Кіріспе

Асыққыштарды бақылаудың ең маңызды жақсылығы

Қазіргі кезде "садақ" сөзі, қанағаттылық немесе ерікті түрде өзін шектеу ретінде анықталады. Ол әдетте адамның өз еркімен жасамайтын нәрселер арқылы сипатталады. Садақ пен өзін-өзі ұстау арасындағы айырмашылықтар аса айқын емес. Өзін-өзі ұстай білетін адам, ақылға сыймас тілектеріне бой алмайды. Садақ көрсететін адамда мұндай ақылға сыймас тілектер болмайды, себебі ол өзінің мінез-құлқын дұрыс бағытта қалыптастырғандықтан, оның тілектері лайықты болады. Аристотель былай дескен: "Асыққыш адам – нашар заңдары бар қала сияқты, ал өзін-өзі ұстай алмаған адам – жақсы заңдары бар, бірақ оларды орындамайтын қала сияқты". Садақ – діни ойшылдар, философтар және соңғы кезде психологтар, әсіресе позитивті психология бағытында жақсылық деп сипаттаған қасиет. Оның философиялық және діни ой-пікірлерде ұзақ тарихы бар. Ол, әдетте, асыққыштарды бақылау ретінде сипатталады және пәк болу, қарапайымдылық, көңіл тоқтық, өзін-өзі реттеу, қонақжайлылық, әдептілік, тыйылу және кешірімділік сияқты қасиеттер арқылы көрінеді. Олардың әрқайсысы жыныстық құштарлық, мақтанқорлық немесе ашу секілді белгілі бір құштарлықтың шектен тыс болуын ұстап тұруды қамтиды. Классикалық бейнелеу өнерінде бұл жақсылық көбінесе суды бір ыдыстан екіншісіне ауыстырып құятын әйел бейнесінде бейнеленеді. Бұл – батыс ойлауының негізгі қасиеттерінің бірі және грек философиясы мен христиандықта, сондай-ақ буддизм мен индуизм сияқты шығыс дәстүрлерінде кездеседі. Садақ – даналық, батылдық, инабаттылық, әділдік және руханилықпен бірге күшті қасиеттердің тізіміндегі алты қасиеттің бірі болып табылады. "Садақ" термині алкогольден толығымен бас тартуға (теетотализмге) қатысты болуы мүмкін, әсіресе садақ қозғалысына сілтеме жасағанда. Сондай-ақ, ол алкогольді қанағатпен ішуге де қатысты болуы мүмкін.

Грек өркениеттері

Ежелгі грек тілінен "сабырлылық" деп аударған екі сөз бар. Біріншісі, софросуне, көбінесе "өзін-өзі шектеу" дегенді білдірген. Екіншісі, энкратея, Аристотель заманында пайда болған сөз, "өзін бақылау" немесе "өзіне тәртіп орнату" мағынасын білдіреді. Энкреатея Киелі кітапта үш рет кездеседі, онда ол Король Джеймс аудармасында "сабырлылық" деп аударылған. "Сабырлылықтың" қазіргі мағынасы алғаш қолданылғаннан бері өзгеріп дамыды. Латын тілінде tempero сөзі күш немесе ашудан шектеуді білдіреді, сонымен қатар кең мағынада дұрыс теңгерімдеуді немесе араластыруды (әсіресе температураны немесе қосылыстарды) білдіреді. Сондықтан "қылышты қайрау" деген тіркес металл жарақ жасау кезінде металл балғаны қыздырып, суыту процесін білдіреді. Латын тілінде басқару және бақылау туралы да айтылған, бұл, әдетте, шамадан тыс күш қолданбауды білдіреді. Сабырлылық – Афинаның маңызды қасиеттерінің бірі, оны Платон қолдаған; өзін-өзі шектеу (софросуне) – идеал қаланың төрт негізгі қасиеттерінің бірі. Платонның ерте диалогтарының бірі – "Шармид" кітабында сабырлылықты сипаттауға тырысып, бірақ толыққанды анықтамаға жете алмайды.

Маркус Аврелий

Рим императоры және стоик философ Маркус Аврелий өзінің "Ойлар" атты еңбегінде ұстамдылықты "құштарлыққа қарсы тұратын жақсы қасиет" деп түсіндіреді. Ол адамды жануардан бөліп тұратыны – ұстамдылық екенін айтады, және былай деп жазады: [I] ақылды және саналы қимылдың ерекшелігі – өзін-өзі шектеу, сезімдер мен құштарлықтың ықпалына түспеу, себебі екеуі де жануарларға тән; бірақ саналы қимыл үстемдік танытады және өзін басқаларына жеңдірмейді. Маркус үшін, ақыл-ойының мақсаты – құштарлықты түсіну, оған бағыну емес. "Ойлар" еңбегінің тоғызыншы кітабында ол мынадай кеңес береді: "Қиялдарды жою: құштарлықты тежеу: тілектерді басу: басқарушы күшті өз билігінде ұстау". Маркус әкесінен үлгі алады, ол Маркус есінде "әрқашан қанағаттанған", "барлық істе салмақты болған" адам ретінде сақталады, ол "уақтына келмей ваннаға түспеген, үй салуға құштар болмаған, не жегеніне, киімдерінің түсі мен пішініне, не құлдарын әдеміге таңдағанына қызығушылық танытпаған". Маркус ұстамдылықтың қиын, бірақ маңызды қасиет екенін жазады. Ол әкесін Сократқа теңейді, себебі "оның көптеген адамдардың бас тарта алмайтын, немесе шектен тыс ләззат алатын нәрселерден бас тартуға және ләззат алуға қабілеті болған. Бірақ осы екеуіне де төтеп беруге күшті болу – мінсіз және жеңілмейтін жандардың белгісі".

Тома Аквинский

Томас Аквин өзінің "Теологиялық қорытындысында" (Summa Theologica) ұстамдылықтың ауқымын былай анықтайды: "Ұстамдылық адамдық қасиет ретінде қарастырылса, ол сезімдік ләззаттарға деген құштарлықпен айналысады". Ол "сезімдік ләззат" түсінігін былай нақтылайды: "Ұстамдылықтың нысаны – жанасу арқылы туындайтын ләззаттарға байланысты жақсылық". Ұстамдылықты сезімдік ләззаттардан аулақ болумен байланыстырады, бұл сезімдік ауыртпалықты ғана көтеруден өзгеше, және "ұстамды адам, оларға қайшы келетін ауыртпалықтардан аулақ болудан гөрі, сезімдік ләззаттардан бас тартуы үшін мақталады" деп мәлімдейді. Аквина үшін, ұстамдылықтың өзі ләззатқа қарсы келуі қажет емес: "Ұстамды адам барлық ләззаттан бас тартпайды, бірақ шамадан тыс және ақылға сыймайтын ләззаттардан бас тартады". Мысалы, ол тамақ және жыныстық қатынас туралы айтады, олар ұстамдылықпен қарастырылғанда, адамның тіршілік ету қажеттіліктерін қанағаттандырып, шектен шығу қасиетіне қайшы келмейді. Осыған сәйкес, егер жақсы нәрсені алсақ, және ол жанасу сезімімен қабылданатын нәрсе болса, сондай-ақ жеке адамның немесе түрдің өмірлік қызметін қамтамасыз ететін нәрсе, мысалы, дастархан ләззаты немесе жыныстық қатынас, онда ол ұстамдылық қасиетіне жатады.

Мишель де Монтень

Марк Аврелийге ұқсас, француз философы Мишель де Монтень өзінің "Тәжірибе туралы" эссесінде ұстамдылық жанды жақсартатынын жазды: "Жанның ұлылығы көтерілу мен алға жылжуда емес, өзін қалай басқаруды және шектеуді білуде жатыр; ол бәрін үлкен деп санайды, бұл жеткілікті, және өзін көрнекті нәрселерге қарағанда орташа нәрселерді артық көруде көрсетеді". Монтень Марктан ерекшеленеді, себебі Монтень ұстамдылық ләззатты арттырады, оған қарсы емес деп санайды: "Шектен шығу – ләззаттың жауы, ал ұстамдылық оның жазасы емес, оның дәмдеуіші". Аквиндық сияқты, Монтень дұрыс моральдық контексте ұстамдылық пен ләззат арасында қайшылықты көрмейді. Оның пікірінше, "әрбір әділ және заңды ләззаттың шектен шығу мен артық өту айыпталуы тиіс емес". Мысалы, ол некедегі жыныстық ләззатқа қатысты ұстамдылықты мақтайды: "Неке – қасиетті және діни байланыс, сондықтан одан алынатын ләззат ақылға қонымды және терең ойлы болуы керек, және белгілі бір салмақтылықпен үйлесімде болуы тиіс; ол – ақылға қонымды және адал ләззат". Монтень ұстамдылықтың қиындығын да талқылайды. Ол ләззатты ұстамдау бақытсыздыққа әкелуі мүмкін бе деп ойланады: "Бірақ шындықты айту керек, адам осы уақытта ең бақытсыз жаратылыс емес пе? Оның табиғи жағдайы бойынша, оның таза және толыққанды ләззатты тату мүмкіндігі шектеулі; десе де, ол өзінің аз нәрсесін қысқарту үшін доктриналар мен қағидаларды ойлап табуға тиіс; оның өзінің қайғысын өнер мен оқу арқылы арттырмаса, ол әлі де жеткілікті бақытсыз емес [.] "Мастық туралы" эссесінде Монтень ұстамдылықтың қалау мүмкіндігін толығымен жоққа шығара алмайтынын және шығармауы керектігін мойындайды: "Адамға өзінің құштарлықтарын тежеу және бақылау жеткілікті, оларды толығымен басу оның қолынан келмейді". Бірақ "Еркінді басқару туралы" эссесінде Монтень құштарлықтарды бағындырмауға қарсы ескертеді: "Біздің қажеттіліктеріміз бен иелігімізді неғұрлым кеңейтсек, соғұрлым біз өзімізді Тағдырдың соққылары мен қиындықтарына тәуелді етеміз".

Фрэнсис Бэкон

Өзінің "Білімнің алға басуы" атты еңбегінде ағылшын философы Фрэнсис Бэкон, Маркус пен Монтень сияқты, сезімдер мен құштарлықтарға қарсы тұрғанда, мінезді ұстаудың қиындығын мойындайды. Ол: "Егер құштарлықтар жел сияқты оны қоздырса және алаңдатпаса, сананың өзі ұстамды және тыныш болар еді" деп жазады. Оның пікірінше, бұл мәселе әсіресе материалдық жағдайы жақсы, қорғанышпен қамтамасыз етілген адамдарға қатысты. Ол былай дейді: "Көп жағдайда үлкен және күтпеген сәттілік адамдарды жеңіп шығады" және байлықтан эмоционалды түрде шегіну керектігі туралы Абайдың кеңесін келтіреді.

Блез Паскаль

Француз философы Блез Паскаль үшін, мінсіздік – қанағаттандырылмайтын құштарлық пен оның толық жоқтығы арасындағы тепе-теңдікті сақтауды білдіреді. Монтень сияқты, Паскаль да Марк Аврелий ұсынғандай, құштарлықты толығымен жою мүмкін емес деп санайды, бірақ Паскаль құштарлықты шектеуге шақырады. Ол "Ойлар" атты еңбегінде былай деп жазады: "Табиғат бізді ортаға өте жақсы орналастырған, егер біз тепе-теңдіктің бір жағын өзгертсек, екінші жағы да өзгереді". Мысалы, ол кітап оқу және шарап ішу ісінде мінсіздікті сақтау қажеттігін айтады: "Біз тым жылдам немесе тым баяу оқысақ, ештеңе түсінбейміз"; "Шарапты тым көп немесе тым аз ішу. Оған ештеңе бермесең, ол шындықты таба алмайды; тым көп берсең, де солай".

Иммануил Кант

"Ахлақ метафизикасының" бірінші бөлімінде неміс философы Иммануил Кант ұстамдылықты "көңіл күйлер мен құштарлықтардағы шамалылық, өзін-өзі бақылау және сабырлы ойлау" деп сипаттайды және оны әрбір адамның әлеуетінің қажетті және пайдалы бөлігі деп мақтайды. Ол ежелгі философтардың, Маркус Аврелий сияқты, бұл қасиетті ешқандай шектеусіз қабылдағандығын айтады. Бірақ Кант ұстамдылықты жаман ниетті адамдардың зұлымдық әрекеттерін тиімдірек етуі мүмкін екендігін ескертіп, оны шектейді: "Егер жақсы ниеттің қағидалары болмаса, [ұстамдылық] өте зиянды болуы мүмкін, ал зұлымның сабырлылығы оны тек қана қауіпті етіп қоймай, сонымен қатар біздің көз алдымызда одан да жиренішті етеді". Осылайша, Кант үшін ұстамдылық басқа да ізгіліктермен үйлескенде ғана маңызды моральдық нәтижелер береді. "Тақырыптық сот" еңбегінде Кант өнер мен ғылымның ақыл-ойы жетілдіретінін, осы арқылы жануарлық немесе сезімдік құштарлыққа немесе ол "сезімдік ұмтылыстар" деп атаған нәрсеге қарсы ұстамдылықты дамытуға көмектесетінін жазады: "Көпке таралатын ләззат арқылы және қоғамды мәдениеттендіру мен тазарту арқылы адамды өркениетті ететін, тіпті моральдық жағынан жақсартатын өнер мен ғылым, бізді сезімдік ұмтылыстардың билігінен құтқарып, адамды тек ақыл-ойы билік ететін билікке дайындайды".

Чарльз Дарвин

Чарльз Дарвин өзінің "Адамның шығу тегі" атты кітабында адамның ұстамдылықты дамыту қабілетіне деген мызғыма сенімін білдіреді: Адамның өзінің ар-ұжданымен жетелеу арқылы, ұзақ уақыт бойы дамыған әдеттері оған өзін толық бақылауға алуға мүмкіндік береді, сонда оның құштарлықтары мен құмарлықтары ақырында бірден және күреспей-ақ оның әлеуметтік сезімдері мен инстинкттеріне, соның ішінде өзгелердің пікірін сезінуіне бағынады. Қаны қанында бар аштық сезімі немесе кек сақтайтын адам тамақ ұрлауды немесе кек алуды ойламайды. Осылайша, Дарвин үшін адамзаттың әлеуметтік қарым-қатынасқа бейімділігі жеке адамның өзін-өзі шектеу деңгейін анықтайды, әсіресе әлеуметтенген адам уақыт өте келе осыны іске асырады. Дарвин сондай-ақ ұстамдылықтың бір ұрпақтан келесі ұрпаққа берілу мүмкіндігіне сенетінін айтады: "Өзін-өзі бақылауға алу әдеті басқа әдеттер сияқты мұрагерлікпен берілуі мүмкін, тіпті ықтимал да".

Діндер

Қылықты шектеу тақырыбы әр мәдениетте және әр дәуірде кездеседі.

Буддизм

Ұстамдылық – Асыл сегіз жолдың маңызды бөлігі; "Дұрыс күш-жігер", жолдың алтыншы қадамы, "индрия самвараны" қамтиды, ол "сезім мүшелерін сақтау" немесе "сезімді ұстау" деп аударылады. Дхаммачаккаппаваттана суттасында, көбінесе алғашқы үйретім ретінде қарастырылады, Будда Асыл сегіз жолды сезімдік құштарлық пен өзін-өзі жазалаудың екстремизмдері арасындағы орташа жол деп сипаттайды. Бес қағиданың үшіншісі мен бесіншісі (pañca sila) Ұстамдылықтың құндылықтарын көрсетеді: "сезімдік ләззаттарға қатысты дұрыс емес мінез-құлықтан" және маскүнемдіктен сақтану керек.

Христиандық

Шектеушілік – ләззаттарға деген құштарлықты басаңдатып, жаратылған игіліктерді пайдалануда тепе-теңдік қамтамасыз ететін моральдық қасиет. Ескі өсиет тәуелсіздікті маңызды қасиет ретінде баса көрсетеді, бұл туралы Нақыл сөздер кітабынан көруге болады. Жаңа өсиет те солай, өйткені кешірім теологияның орталық тұсы болып табылады, ал өзін-өзі ұстау – Киелі Рухтың жемістерінің бірі. Шектеушілік ашкөздікке қарсы тұрады деп саналады. Христиандық ішінде шектеушілік – өзін-өзі ұстауға ұқсас қасиет. Ол өмірдің барлық саласына қолданылады. Бұл әсіресе амиштер, Ескі тәртіп меннониттері және консервативті меннониттер сияқты топтардың арасында практикалық тұрғыда көрінеді. Шектеушілік – ләззат пен құштарлыққа деген тартымдылықты басаңдататын және жаратылған игіліктерді пайдалануда тепе-теңдік беретін қасиет ретінде қарастырылады.

Индуизм

Дама ұғымы индуизмде ұстамдылыққа тең. Ол кейде дама (दमः) деп жазылады. Дама сөзі және одан туындаған санскрит сөздері өзін-өзі бақылау және өзін-өзі ұстауды білдіреді. Брихадараньяка Упанишадтың 5.2.3-тарауында жақсы, жетілген адамның үш қасиеті – өзін-өзі ұстау (дама), барлық жанға деген мейірім мен сүйіспеншілік (қанагат) және қайырымдылық (дана) екендігі айтылады. Йоғаға арналған индуизм әдебиетінде өзін-өзі ұстау (дама) – бұл джняна йогадағы шатсампадтың алты басты қасиетінің бірі. Адамгершілік өмірді құрайтын қасиеттер тізімі Ведалар мен Упанишадтарда қалыптасқан. Уақыт өте келе жаңа қасиеттер ойлап табылып, кейбіреулері алмастырылды, ал кейбіреулері біріктірілді. Мысалы, Манусамхитада адамның дхармикалық (адамгершілік) өмір сүруі үшін қажетті он қасиет тізілген: дхрити (батылдық), кшама (кешірім), Дама (ұстамдылық), астея (жекеменшікке құмарлықсыздық/ұрлықсыздық), шауча (тазалық), индрияни граха (сезімдерді бақылау), дхи (хинд үнді ойлауы) (ойлы сақтық), видья (философия) (білім), сатья (шыншылдық) және акродха (ашудан босану). Кейінірек бұл тізім сол ғалымның күш-жігерімен бес қасиетке дейін қысқартылды, біріктіру және кеңейтілген түсініктер жасалды. Қысқартылған тізімге: ахимса (зорлық-зомбылықсыздық), дама (ұстамдылық), астея (жекеменшікке құмарлықсыздық/ұрлықсыздық), шауча (тазалық) және сатья (шыншылдық) кірді. Бұл ұғымдардың эволюциясы классикалық санскрит әдебиетінде де жалғасуда. Индуизм философиясында моральдық және этикалық өмір үшін өзін-өзі ұстаудың бес түрі маңызды деп есептеледі: басқаларға зиян келтіретін кез келген зорлық-зомбылықтан бас тарту, алдау мен жалғандықты бастаудан немесе таратудан бас тарту, басқалардың мүлкін ұрламау, серігіне опасыздық жасамау және ашкөздіктен бас тарту. Өзін-өзі ұстау адамның іс-әрекетін, айтқан және жазған сөздерін, сондай-ақ ойларын қамтиды. Ұстамдылықтың қажеттілігі – жаман карманы болдырмау үшін түсіндіріледі, ол ерте не кеш келіп, ұстамсыздық танытқан адамды қуып жетеді. Өзін-өзі ұстаудың діни қажеттілігі – әрекеттің басқаларға тигізетін зиянды әсерін тоқтату ретінде түсіндіріледі, өйткені басқаға зиян келтіру – өзіне зиян келтірумен тең, себебі барлық өмір біртұтас.

Қазіргі заманғы ұйымдар

Ұстамдылықтың маңызы бүгінгі күнге дейін бойскауттар, Уильям Беннет және Бен Франклин сияқты көздер арқылы насиятталып келеді. Философия мінез-құлықты зерттеуге, әсіресе, нұсқауларды зерттеуге және жақсы қасиеттерді тізімдеу мен ұйымдастыруға көптеген үлес қосты. Оң психологияның бір тобы Ұстамдылықты төрт негізгі мінез-құлық қасиетін қамтитын ретінде анықтады: кешірімділік, қарапайымдылық, сақтық және өзін-өзі бақылау.