Кіріспе

Кеңес Одағындағы еврейлердің тарихы, 1917 жылғы большевистік революциядан бұрын Ресей империясының Еуропа құрлығының шығыс жартысын жаулап алып, үстемдік құрған экспансионистік саясатымен тығыз байланысты. "Екі ғасыр бойы, - деп жазды Зви Гителман, - миллиондаған еврейлер бір мемлекеттік құрылымда өмір сүрді, Ресей империясы және оның ізбасары КСРО. Олар енді он бес мемлекеттің құзырына өтті, олардың кейбіреулері мүлдем болған емес, ал басқалары 1939 жылы құлап кетті". 1989 жылғы революцияларға дейін, Орталық және Шығыс Еуропадағы коммунистік үкіметтің аяқталуына әкелгенге дейін, осы егеменді елдердің көптегені Кеңес Одағының құрамдас республикаларын құрады. Қазір Арменияда, негізінен астанасы Ереванда, шамамен 100 еврей тұрады. Олардың көпшілігі ашкенази текті, ал кейбіреулері – грузин еврейлері (мизрахи).

Әзірбайжан

Әзірбайжандағы еврейлердің тарихы (; ; ; Азербайджанские евреи) Көне заманнан басталады. Тарихи тұрғыдан Әзірбайжандағы еврейлер түрлі топтармен ұсырылған, негізінен тау яһудилері, ашкеназдық яһудилер және грузин яһудилері. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін, сионизммен байланысты барлық қызметтер, оның ішінде иврит тілінде жүргізілген мәдени шаралар да тыйым салынды. 1920 жылдардың басында Әзірбайжан мен Дағыстаннан бірнеше жүз тау яһуди отбасысы Палестинаға көшіп, Тель-Авивке қоныстанды. Келесі алия 1970 жылдары, еврейлердің Израильге көшіп баруына қойылған тыйым алынғаннан кейін ғана болды (Қорланғандарды қараңыз). 1972-1978 жылдар аралығында шамамен 3000 адам Әзірбайжаннан Израильге көшіп кетті. 1970 жыл Әзірбайжан яһудилерінің Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі демографиялық өрбуі болды; халық санағына сәйкес, сол жылы Әзірбайжанда 41 288 яһуди тұрды. Әзірбайжаннан эмиграциялаған көптеген яһудилер Тель-Авив пен Хайфа қалаларына қоныстанды. Нью-Йорк және Торонто қалаларында Әзірбайжаннан келген тау яһудилерінің салыстырмалы түрде ірі қауымдастықтары бар. Әзірбайжандағы патшалық және кеңестік кезеңдердегі көптеген иммигрант қауымдастықтары сияқты, ашкеназдық яһудилердің тілі орысшаланған сияқты. Ашкеназдық яһудилердің көпшілігі орыс тілін ана тілі ретінде, ал әзірбайжан тілін кейде екінші тіл ретінде қолданады. Идиш тілінде сөйлейтіндердің саны белгісіз.

Беларусь

Беларусьтегі еврейлер, ол кезде Белоруссия КСР деп аталатын, XX ғасырдың бірінші жартысында елдегі үшінші ірі этникалық топ болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын еврейлер Беларусьтегі этникалық топтардың ішінде үшінші орында тұрды және қалалар мен қалалардағы халықтың 40% -дан астамын құрады. Минск, Пинск, Махилиу, Бабруйск, Вицебск және Хомиль қалаларының тұрғындарының 50% -дан астамы еврейлер болды. 1897 жылы Беларусьте 724 548 еврей болды, бұл жалпы халықтың 13,6% -ы. Холокост кезінде Беларусьте 800 000-ға жуық еврей – еврей халқының 90%-ы қаза тапты. 2009 жылғы санақ бойынша Беларусьте 12 926 еврей болды (халықтың 0,1% -ы). Еврейлер агенттігінің бағалауы бойынша, Беларуста еврейлер қауымы 70 мыңға жетеді. Марк Шагал, Менделе Мохер Сфорим, Хаим Вейцман және Менахим Бегин Беларусьте дүниеге келген. XIX ғасырдың аяғында көптеген белорус еврейлері Шығыс Еуропадан Жаңа әлемге Ресей империясын қамтыған қақтығыстар мен погромдар және Ресей патшаларының антисемитизміне байланысты еврейлердің жалпы қашуының бір бөлігі болды. Миллиондаған еврейлер, соның ішінде Белоруссиядан он мыңдаған еврейлер Америка Құрама Штаттары мен Оңтүстік Африкаға көшіп барды. Олардың аз бөлігі Палестинаға көшіп барған. Кеңес өкіметі Беларусьті басып алған алғашқы жылдары еврейлер елдегі басқарушы лауазымдарға ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыста неміс жаулап алған аймақтардағы еврей халқына қарсы зұлымдықтар бірден басталды, Einsatzgruppen (жұмыс топтары) яһудилерді жинап, атып өлтіру үшін жіберілді. XX ғасырдың екінші жартысында Белоруссия еврейлерінің Израильге (1970 жылдары Кеңес Одағынан келгендер) және АҚШ-қа көшіп келуінің үлкен толқыны болды. 1979 жылы Беларуста 135 400 еврей болды; он жылдан кейін 112 000 қалды. Кеңес Одағының ыдырауы мен Беларусь тәуелсіздігі кезінде қауымның көпшілігі, бұрынғы Кеңес Одағының еврей халқының көпшілігімен бірге Израильге көшіп кетті (қараңыз Ресейдің Израильге иммиграциясы 1990 жылдары). 1990 жылдардағы жаппай көші-қоннан бері Израильге тұрақты түрде көші-қон болып келеді. 2002 жылы 974 белорус Израильге көшіп келді, ал 2003-2005 жылдар аралығында 4854 адам соған ерді. Эстонияда еврейлер туралы ең алғашқы мәліметтер 14 ғасырдың басындағы кезеңге дейін жетеді. Алайда, Эстонияда еврейлердің тұрақты қоныстану процесі 19 ғасырда, әсіресе 1865 жылы Ресей патшасы Александр II-нің жарлығымен оларға аймаққа кірудің ресми құқығы берілгеннен кейін басталды. Бұл яһудилік "Николай сарбаздарына" (көбінесе бұрынғы кантонисттер) және олардың ұрпақтарына, Бірінші гильдияның саудагерлеріне, қолөнершілерге және жоғары білімді яһудилерге Эстонияда және Ресей империясының басқа бөліктерінде өздерінің қоныстану аймағынан тыс жерлерде қоныстануға мүмкіндік берді. "Николай жауынгерлері" және олардың ұрпақтары, сондай-ақ қолөнершілер Эстонияда алғашқы еврей қауымдарын құрған. Таллиндегі қауым 1830 жылы құрылды. Тарту қауымы 1866 жылы алғашқы елу отбасы қоныстанғаннан кейін құрылды. Синагогалар салынды, олардың ең үлкендері 1883 жылы Таллинде және 1901 жылы Тартуда салынған. Екінші дүниежүзілік соғыста екеуі де өртеніп кетті. 1940 жылы Эстонияны Кеңес Одағы басып алған кезде Эстониядағы шағын еврей қауымының өмірі бұзылып кетті. Мәдени автономия барлық институттарымен бірге 1940 жылдың шілдесінде таратылды. Сол жылдың шілде мен тамызында барлық ұйымдар, бірлестіктер, қоғамдар мен корпорациялар жабылды. Яһуди бизнесі мемлекет меншігіне берілді. 1941 жылы 14 маусымда кеңес өкіметімен салыстырмалы түрде көп еврейлер (350-450, жалпы еврей халқының шамамен 10% -ы) Ресейдің түрме лагерьлеріне айдалды. Екінші дүниежүзілік соғыста Эстонияның еврей қауымының 75% -дан астамы, оларды күтіп тұрған тағдырдан хабардар болып, Кеңес Одағына қашып құтылды; қалғандардың барлығы (950 мен 1000 ер адам, әйелдер мен балалар) 1941 жылдың аяғына дейін өлтірілді. Калеви Ливадағы кісі өлтіру үшін жауапты деп танылған төрт эстондық 1961 жылы соғыс қылмыстары туралы сот процесінде айыпталды. Кейін екеуі өлім жазасына кесілді, ал қалғандары сотталудан құтылып, жер аударылды. 1944 жылдан 1988 жылға дейін Эстонияның еврей қауымдастығында ешқандай ұйым, қауымдастық немесе клуб болған жоқ. 1988 жылдың наурыз айында Эстонияның тәуелсіздігін қайта алу процесі басталған кезде Таллинде еврей мәдени қоғамы құрылды. Бұл - бұрынғы Кеңес Одағындағы алғашқы шара. Кеңес Одағының басқа бөліктерінен айырмашылығы, қоғамды немесе оның рәміздерін тіркеуде ешқандай проблемалар болған жоқ. Қоғам концерттер мен лекциялар ұйымдастырудан бастады. Жақын арада еврей мектебін құру туралы сұрақ туды. Бастапқыда 1989 жылы жексенбілік мектеп ашылды. Таллиндегі Кару көшесіндегі еврей гимназиясы кәсіптік училищенің ғимаратын пайдаланған. 1990 жылы 1-9 сыныптармен еврей мектебі құрылды.

Грузия

Грузиялық яһудилер Грузиядан, Кавказдан шыққан. Грузиялық яһудилер Грузиядағы ең ежелгі қауымдардың бірі болып саналады, олардың елге қоныс аударуы б.з.д. VI ғасырда Вавилон тұтқындығы кезінде басталған. 1801 жылы Ресей империясы Шығыс Грузияны аннексиялады. XIX ғасырдың басында орыс үкіметі ашкеназдық орыс яһудилерін Грузияға көшіруге мәжбүр етті. Ашкеназдық және грузиялық яһудилер бір-бірімен байланыс орната бастады, бірақ қарым-қатынастар шиеленісті болды. Грузиялық яһудилер ашкеназдарды дінсіз және секулярлы деп қарады, ал ашкеназдар грузиялық яһудилерді кемсіз деп ойлады. Сионизм екі топты біріктіретін ортақ мақсатқа айналды. 1863 жылдан бастап яһудилер тобы, көбінесе діни себептермен, алиях жасауға кірісті. 1921 жылдың ақпанында Қызыл Армия Грузияға басып кірді, бұл аймақтан жаппай қоныс аударуға себеп болды. Бастапқыда кеңес үкіметі яһудилерге діни ғұрыптарын сақтауға рұқсат берді, бірақ 1924 жылы грузин көтерілісінен кейін большевиктер үкіметі барлық сионистік қызметті тоқтатты, экономикалық шектеулер енгізді және еврей қауымын жалпы түрде кемсітті. Нәтижесінде көптеген еврей бизнестері банкротқа ұшырады және 200 отбасы шығу визасы үшін өтініш берді. Тек 18 адамға ғана эмиграциялауға рұқсат берілді. 1920 жылдардың ортасында кеңес үкіметі Грузия яһудилерін индустрияландыруға және секулярландыруға басымдық берді. Көптеген яһудилер зауыттарда жұмыс істеуге немесе қолөнер кооперативтері мен колхоздарға қосылуға мәжбүр болды. 1927–1928 жылдары еврей жұмысшыларын шаруашылықтарға орналастыру жөніндегі ұйым – ОЗЕТ бірқатар еврей ұжымдық шаруашылықтарын құрды. Бұл шағын, біртекті қауымдар оқшауланған еврей қауымдарына айналды, онда еврей білімі жалғасты. Мұны сезінген коммунистер 1930 жылдары осы қауымдарды таратып, яһудилерді түрлі шаруашылықтарға таратып, еврей қауымдық өмірін жойды. Кеңес оккупациясының аяқталуы Грузиядағы еврей қауымының жағдайын күрт жақсартты.

Украина

Украина КСР-інде тұратын еврейлер Кеңес Одағының қалған халқымен бірге советтендіруге ұшырады. Украиналық еврейлер нацистер Украинаны басып алған кезде Холокост кезінде нысанаға алынып, қырғынға ұшырады. Соғыс жылдарында 1,5 миллион украиндық еврей қаза тапты, соғысқа дейінгі еврей халқының тек 40% қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстың қырқындарынан кейін Украинада антисемиттік зорлық-зомбылық күшті болды, бірақ «Гласность» кезеңінен кейін азайды. 20 ғасырдың соңынан бері Украинадағы еврейлердің саны күрт төмендеді. 2001 жылғы халық санауы 1989 жылдан бері 380 000 еврей Украинадан кеткенін көрсетті, бұл еврей халқының барлық санының 3/4 бөлігін құрайды.