Кіріспе

Денсаулық және әл-ауқат

Физикалық дайындық – денсаулық пен әл-ауқаттың жағдайы және, нақтырақ айтқанда, спорт, кәсіби қызмет және күнделікті іс-әрекеттердің түрлерін орындау қабілеті. Физикалық дайындық көбінесе дұрыс тамақтану, орташа қарқынды дене жаттығулары, жеткілікті демалыс және тиімді қалпына келтіру жоспары арқылы қол жеткізіледі. Өнеркәсіптік революцияға дейін физикалық дайындық – күндізгі жұмысты артық шаршау немесе әлсіздік сезімсіз орындау қабілеті деп есептелді. Бірақ, автоматтандыру мен өмір салтының өзгеруіне байланысты, физикалық дайындық енді организмнің жұмыс істеу және бос уақытта тиімді жұмыс істеу, салауатты болу, гипокинетикалық ауруларға қарсы тұру, иммундық жүйенің жұмысын жақсарту және төтенше жағдайларға дайын болу қабілетінің өлшемі ретінде қарастырылады.

Шолу

Дене шынықтыру – дене күйінің салауатты және жақсы жағдайда болу сапасы немесе жағдайы. Шамамен 1950 жылдары, индустриалдық революциямен және Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарымен байланысты, батыс тілінде "дене шынықтыру" терминінің қолданылуы он есеге артты. Дене шынықтырудың қазіргі заманғы анықтамасы адамның немесе машинаның белгілі бір функцияны орындау қабілетін немесе түрлі жағдайларға бейімделуге және қарсы тұруға болатын адамның жан-жақты қабілетін көрсетеді. Бұл, адамның дене шынықтыруы мен физикалық тартымдылығының өзара байланысына алып келді, соның нәтижесінде әлемдік дене шынықтыру және фитнес жабдықтары индустриясы дамыды. Нақты функцияға қатысты, дене шынықтыру айқын аэробикалық немесе анаэробтық қабілеттері бар (яғни, төзімділік немесе күш) адамдарға байланыстырылады. Ұсынылған, дұрыс құрылған фитнес бағдарламасы, тек бір жаттығу түрін ғана орындаумен (мысалы, тек кардио/тыныс алу немесе тек салмақ көтеру) салыстырғанда, адамның дене шынықтыруының барлық аспектілерін жақсартады. Жеке адамға арналған кешенді фитнес бағдарламасы әдетте бір немесе бірнеше нақты дағдыларға, сондай-ақ жасқа немесе денсаулыққа қатысты қажеттіліктерге, мысалы, сүйек денсаулығына назар аударады. Көптеген дереккөздер психикалық, әлеуметтік және эмоционалдық денсаулықты да жалпы дене шынықтырудың маңызды бөлігі ретінде көрсетеді. Бұл көбінесе оқулықтарда үш нүктеден тұратын үшбұрыш түрінде бейнеленеді, олар физикалық, эмоционалдық және ақыл-ой денсаулығын көрсетеді. Дене шынықтырудың денсаулықтың нашарлауын болдырмауға және жарақат немесе аурудан кейін жазылуға көмектесетіні дәлелденген. Дене шынықтырудың физикалық денсаулыққа пайдасы бар болса, ол алаңдаушылықты және депрессияны емдеуге көмектесе отырып, психикалық денсаулыққа да оң әсер етеді. Дене шынықтыру сонымен қатар дені сау емес өмір салтының немесе қартаюдың салдарынан туындаған көптеген басқа да созылмалы денсаулық жағдайларын алдын алуға немесе емдеуге көмектеседі және ең танымал және пайдалы өзін-өзі күту терапиясының бірі ретінде жиі тізімделеді. Жақсы жаттығулар кейбір адамдарға ұйқыны жақсартуға көмектеседі, ұйқыға дайындықты арттырады және кейбір адамдарда көңіл-күйдің бұзылуын жеңілдетеді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, жаттығудың көптеген пайдалары скелеттік бұлшықеттердің эндокриндік орган ретінде атқаратын рөлі арқылы жүзеге асырылады. Яғни, бұлшықеттер жиырылғанда миокин деп аталатын көптеген заттар бөлінеді, олар жаңа тіндердің өсуіне, тіндердің жазылуына және түрлі қабынуға қарсы функцияларға ықпал етеді, бұл өз кезегінде түрлі қабыну ауруларын дамыту қаупін азайтады.

Оқыту

Нақты немесе міндетке бағытталған дене шынықтыру – адамның белгілі бір іс-әрекетте, мысалы, спортта немесе әскери қызметте, тиімді жұмыс істеу қабілеті. Арнайы жаттығулар спортшыларды өздерінің спортында жақсы нәтижелерге жетуге дайындайды. Олардың ішінде:

100 метрлік спринт: спринтте спортшы жарыс бойында анаэробты жұмыс істеуге дайындалуы керек, мысалы, интервалдық жаттығу арқылы. Жүз шақырымдық веложарыс: велошабандылар 100 шақырым немесе одан да көп қашықтыққа велосипед тебуге аэробтық тұрғыдан дайын болуы керек. Орта қашықтыққа жүгіру: Осы жаттығудан тиесілі пайда алу үшін спортшыларға жылдамдық пен төзімділік қажет. Жұмыс істейтін бұлшық еттер ұзақ уақыт бойы ең жоғары деңгейде болады, себебі олар сол деңгейде ұзақ уақыт бойы қолданылады. Марафон: Бұл жағдайда спортшы аэробты жұмыс істеуге жаттығудан өтуі керек және төзімділігін барынша арттыруы тиіс. Көптеген өрт сөндірушілер мен полиция қызметкерлері жұмыста қажетті физикалық талаптарды орындай алатындығын анықтау үшін жүйелі түрде дене шынықтыру сынақтарынан өтеді. Қарулы күштердің әскери қызметшілері көбінесе ресми дене шынықтыру сынағынан өтуге міндетті. Мысалы, АҚШ Армиясының сарбаздары Армияның дене шынықтыру сынағынан (APFT) өтуі керек. Тау беткейінде спринт: бастапқыда жоғары деңгейде дене шынықтыру қажет; бұл жаттығу әсіресе аяқ бұлшық еттері үшін пайдалы. Армия жиі тау шаруашылығына және жарыстарға жаттығады. Плиометриялық және изометриялық жаттығулар: күшті арттырудың және бұлшық еттердің төзімділігін жоғарылатудың тамаша тәсілі. Құмда жүгіру шөп немесе бетонмен жүгіруге қарағанда аяқ бұлшық еттеріне аз күш түсіреді. Бұл құмның аяқ астынан құлап, қонуды жұмсартатынына байланысты. Жұмсақ құмда жүгіруге қатты бетте жүгіруге қарағанда бір жарым есе көп күш қажет болғандықтан, құмда жүгіру салмақты азайтудың және дене шынықтырудың тиімді тәсілі болып табылады. Акваджоггінг – бұл буындар мен сүйектерге түсетін жүктемені азайтатын жаттығу түрі. Су бұлшықеттер мен сүйектерге минималды әсер етеді, бұл жарақаттан кейін қалпына келуге көмектеседі. Сонымен қатар, судың қарсылығы жүгіру кезінде жаттығудың тиімділігін арттырады (құламаңыз неғұрлым терең болса, аяғыңызды соғу үшін соғұрлым көп күш қажет). Жүзу: аяқпен итеру жаттығуы жүзушінің жақсы старт алуына көмектеседі. Дене шынықтырудың адамға тиімді болуы үшін күш-жігер жеткілікті стимулды тудыруы керек. Дұрыс мөлшердегі қарқындылық, ұзақтық және жиілік жаттығулар айтарлықтай жақсартуға мүмкіндік береді. Адам жалпы жағдайына жақсырақ сезінуі мүмкін, бірақ денеге тигізетін физикалық әсерді байқау үшін апталар немесе айлар, ал толық даму үшін жылдар қажет болуы мүмкін. Жақсарту үшін жаттығу белгілі бір функцияға немесе тіндікке стресс тудыруы немесе талап қоюы керек. Осы жақсартуды жалғастыру үшін бұл талап уақыт өте келе біртіндеп артуы керек. Мұндай жаттығулардың үш негізгі қағидасы бар: жүктемені арттыру, ерекшелік және прогрессия. Бұл қағидалар денсаулыққа қатысты, сонымен қатар дене шынықтыру қабілетін арттыруға да қатысты.

Жоғары қарқынды интервалдық жаттығу

Жоғары қарқындылықтағы интервалдық жаттығу (HIIT) – жоғары қарқындылықпен орындалатын, қайталанатын қысқа жаттығулардан тұрады. Осы қарқынды жаттығулар белгілі бір уақытқа демалыспен немесе төмен қарқындылықтағы жаттығулармен ауыстырылады. Зерттеулер көрсеткендей, жоғары қарқындылықпен жаттығу адамдар үшін, төмен немесе орташа қарқындылықпен жаттығуға қарағанда жүрек-қан тамырларына тигізетін пайдалы әсерін арттырады. HIIT жаттығуын жасағанда организм жоғалтқан оттегін толықтыру үшін күшті жұмыс істеуге мәжбүр болады. HIIT-тің пайдасы туралы зерттеулер оның майды, әсіресе құрсақ аймағындағы майды азайтуға өте тиімді екенін көрсетті. Бұдан өзге, үздіксіз орташа қарқындылықтағы жаттығулармен салыстырғанда, HIIT көбірек калорияны жағып, жаттығудан кейін майдың күюын күшейтеді. Уақыттың жетіспеуі – жаттығу жасамайтын көптеген адамдардың басты себебі; HIIT осындай жағдайға тап болғандар үшін тамаша шешім, себебі HIIT жаттығуының ұзақтығы 10 минутқа дейін болуы мүмкін, бұл оны дәстүрлі жаттығулардан әлдеқайда жылдам етеді.

Қан қысымын бақылау

Дене шынықтырудың денедегі қан қысымын қолдауға көмектесетіні дәлелденген. Белсенділік пен жүйелі жаттығулар жүректі күшейтеді. Жүрек – систолалық және диастолалық қан қысымын басқаратын басты орган. Дене белсенділігіне қатысу қан қысымын көтереді. Адам белсенділікті тоқтатқаннан кейін қан қысымы қалыпқа оралады. Дене белсенділігі қаншалықты жоғары болса, бұл процесс соғұрлым жеңіл болады, нәтижесінде жүрек-қан тамырларының жағдайы жақсарады. Тұрақты дене шынықтыру арқылы қан қысымын көтеру оңайырақ болады. Бұл артерияларға түсетін күшті азайтады және жалпы қан қысымын төмендетеді.

Иммундық жүйе

Физикалық белсенділік иммундық жүйені нығайтады. Бұл эндогендік факторлардың (мысалы, жыныс гормондары, метаболизм гормондары және өсу гормондары) концентрациясына, дене температурасына, қан ағынына, гидратация деңгейіне және дене күйіне байланысты. Физикалық белсенділік табиғи өлтіруші (NK) жасушаларының, NK T-жасушаларының, макрофагтардың, нейтрофилдер мен эозинофилдердің, комплементтердің, цитокиндердің, антиденелердің және цитотоксикалық T-жасушаларының деңгейін арттыратыны көрсетілген. Дегенмен, физикалық белсенділікті иммундық жүйемен байланыстыратын механизм толыққанды түсіндірілмеген.

Салмақты бақылау

Дене шынықтыру арқылы төзімділікке қол жеткізу, денсаулыққа қатысты кең және күрделі пайдаларға ықпал етеді. Дене шынықтыру деңгейін сақтайтын адамдар, әдетте, дене майының таралуын реттеп, семіздіктің алдын алады. Зерттеулер көрсеткендей, жүгіру кезінде дене күнделікті тамақтан алынатын макроэлементтерден калорияларды пайдаланады. Дене жүгіру үшін қабылдаған калорияларды қолданады, демек, калорияларды жағады. Іш майы, әсіресе ішкі май, аэробикалық жаттығулардың нәтижесінде ең тікелей әсерге ұшырайды. Күштік жаттығулар денедегі бұлшық мөлшерін арттыруға белгілі, бірақ сонымен қатар дене майын да азайтуға көмектеседі.

Менопауза және дене шынықтыру

Менопауза әйелде соңғы етеккірден кейін бір жылдан астам уақыт бойы қыннан қан кету болмаған кезде пайда болды деп есептеледі. Менопаузамен байланысты көптеген симптомдар бар, олардың көпшілігі осы өмір кезеңіндегі әйелдің өмір сапасына әсер етуі мүмкін. Симптомдардың ауырлығын азайтудың бір жолы – жаттығу жасау және дененің салауатты деңгейін сақтау. Менопаузаға дейін және оның кезінде әйел денесі өзгерген сайын, физикалық, физиологиялық немесе ішкі өзгерістер болуы мүмкін. Жүйелі жаттығулар арқылы осы өзгерістерді азайтуға, тіпті алдын алуға болады. Бұл өзгерістер мыналарды қамтиды:

Салмақ алудың алдын алу: менопауза кезінде әйелдерде бұлшық массасының азаюы және май деңгейінің жоғарылауы жиі кездеседі. Жаттығу мөлшерін арттыру осы өзгерістерді болдырмауға көмектеседі. Сүт безі қатерлі ісігінің қаупін азайту: жүйелі жаттығу арқылы салмақ жоғалту сүт безі қатерлі ісігінен қорғануға көмектеседі. Сүйектерді күшті ету: дене белсенділігі менопаузамен байланысты сүйек тозуын баяулатып, сүйек сынуы мен остеопороз қаупін азайтады. Ауру қаупін азайту: артық салмақ жүрек аурулары мен 2-типті диабет қаупін арттырады, ал жүйелі дене белсенділігі осы әсерлерге қарсы тұра алады. Көңіл күйді жақсарту: тұрақты белсенділік психологиялық денсаулықты жақсартады, бұл әсер менопауза кезінде немесе одан кейін ғана емес, кез келген жаста байқалады. Мельбурн әйелдерінің орта жастағы денсаулық жобасы сегіз жыл бойы 438 әйелді бақылап, дене белсенділігі бастапқыда бұл топта ВМС-пен байланысты болмаса да, бастапқыда күн сайын дене белсенділігін көрсеткен әйелдер ыстық толқындардан шағымдану ықтималдығы 49%-ға төмен екенін көрсетті. Бұл белсенділік деңгейі төмендеген және ыстық толқындарға бейім әйелдермен салыстырылады.

Тарих

1940 жылдары Австриядан келген Ханс Краус есімді эмигрант АҚШ және Еуропадағы балаларды "бұлшықеттік дайындық" деп атаған нәрсеге сынауды бастады (яғни, бұлшықеттің жұмысқа қабілеті). Ол сынақтарының нәтижесінде АҚШ балаларының еуропалық балаларға қарағанда физикалық тұрғыдан әлдеқайда нашар екенін анықтады. Краус түрлі журналдарда алаңдатарлық мақалалар жариялады және ықпалды тұлғалардың назарын өзіне аударды, соның ішінде Пенсильвания штатының сенаторы, ол осы зерттеулерді президент Дуайт Д. Эйзенхауэрге жеткізді. Президент Эйзенхауэр "таң қалды". Ол бірқатар конференциялар мен комиссиялар құрды, содан кейін 1956 жылдың шілдесінде Эйзенхауэр Президенттің жастар дайындығы жөніндегі кеңесін құрды. Грецияда физикалық дайындық салауатты өмірдің қажетті бөлігі саналды және ерлердің спортзалға баруы қалыпты жағдай болды. Физикалық дайындық режимдері сонымен қатар, елдің тиімді әскери күштерді даярлау үшін әскерге оқыту мүмкіндігінің маңызды факторы болып есептелді. Осы себептердің ішінде, ұйымдастырылған дайындық режимдері тарих бойында бар болды және олардың дәлелдерін көптеген елдерде табуға болады. Бүгінде таныс болатын спортзалдар 19 ғасырда кеңінен таралды. Өнеркәсіптік революция көптеген адамдардың қозғалыссыз өмір салтына әкеліп соқты, және бұл денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін деген сана сезім артты. Бұл, әсіресе Еуропа мен АҚШ-та дене шынықтыру қозғалысының құрылуына ықпал етті. Бұл қозғалыс ерлер, әйелдер және балалардың физикалық дайындық деңгейін арттыруды жақтады және оны түрлі ішкі және сыртқы іс-шаралар мен білім беру арқылы іске асыруға тырысты. Көп жағынан, ол қазіргі заманғы фитнес мәдениетінің негізін қалады.