Кіріспе

Кайруан (/UK/, /k//aɪr//(//ʊ//)/'/w//ɑː//n/, /US//k//ɛər/'/ /), сондай-ақ Эль Кайрауан немесе Кайруан (ٱلْقَيْرَوَان , ) – Тунис мемлекетіндегі Кайруан облысының орталығы және ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген қала. Қала 670 жылы, халифа Муавия билік еткен кезде (661–680 жылдары) Омейядтар тарапынан негізі қаланды; осы кезде ол сүнни ислам ғылымы мен Құранды оқудың маңызды орталығына айналып, әлемнің түкпір-түкпірінен мұсылмандарды қызықтырды. Уқба мешіті осы қалада орналасқан.

Этимология

Қарауан атауы (ٱلْقَيْرَوَان al Qayrawān) араб тілінен алынған сөз, ол "әскери топ" немесе "керван" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз ертеде орта парсы тілінен – қазіргі парсы тіліндегі (کاروان kârvân) сөзінен қабылданған, ол "әскери колонна" (kâr "адамдар/әскерилер" + vân "бекет") немесе "керван" (қаравансарайды қараңыз) деген мағынаны білдіреді. Бербер тілінде бұл қала бұрын تيكيروان Тикирван деп аталған, бұл араб атауының бейімделуі деп есептеледі. Ал ерте заманғы ағылшын тілінде Каиран деп латын әрпіне көшірілген.

Құрылыс және ерте ислам кезеңі

Каируан қаласының негізі шамамен 670 жылы қаланған. Араб сардары Уқба ибн Нафи, халифа Муавияның бұйрығымен, Батысты жаулау үшін әскери бекет орнатуға тығыз орманның ортасында, одан кейін жабайы аңдар мен жорғалаушыларға толы болған жерді таңдады. Бұл жерде бұрын Камуния қаласы орналасқан. Арабтар басып алғанға дейін, қалада византиялық гарнизон тұрған. Берберлер қарсылық көрсетті. Алдымен Кусайла бастады, оның әскері Уқбаны әскери бекет құрылғаннан кейін он бес жыл өткен соң Бискрада өлтірді. Содан кейін Аль Кахина атты бербер әйелі өлтірілді, ал оның әскері 702 жылы талқандалды. Одан кейін берберлердің көп бөлігі ислам дінін қабылдады. Джерба аралында хариджиттер, яғни исламның "сыртқы" тобы пайда болды және олар әлі де бар. 741 жылдың қазан айында Магрибтегі Ұлы бербер көтерілісі кезінде, Ифрикия армиясы, халифа жіберген сириялық күштермен бірге, Багдура шайқасында берберлерге талқандалып жеңілді. Губернатор Күлтум ибн Ияд әл Каси шайқаста қаза тапты, ал оның туысы және мұрагері Балж ибн Бишр әл Кушайри Испаниядағы әскердің қалдықтарымен қамалды, соның салдарынан бүкіл Ифрикия бербер көтерілісшілерінің шабуылына ашық қалды. Өзінде жеткілікті күш болмағандықтан, Омейяд халифасы Хишам тез арада Хандхала ибн Сафуанды Ифрикияның губернаторы етіп тағайындады. Оған бүкіл Мағриб (Мысырдан батысқа қарай Солтүстік Африка) және әл-Андалус (Испания) бойынша қадағалау жүргізу және Ифрикияны қорғау үшін, бербер көтерілісін басу үшін барлық күшін жинау тапсырылды. Мысырды Хафс ибн әл-Валид ибн Юсуф әл-Хадрами басқаруына беріп, Хандхала 742 жылдың ақпан айында батысқа қарай аттанды. 742 жылдың сәуір айында ол Каируанға келді. Ифрикияның қадии Абд әл Рахман ибн Оқба әл Ғаффари Каируанды қорғауды ұйымдастырды және оңтүстік Тунисте көтерілген бербер көтерілісшілерінің шабуылына қарсы тұруға жетті. Хандхала ибн Сафуан Каируанға келгенде, Оқаша батыстан келген үлкен бербер армиясымен бірлесіп, жаңа шабуылға дайындалып жатқандығы хабарланды. Бербер көтерілісшілері Каируанға шабуыл жасамас бұрын, қаланың алдында бірігуге ниеттенді. Уақытты өткізбей, Хандхала Абд әл-Вахидтің ілгерілеуін тоқтату үшін атты әскерді жіберді, ал өзінің күштерінің басым бөлігін оңтүстікке жөнелтіп, Эль-Карн шайқасында Оқашаны жеңіп, тұтқынға алды. Бірақ Хандхаланың өзі де көп шығынға ұшырады және енді 300 мыңға жуық бербер армиясының қаупіне тап болды, олар ең үлкен бербер армиясы деп есептелді. Қайта оралғаннан кейін, Хандхала Каируанның барлық халқын қаруландырып, қатарын толықтырды, содан кейін қайтадан аттанды. Бербер соғыстарының ең қанды шайқасында, Хандхала ибн Сафуан 742 жылдың мамыр айында (немесе сәл кейінірек) Аль-Аснам шайқасында Абд әл-Вахид ибн Язидтің үлкен бербер армиясын жеңді, бұл шайқас Каируаннан үш шақырым қашықтықта болды. Сол шайқаста 120 000 - 180 000 бербер, соның ішінде Абд әл-Вахид қаза тапты.

Аглабидтік кезең

745 жылы харижит берберлері Каируанды басып алды, ол сол кезде гүлденген бау-бақшалары мен зәйтүн ағаштарымен толы дамыған қала еді. Билік үшін күрестер 8 ғасырдың соңында Ибрагим ибн әл-Ағлаб Каируанды қайта басып алғанға дейін жалғасты. 800 жылы Бағдадтағы халифа Харун ар-Рашид Ибрагимді Әмір және Ифрикияның мұрагерлік билеушісі ретінде бекітті. Ибрагим ибн әл-Ағлаб 800-909 жылдар аралығында Ифрикияны билеген Ағлабид әулетін құрды. Жаңа әмірлер Каируанды көркейтіп, оны өздерінің астанасы етті. Қала тез арада байлығымен және гүлденуімен танылып, Басра мен Куфа деңгейіне жетіп, Тунис үшін билік пен өркендеу дәуірін ашты. Ағлабидтер үлкен мешіт салып, оның ішінде ислами ой-пікірлері мен діни емес ғылымдар бойынша білім беру орталығы болған университет ашты. Оның рөлі орта ғасырлардағы Париж университетінің рөлімен салыстыруға болады. 9 ғасырда қала араб және ислам мәдениеттерінің жарқын орталығына айналып, мұсылман әлемінің түкпір-түкпірінен ғалымдарды тартты. Осы кезеңде имам Сахнун мен Асад ибн әл-Фурат Каируанды білім ошағы және ислами ғылымдарын таратудың керемет орталығына айналдырды. Ағлабидтер сарайлар, бекіністер және әдемі су құбырларын салды, олардың қазірде тек су қоймалары ғана сақталған. Каируаннан Ұлы Карл мен Киелі Рим империясының елшілері Ағлабидтердің сарайлары, кітапханалары мен бақтары туралы ризашылық білдіріп, сондай-ақ олардың ішімдікке берілуі мен басқа да әрекеттері үшін салған ауыр салықтар туралы хабарлармен оралды. Ағлабидтер елде бейбітшілік орнатып, 827 жылы Сицилияны жаулап алды.

Фатимидтер мен зиридтер дәуірі

893 жылы Абдулла әл-Махдидің миссиясы арқылы елдің батысындағы Кутама берберлері шиит Фатимидтер қозғалысын бастады. 909 жылы Ифрикияны билеген сүннит Аглабидтер құлатылып, Фатимидтер әулеті құрылды. Фатимидтер билігі кезінде Кайруан маңызсыз қалды және өзінің бұрынғы беделін жоғалтты: жаңа билеушілер алдымен Раккада орналасып, бірақ көп ұзамай астанасын Тунис жағалауының шығысында салынып жаңадан құрылған Әл-Махдияға көшірді. Олар бүкіл Орталық Мағриб аймағына, қазіргі Марокко, Алжир, Тунис және Ливия елдерін қамтитын билігін кеңейтуге қол жеткізгеннен кейін, соңында Египетке көшіп, Каирді құрып, оны өзінің алып халифатының астанасы етіп, Ифрикиядағы Зиридтерді өздерінің қарауындағылар ретінде қалдырды. Қайруаннан қайта билік жүргізген Зиридтер елді өнер, сауда және ауыл шаруашылығының жаңа гүлдену кезеңіне бастады. Мектептер мен университеттер дамыды, жергілікті өнімдер мен ауыл шаруашылығы тауарындарының шетел саудасы өркендеді, ал Зирид билеушілерінің сарайлары Еуропалық замандастарының сарайларынан асып түсетін мәдениет орталықтарына айналды. Зиридтер 1045 жылы Бағдатқа адалдық серт беру арқылы Каирден тәуелсіздіктерін жариялап, сүннит дініне қайта оралып, Фатимид халифасы Маад әл-Мустансир Билла оларға жаза ретінде Ифрикияға шабуыл жасау үшін мазасыз араб тайпаларын (Бану Хилал және Бану Сулайм) жіберді. Бұл шабуылшылар 1057 жылы Кайруанды Зиридтерден толығымен басып алып, қиратып, оның бұрынғы маңыздылығын қайтару мүмкін болмады, ал олардың келуі бұрынғыда ауыл шаруашылығы басым болған аймақтарда көшпелі өмір салтын таратуға ықпал етті. Шамамен 1700 жылдық үздіріліссіз даму бір он жылдың ішінде жойылды, өйткені елдің көп бөлігінде жер шамамен екі ғасыр бойы құнарсыз қалды.

Кейінгі тарих

13 ғасырда Ифрикияны билеген гүлденген Хафсидтер әулеті тұсында қала өзінің қираған орындарынан қайта жандана бастады. Бірақ, Хұсейнидтер династиясы кезінде ғана Қайруан елде және бүкіл ислам әлемінде құрметті орынға ие болды. 1881 жылы Қайруан француздар басып алды, одан кейін мұсылман емес адамдарға қалаға кіруге рұқсат берілді. Француздар 1882-1996 жылдар аралығында жұмыс істеген Сусс-Қайруан Декавиль теміржолын салды, содан кейін оның рельстері ауыстырылды. Қайруанның ескі қаласы мен оның тарихи ескерткіштері 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енді. 2023 жылдың желтоқсанында терішілер қақпасының жанындағы қабырғаның шамамен 30 метрі қалпына келтіру жұмыстары кезінде құлады. Нәтижесінде үш шебер қаза тауып, бірнеше адам жарақат алды.

Орналасқан жері

Каируан, Каируан облысының орталығы, Сус қаласының оңтүстігінде, шығыс жағалаудан, Монастырдан және Тунистен шалқары орналасқан.

Климат

Каируанда ыстық, жартылай шөлейтті климат басым (Кёппен климаттық жіктелімі BSh).

Демография

2014 жылы қалада шамамен 187 мың тұрғын болды.

Дін

Біздің заманымыздың 9-11 ғасырлары аралығында Қайруан ислам өркениетінің маңызды орталықтарының бірі болды және бүкіл Мағриб аймағында білім беру ошағы ретінде танылды. Осы кезеңде Қайруанның Ұлы мешіті намаз оқу орнымен қатар, Малики мектебі бойынша ислам ғылымдарын оқыту орталығына айналды. Қайруандағы ерекше діни дәстүр – ислам заңын қолданып, неке шартында моногамия талабын қою болды. Жергілікті дәстүрге сәйкес, Ұлы мешітке жеті рет зиярат ету Меккеге бір рет барумен тең. 2004 жылы қалада 89 мешіт болды. Қалада әулиелерді еске алу үшін суфилер фестивальдары өткізіледі. 1881 жылы француздар келгенге дейін мұсылман емес адамдарға Қайруанда тұруға тыйым салынған. 11 ғасырдың басында Қайруанның алғашқы қоныстанғандарының арасында яһудилермен бірге христиан қауымы да болды. Яһуди қауымының алтын ғасыры 8 ғасырдың соңында басталып, 11 ғасырдың басына дейін жалғасты, осы кезеңде олар еврей тарихында маңызды рөл атқарды және кем дегенде үш буын бойы Талмуд және Халах бойынша білім берудің әлемдік орталығы болды. 1057 жылы Бану Хилалдың Қайруанды басып алуы ортағасырлық қауымның құлдырауына әкелді, ал яһудилер тек 1881 жылы Тунис француз протектораты болып құрылғаннан кейін ғана қайта оралды. 1960 жылдары қауым жойылып, олардың қираған зираты ғана қалды.

Қайруанның Үлкен мешіті

Қаланың басты белгісі – Ұлы Сиди Уқба мешіті (сондай-ақ Ұлы Қайруан мешіті деп те аталады), ол Солтүстік Африкадағы ең әсерлі және ірі ислам ескерткіштерінің бірі. Алғаш рет 670 жылы Қайруан қаласы құрылғанда салынған мешіт қазіргі таңда кең аумақты алып тұр және Ислам әлеміндегі ең көне құдайға табыну орындарының бірі болып саналады. Мешіт ислами ой-пікірлер мен дүниелік ғылымдарда білім беру орталығына айналып, қаланың дамуына және өсуіне ықпал етті.

Үш есік мешіті

Үш қақпалы мешіт 866 жылы салынған. Оның фасады ислам архитектурасының көрнекті мысалы болып табылады. Онда үш аркалы кіреберіс бар, олардың үстінде куфи әрпімен жазылған үш жазу орналасқан, гүл және геометриялық ою-өрнектермен араласып, оюлы жиекпен аяқталған; алғашқы жазуда Құранның 33-ші сүресінің 70-71 аяттары келтірілген. Кішкентай минарет Хафсид әулеті тұсында жасалған қалпына келтіру жұмыстары барысында қосылған. Намаз залында кибла қабырғасына параллель аркалы бағаналармен бөлінген орталық бөлік және екі қанатты бөлік бар.

Шаштараз мешіті

Сиди Сахиб Зәуиясы, сондай-ақ Шаштараз мешіті деп белгілі, – Ислам пайғамбары Мұхаммедтің сахабы Әбу Зама әл Балауидің мазары орналасқан діни кешен. Аңыз бойынша, ол Мұхаммедтің сақалынан үш түк сақтап алыпты, содан кешеннің аты осылай аталып кеткен. Кешен алғаш рет 14 ғасырда Хафсидтер тұсында салынған, бірақ қазіргі түрі 17 ғасырда Мурадидтер билігінде қалыптасқан. Мазарға сарай сияқты, әсем плитка және гипстен жасалған әшекейлермен безендірілген аула арқылы кіруге болады. Кешенге мазардан басқа медресе және бірнеше басқа да құрылыстар кіреді.

Аглабидтік алаңдар

Аглабид бассейндері – Қайруан қаласында орналасқан Тунис тарихи ескерткіші. 9 ғасырға дейін салынған және Қайруан мединасының қабырғаларының сыртында орналасқан бұл бассейн, мұсылман әлемінің тарихындағы ең маңызды гидротехникалық жүйелердің бірі саналады. Құрылыстың ауданы 11 000 шаршы метрді құрайды және оған кішкентай шөгінді бассейн, су сақтауға арналған үлкен бассейн және екі су тарту ыдысы кіреді. Барлық бассейннің сыйымдылығы 68 800 текше метрді құрайды.

Экономика

Каируанның басты экономикалық секторлары – өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және туризм.

Өнеркәсіп

Қазіргі уақытта Каируан аймағында 167 өнеркәсіптік кәсіпорын бар, олар 10 000-нан астам жұмыс орнын ұсынады, олардың 33-і толыққанды экспортқа бағытталған. Аймақтың өнеркәсіптік қызметі алуан түрлі, бірақ 91 бірлікпен агроөнеркәсіп саласы ең бастысы болып табылады.

Ауыл шаруашылығы

Кайруан облысы негізінен көкөніс (бұрыш, томат) және жеміс-жидек (шабдалы, бадам және зәйтүн) өндірумен танымал. 2019 жылы 90 000 тоннаға жуық ащы бұрыш, сондай-ақ 15 000 тоннадан астам шабдалы өндіретін елдегі жетекші өндіруші болып табылады.

Туризм

Каируан – Карфаген, Эль-Джем және Ле-Бардо қатарында Тунистің ең танымал төрт тарихи орнының бірі. Туристік белсенділік Каируан қаласының тарихи орындары мен ескерткіштеріне шоғырланған.

Тағам

Қайруан өзінің тәтті нандарымен (мысалы, зелебия және макруд) танымал.

Танымал мәдениетте

Каируан 1981 жылғы "Жоғалған сандықтың шабуылшылары" фильмінің түсірілім алаңы ретінде қолданылды, ол Каирдің орнына түсірілді. Фильм 1936 жылы оқиғасы болғандықтан, түсірілім барысында қаланың барлық телеантенналары демонтаждалды.