АҚШ президенттерінің сыртқы саясатындағы негізгі қағидалар мен доктриналар

Кіріспе

АҚШ президентінің сыртқы саясатқа қатысты негізгі мақсаттары, көзқарастары немесе ұстанымдары. АҚШ президентінің доктринасы – президент белгілеген АҚШ сыртқы саясатының негізгі мақсаттары, көзқарастары немесе ұстанымдары. Президенттік доктриналардың көпшілігі "Қырық жылдық соғыс" кезеңімен байланысты. АҚШ президенттерінің көптегені сыртқы саясатты жүргізуге қатысты белгілі бір ұстанымдарға ие болғанымен, доктрина термині көбінесе Джеймс Монро, Гарри С. Трумэн, Ричард Никсон, Джимми Картер және Рональд Рейган сияқты президенттерге қолданылады. Олардың әрқайсысы сыртқы саясатын толыққанды сипаттайтын доктринаны қалыптастырды.

Монро доктринасы

1823 жылы жарияланған Монро доктринасы Америка құрлығындағы елдерге, мысалы, АҚШ, Мексика, Ұлы Колумбия және басқаларының тәуелсіздігіне Еуропалық державалардың енді отарлау жасауына немесе ішкі істеріне араласуына жол жоқ екенін білдірді. Қарсылығында, АҚШ Еуропалық державалар арасындағы және Еуропалық держава мен оның отарлары арасындағы соғыстарда бейтараптық саясатын ұстанбақшы болды. Бірақ, егер мұндай соғыстар Америка құрлығында болса, АҚШ оны өзіне қарсы қадам ретінде қарастыратын еді. Бұл доктринаны президент Джеймс Монро Конгреске жыл сайынғы жетінші мәлімдемесінде жариялады. Доктринаның бастапқы авторлары, соның ішінде Джон Куинси Адамс, оны АҚШ-тың отаршылдыққа қарсы тұру жарияланымы деп атады. Алайда, 1923 жылдан бері доктрина түрліше түсіндірілді, соның ішінде президент Теодор Рузвельт оны Оңтүстік Америкада АҚШ-тың өзіндік отаршылдық саясатын жүргізуге негіздеме ретінде пайдаланды, бұл Монро доктринасына Рузвельт қосымшасы деп танылды.

Рузвельттің түйіні

Монро доктринасының Рузвельт коруллариясы – 1904 жылы АҚШ президенті Теодор Рузвельт жасаған Монро доктринасының маңызды өзгерісі («толықтыру» деп аталады). Өзгертілген Монро доктринасы енді Латын Америкасын аймақтағы АҚШ-тың коммерциялық мүдделерін кеңейту құралы ретінде қарастыратын болды, бұрынғы мақсаты – Еуропаның гегемониясын жарты шардан тыс ұстау еді. Қорыта айтқанда, Рузвельттің Монро доктринасы АҚШ-ты Батыс жарты шардағы үстем күшке айналдыру үшін экономикалық және әскери гегемонияны қолданудың негізі болды. Жаңа доктрина АҚШ Латын Америкасы үкіметтеріне халықаралық полицейлік билік ретінде әрекет ету арқылы ықпал етуге дайын екенін ашық жариялады. Бұл жариялау «жұмсақ сөйлеу, бірақ үлкен таяқ ұстау» саясаты ретінде сипатталды және осының нәтижесінде «үлкен таяқ» дипломатиясының кезеңі басталды, бұл кейінгі доллар дипломатиясынан өзгеше болды. Рузвельттің бұл тәсілі АҚШ-тағы оқшауланған бейбітшілдер арасында көбірек пікір қақтығысын тудырды.

Трумэндік доктрина

1947 жылғы Трумэн доктринасы – АҚШ-тың Еуропа мен Таяу Шығыстағы Кеңес Одағының шабуылдарына жауап ретіндегі саяси қадамының бір бөлігі болды, бұл Иран, Түркия және Грекиядағы коммунистік қозғалыстар арқылы айқын көрінді. Осының нәтижесінде, Джордж Ф. Кеннан айтқандай, АҚШ-тың КСРО-ға қатысты сыртқы саясаты ұстау саясатына өтті. Президент Трумэн 1947 жылдың 12 наурызында АҚШ Конгресіне жасаған сөйлесуінде, Грекия азамат соғысының (1946–1949 жж.) шиеленісі кезінде бұл жариялады. Трумэн Грекия мен Түркияға қажетті көмек көрсетілмесе, олар сөзсіз коммунизмге ұшырап, аймақ бойынша салдары ауыр болады деп мәлімдеді. Трумэн 1947 жылдың 22 мамырында Түркия мен Грекияға 400 миллион доллар көлемінде әскери және экономикалық көмек беру туралы заңға қол қойды. Дегенмен, бұл американдық көмек британдық көмектің орнын толтырды, себебі британдықтар енді қаржылық тұрғыдан көмек беруге мүмкіндік таппады. Мысалы, Грекиядағы коммунистерге қарсы күрес және оларды ұстау саясатын 1947 жылға дейін британдықтар жүзеге асырды, ал кейін оны американдықтар жалғастырды. Эйзенхауэр доктринасына сәйкес, егер ел басқа мемлекеттен қарулы шабуылға ұшыраса, ол АҚШ-тан экономикалық көмек және/немесе әскери күштерді сұрай алады. Эйзенхауэр өзінің доктринасында кеңес қауіпін ерекше атап көрсетіп, АҚШ күштеріне "халықаралық коммунизм бақылауындағы кез келген елден жасалған ашық қарулы шабуылға қарсы осындай көмек сұраған мемлекеттердің аумақтық тұтастығы мен саяси тәуелсіздігін қамтамасыз ету және қорғау" өкілеттігін берді. Бұл доктринаның туындауына себеп – арабтардың Батысқа деген наразылығының күшеюі және 1956 жылғы Суэц дағдарысынан кейін Мысыр мен Сирияда кеңес ықпалының артуы болды. Әлемдік саяси контексте, бұл доктрина кең ауқымды соғысқа апаруы мүмкін жағдайға жауап ретінде қабылданды, себебі Кеңес Одағы Суэц соғысын Мысырға кіру үшін сылтау ретінде пайдалануға тырысты. Осы соғыстағы сәтсіздіктен кейін Ұлыбритания мен Францияның ықпалының әлсіреуінен туған билік вакуумымен бірге, Эйзенхауэр жағдайды жақсарту үшін күшті ұстаным қажет екенін сезінді. Бұл жағдай Мысырдың Гамал Абдул Насерінің саясатымен одан да қиындады, ол жылдамдап билік базасын құрып, оны кеңестік және американдық тараптарды бір-біріне қарсы ойнату үшін пайдаланды, "позитивті бейтараптық" ұстанымын қабылдап, кеңестік көмекті қабылдады. Доктринаның әскери шаралары келесі жылы Ливан дағдарысында қолданылды, АҚШ сол ел президентінің өтініші бойынша араласты.

The 1947 Truman Doctrine was part of the United States' political response to perceived aggression by the Soviet Union in Europe and the Middle East, illustrated through the communist movements in Iran, Turkey and Greece. As a result, American foreign policy towards the USSR shifted, as George F. Kennan phrased it, to that of containment. President Truman made the proclamation in an address to the U. S. Congress on March 12, 1947 amid the crisis of the Greek Civil War (1946–1949). Truman insisted that if Greece and Turkey did not receive the aid that they needed, they would inevitably fall to communism with consequences throughout the region. Truman signed the act into law on May 22, 1947 which granted $400 million in military and economic aid to Turkey and Greece. However, this American aid was in many ways a replacement for British aid which the British were no longer financially in a position to give. The policy of containment and opposition to communists in Greece for example was carried out by the British before 1947 in many of the same ways it was carried out afterward by the Americans. Under the Eisenhower Doctrine, a country could request American economic assistance and/or aid from U. S. military forces if it was being threatened by armed aggression from another state. Eisenhower singled out the Soviet threat in his doctrine by authorizing the commitment of U. S. forces "to secure and protect the territorial integrity and political independence of such nations, requesting such aid against overt armed aggression from any nation controlled by international communism". The doctrine was motivated in part by an increase in Arab hostility toward the West, and growing Soviet influence in Egypt and Syria following the Suez Crisis of 1956. In the global political context, the Doctrine was made in response to the possibility of a generalized war, threatened as a result of the Soviet Union's attempt to use the Suez War as a pretext to enter Egypt. Coupled with the power vacuum left by the decline of Great British and French power in the region after their failure in that same war, Eisenhower felt that a strong position needed to better the situation was further complicated by the positions taken by Egypt's Gamal Abdul Nasser, who was rapidly building a power base and using it to play the Soviets and Americans against each other, taking a position of "positive neutrality" and accepting aid from the Soviets. The military action provisions of the Doctrine were applied in the Lebanon Crisis the following year, when America intervened in response to a request by that country's president.

Кеннеди доктринасы

Кеннеди доктринасы – Джон Фицджеральд Кеннедидің өкімет еткен кезеңінде Латын Америкасына қатысты сыртқы саясат бастамаларына сілтеме жасайды. Кеннеди коммунизмді тоқтату және Батыс жарты шарда коммунизмнің алға жылжуын кері қайтаруды қолдағандығын мәлімдеді. 1961 жылғы 20 қаңтардағы тағылымдамалық сөзінде президент Кеннеди американдық қоғамға өзінің басшылығымен болашақ сыртқы саясат бастамаларының негізі болатын жоспарды ұсынды. Осы сөйлеуінде Кеннеди ескертті: "Бізге жақсылық тілесе де, жамандық тілесе де, әрбір ел білсін, біз кез келген құнын төлейміз, кез келген ауыртпалықты көтереміз, кез келген қиындыққа дайынбыз, әрбір досымызды қолдаймыз, әрбір жауымызға қарсы тұрамыз, еркіндіктің сақталуын және жеңісін қамтамасыз ету үшін". Ол сондай-ақ, "адамзаттың ортақ жауларына – зұлымдыққа, кедейлікке, ауруларға және соғыстың өзіне қарсы күресте" халықты көмектесуге шақырды. Осы сөйлеуде Кеннеди әкімшілігінің басымдығын құраған «біз және олар» салқын соғыс көзқарасының қалыптаса бастағанын көруге болады.

Картер доктринасы

Картер доктринасы – 1980 жылғы 23 қаңтарда Президент Джимми Картердің Мемлекеттік хабарламасында жариялаған саясат. Онда АҚШ Парсы шығанағы аймағындағы ұлттық мүдделерін қорғау үшін қажет болған жағдайда әскери күш қолданатыны айтылды. Бұл доктрина 1979 жылы Кеңес Одағының Ауғанстанға басып кіруіне жауап ретінде жасалды және Кеңес Одағы – АҚШ-тың «суық соғыстағы қарсыласының» Парсы шығанағында гегемонияға ұмтылуын тоқтатуға бағытталған. Ауғанстандағы Кеңес әскерлері «Орта Шығыстағы мұнайдың еркін қозғалысына қауіп төндіреді» дегеннен кейін Картер былай деп мәлімдеді:

Біздің позициямыз толыққанды айқын болсын: Парсы шығанағы аймағын бақылауға кез келген сыртқы күштің талпынысы Америка Құрама Штаттарының өмірлік мүдделеріне шабуыл деп есептеледі және мұндай шабуыл кез келген қажетті құралдармен, соның ішінде әскери күшпен тойтарыс беріледі. (толық сөйлемі)

Осы, Картер доктринасының кілттік сөйлемі, Президент Картердің ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Збигнев Бжезинский жазған. Бжезинский Картер доктринасының мәтінін Трумэн доктринасына сүйеніп жасады және «советтер Парсы шығанағынан алшақтауын нақты көрсету үшін» осы сөйлемді сөйлемеге енгізуді талап етті. «Сыйлық іздеу: мұнай, ақша және билік үшін эпикалық күрес» атты кітабында Дэниел Ергин Картер доктринасының «1903 жылғы британдық мәлімдемемен ұқсастығы бар екенін» атап көрсетеді, онда британдық Сыртқы істер министрі лорд Ленсдаун Ресей мен Германияға ескертіп, Парсы шығанағында кез келген басқа державаның теңіз базасын немесе бекітілген портын құруын «британдық мүдделерге өте қауіпті» деп қарастыратынын және барлық мүмкіндіктерін пайдаланып оған қарсы тұратынын мәлімдеген.

Рейган доктринасы

Рейган доктринасы – АҚШ-тың Кеңес Одағының ықпалына қарсы тұру мақсатымен, Кеңес Одағы қолдаған елдердегі коммунистік үкіметтерге қарсы антикоммунистік партизандық күштерді қолдау арқылы жүзеге асырылған маңызды Суық соғыс стратегиясы. Ол Брженев доктринасына жауап ретінде қалыптастырылды және 1980-жылдардың ортасынан 1991-жылы Суық соғыс аяқталғанға дейін американдық сыртқы саясаттың негізгі бағыты болды.

Рейганның анықтамасы

Рейган бұл доктринаны алғаш рет 1985 жылғы "Мемлекеттік хабарламасында" былай түсіндірді: "Әфғанстаннан Никарагуаға дейін әр құрлықта өмірін қауіпке тігіп, Кеңес агрессиясына қарсы тұрып, туғаннан бергі құқықтарын қорғауға тырысып жатқандарға біз адал болуымыз керек. Азаттық күрескерлерін қолдау – өзімізді қорғаудың бір жолы." Рейган доктринасы Никарагуадағы Контралар, Ауғанстандағы Можахедтер және Анголадағы Жонас Савимбидің ЮНИТА қозғалысын, сондай-ақ басқа да антикоммунистік топтарға АҚШ тарапынан қолдау көрсетуді көздеді.

Клинтон доктринасы

Клинтон доктринасы көптеген басқа доктриналар сияқты нақты мәлімдеме емес. Дегенмен, 1999 жылғы 26 ақпанда президент Билл Клинтон сөйлеген сөзі Клинтон доктринасы деп есептеледі: Босниядағы осы немесе сол аңғарда кім тұрғанына, Африка мүйізіндегі бұталы жердің кімге тиесілі екеніне, немесе Иордан өзенінің жағасындағы құрғақ даланың бір бөлігіне біздің қызығушылығымыз жоқ деу оңай. Бірақ біздің мүдделеріміздің нағыз өлшемі осы орындардың кішкентай немесе алыс болуында немесе олардың аттарын айтуда қиындық тууында емес. Біз өзімізге қоюға тиіс сұрақ: қақтығыстардың шиеленісіп, таралуына рұхсат етудің біздің қауіпсіздігімізге қандай салдары болады? Біз бәрін істей алмаймыз, тіпті барлық жерде болуымыз да қажет емес. Бірақ біздің құндылықтарымыз бен мүдделеріміз қауіп төніп тұрған жерде және біз өзгеріс жасай алатын жерде, біз оған дайын болуымыз керек. Кейінгі мәлімдемелерде "геноцид өзіндік ұлттық мүдде, оған біз араласуымыз керек" және "әлемдегі адамдарға айта аламыз, Африкада, Орталық Еуропада немесе кез келген жерде тұрсаңыз да, егер біреу бейкүнә азаматтарды қуалап, оларды нәсілі, ұлты немесе діні үшін өлтіруге тырысса және біздің қолымызда оны тоқтату мүмкіндігі болса, біз оны тоқтатамыз" деген сөздер интервенционизм доктринасын нығайтты. Алайда, Клинтон әкімшілігіндегі көшбасшылықтың жетіспеуі АҚШ-тың Руанда геноцидіне тиісінше араласпауына себеп болды, осы идеологияға қарамастан.

Буш доктринасы

Буш доктринасы – 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін АҚШ президенті Джордж Буш қабылдаған сыртқы саясаттың жиынтығы. Шабуылдардан кейін АҚШ Конгресіне сөйлеген сөзінде президент Буш, АҚШ-тың «осы әрекеттерді жасаған террористер мен оларды бағындырғандар арасында ешқандай айырма жасамайтынын» мәлімдеді, осы мәлімдемеден кейін АҚШ Ауғанстанға басып кірді. Кейіннен Буш доктринасы, АҚШ-қа қарсы шабуылдар жасауға қабілетті болмай тұрып, ықтимал агрессорларға қарсы алдын ала соғыс жүргізуге рұқсат беретін саясат ретінде танылды, бұл көзқарас 2003 жылғы Ирак соғысының себептерінің бірі ретінде пайдаланылды. Буш доктринасы – Американың сыртқы саясатын Суық соғыс кезеңінде және Кеңес Одағының ыдырауы мен 11 қыркүйек арасындағы қысқа мерзімде сипаттаған, қорқыту арқылы сақтану саясатынан елеулі түрде ерекшеленеді. Сонымен қатар, оны Рональд Рейган әкімшілігі кезінде маңызды рөл атқарған, тұрақты оңшыл диктатураларды қолдау туралы Киркпатрик доктринасымен салыстыруға болады.

Обаманың доктринасы

Обаманың доктринасы әлі толыққанды анықталған жоқ, ал президент Обаманың өзі сыртқы саясатқа тым "доктриналық" көзқарас ұнамайтынын айтты. Оның доктринасы туралы сұрағанда, Обама АҚШ-тың "өзінің қауіпсіздігін басқа халықтар мен елдердің ортақ қауіпсіздігі және ортақ өркендеуі тұрғысынан қарауы керек" деп жауап берді. Кейбір сарапшылар Обаманың доктринасын догматикалық және агрессивті Буш доктринасынан құтқарарлық өзгеріс деп бағалады. Ал басқалары, мысалы Буш әкімшілігінің тағайындамасы және Біріккен Ұлттар Ұйымындағы АҚШ-тың бұрынғы елшісі Джон Болтон, оны тым идеалистік және наивті деп сынады, сондай-ақ елдің жауларымен келісімге келуді қолдайды деп айтты.

Трамп ілімі

Трамп доктринасы – Трамп әкімшілігінің «Америка бастысы» ұранына негізделген сыртқы саясаты. Ол Американың экономикалық және әскери күшін пайдаланып, Американың мүддесі үшін жағдайды жақсартуға және шиеленісті азайтуға бағытталған. Президент Трамп әсіресе «тегін пайдаланушылар» деп аталатын, АҚШ ресурстарын қорғауға жұмсап, одан ешқандай пайда көре алмайтын елдерді сынға алды. Өзінің сыртқы саясаты арқылы Трамп ұлттық мүдделерге қатысы жоқ жағдайларда АҚШ әскери күштерін пайдалануды сынады.

Байден доктринасы

Байден доктринасы нақты анықталмағанмен, президент Байденнің сыртқы саясаты шетелдік елдердегі персоналды қатыстыратын агрессивті тактикадан қашумен ерекшеленеді. Трамп доктринасының «Америка ең алдымен» саясатынан жаңғыру үшін Байден: «Трансатлантикалық одақ қайта келді. АҚШ сіздермен кеңеседі» деді. Байден доктринасы – ресурстарды ішкі мәселелерге жұмылдыру мақсатында шетелдік қақтығыстардан бас тарту. Ауғанстаннан АҚШ әскерін шығарудан кейін Байден бұл шешімді американдықтардың өмірі мен ресурстарын шетелдік істерде қорғауға бағытталған әкімшіліктің күш-жігерін арттыру деп қорғады.