерістерге де әкелген» деп көрсетіледі. Бұдан өзге, «жеке тұлғаның мінез-құлқы мен қалауларын қалыптастыратын әлеуметтік нормалар да осыған ұқсас бұрылыс нүктесі сияқты динамиканы көрсетуі мүмкін», бұл «энергия технологияларының бәсекелесетін реттеу және нарықтық жағдайларына» әсер етуі мүмкін. Егер тұрақтылыққа қатысты әлеуметтік нормаларды бұзу жеке тұлғалар үшін зиянды немесе тиімсіз болса, онда олардың экологиялық тұрғыдан жауапты мінез-құлық таныту ықтималдығы артады. Қазылған отынға берілетін барлық субсидияларды жою бұрылыс нүктесіне ықпал етуі мүмкін. Сондай-ақ зерттеушілер көміртегі бейтарап қалаларды салудың маңыздылығын атап өтеді, ол халықты біліммен қамтамасыз ету арқылы жаңа таза технологияларға тұтынушылардың қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді.

Танымал мәдениетте

Бұл термин Малкольм Гладвеллдің 2000 жылы жарық көрген, «Тікелей нүкте: кішкентай нәрселердің үлкен әсер ете алуы» атты бестселлер кітабы арқылы күнделікті өмірде кеңінен танымал болды.