Либерти Валансты атқан адам

Кіріспе

1962 жылы Джон Форд режиссерлік еткен америкалық фильм. 1962 жылғы фильм.

"Либерти Валансты атқан адам" (/v/æ/l/ə/n/s/) – Джон Форд режиссерлік еткен, Джон Уэйн мен Джеймс Стюарт бас рөлдерде ойнаған 1962 жылғы американдық вестерн фильмі. Джеймс Уорнер Белла мен Уиллис Голдбектің сценарийі Дороти М. Джонсонның 1953 жылғы қысқа әңгімесі негізінде жазылған. Вера Майлз, Ли Марвин, Эдмонд О'Брайен, Энди Девайн, Джон Каррадин, Вуди Строд, Стротер Мартин және Ли Ван Клиф сияқты актерлер де фильмде ойнаған. 2007 жылы Конгресс кітапханасы бұл фильмді "мәдени, тарихи және эстетикалық маңызы бар" деп танып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізді.

Сюжет

ХХ ғасырдың басында АҚШ сенаторы Рэнсом "Рэнс" Стоддард әйелі Хэллимен бірге Том Донифонның жерлеу рәсіміне қатысу үшін Батыс штатының шекаралық қаласы Шинбоунға келеді. Жергілікті газеттің тілшісі сенатордың кедей шаруаның жерлеуіне неге келгенін сұрағанда, Стоддард 25 жыл бұрынғы оқиғаны айтады. Жас заңгер Ранс сол кездегі бейресми аумаққа келгенде, жаман атты Либерти Валанс және оның бандасы оны ұрып, тонап алады. Том Донифон мен оның жәрдемшісі Помпей Рансты тауып, Шинбоунға жеткізеді, онда Томның сүйіктісі Хэлли оның жараларын емдейді. Ранс Валанстың Шинбоун мен айналасын үнемі қорқытатынын, ал жергілікті маршал Линк Апплиард оны тоқтатуға батыл болмайтынын біледі. Том Валанс күштің тілімен ғана түсінеді дейді, бірақ Ранс Валансты заң арқылы жазалауға бейім. Өзінің практикасын құрғанда, Ранс Питер Эрикссонның стейкхаусында жұмыс істейді, онда Хэлли де жұмыс істейді, сондай-ақ "Шинбоун Стар" газетінің редакторы Даттон Пибодимен танысады. Хэллидің сауатсыз екенін білген соң, Ранс газет кеңсесінің арт жағында балалар мен ересектерге арналған мектеп ашады. Ол сондай-ақ Валанс мейрамханада оны қорлағаннан кейін Пибодидің ескі мылтығымен жаттығуға кіріседі. Хэлли Томға Ранстың қарумен жаттығуларын айтады. Том Рансты ранчосына ату сабағына алып барады, Хэллимен некелесуге дайындалып жатқан жөндеу жұмыстарын көрсетеді және осы ниеттерін Ранске ашып айтады. Сабақ барысында ол Ранстың басына бояу банкасын атып, киімін бояп алдап, Валанс та осындай айла-шарғы жасауы мүмкін екенін ескертеді. Ранс ашуланып, Томды ұрып, кетеді. Шинбоун тұрғындары аймақтық астанада өтетін штаттық конвенцияға екі делегат сайлау үшін жиналады. Том Ранстың кандидатурасын қабылдамайды, ақырында Ранс пен Пибоди сайланады. Штат құруға қарсы болған мал өсірушілер Валансты жалдап, сайлаушыларды қорқытып, оны таңдауға мәжбүр ете алмайды. Валанс Рансты атысқа шақырады. Том Ранске қаладан кетуге көмектесуді ұсынады, бірақ Ранс бас тартады. Сол күні кешке Валанс және оның бандасы газет кеңсесін қиратып, Пибодиді ауыр жарақаттайды, өйткені ол Валанстың жергілікті шаруаның өліміне қатысқанын жазған. Ранс қаруланып, Валанстың соңынан қуады. Мас болған күйі де Валанс Рансты оңай жарақаттап, қаруын тартып алады, содан кейін оны өлтіруге дайындалады. Ранс мылтығын қайта алып, атып, Валанс өледі. Ранс Эрикссонға қайта оралады, онда Хэлли оның жараланған қолын емдейді. Том кіріп келіп, Хэллидің Рансқа деген сезімін байқайды, ол оның жараларын емдеп жатыр. Ол мас болып, Апплиардты Валанстың бандасын қаладан қууға мәжбүрлейді. Содан кейін Том үйіне өрт қойып, өзін-өзі өлтіруге тырысады, бірақ Помпей оны құтқарады. Аймақтық конвенцияда Ранс Конгресске делегат ретінде ұсынылады, бірақ мал өсірушілердің өкілі оны адам өлтіру арқылы мансапқа жеткенін айыптап, бас тартады. Том келіп, Ранске Валансты өзі өлтіргенін түсіндіреді. Ранс Валансты жеңе алмайтынын білген Том, Ранс атып тұрғанда Помпейдің мылтығымен оны атып өлтіреді. Том Хэлли үшін Ранске номинацияны қабылдауға кеңес береді, содан кейін конвенциядан тыныш кетеді. Қазіргі уақытта Ранстың саяси жетістіктері – штат губернаторы, сенатор, Ұлыбританиядағы елші және алдағы сайлауда вице-президенттікке үміткер болу мүмкіндігі – аралық жылдарды толтырады. Газет редакторы осы оқиғаны жариялау Ранстың беделін түсіретінін шешіп, тілшінің жазбаларын өртеп, Томның жерлеуін Ранске жүргізуге қалдырады. Ранс неге екенін сұрағанда, редактор: "Аңыз шындыққа айналғанда, аңызды басып шығарыңыз" дейді. Вашингтонға қайта оралғанда, Ранс Шинбоунға зейнеткерлікке шығуды ойлайды, бұл Хэллиге ұнайды. Хэлли Томның табытына кактус гүлін қойғанын мойындайды, Том Хэллидің жақсы көретін гүл екенін білген. Ранс пойыз жүргізушісіне көрсеткен қызметі үшін алғыс айтқанда, жүргізуші: "Либерти Валансты атып өлтірген адам үшін ештеңе артық емес!" – деп жауап береді.

Near the turn of the 20th century, U. S. Senator Ransom "Ranse" Stoddard and his wife Hallie arrive in Shinbone, a frontier town in an unnamed Western state, to attend the funeral of Tom Doniphon. When asked by the local newspaper reporter why a senator would attend the funeral of a poor rancher, Stoddard answers with a story that flashes back 25 years. Entering the then unincorporated territory as a young lawyer, Ranse is beaten and robbed by infamous outlaw Liberty Valance and his gang. Tom Doniphon and his handyman, Pompey, find Ranse and take him to Shinbone, where Tom's girlfriend, Hallie, treats his wounds. Ranse learns Valance frequently terrorizes Shinbone and the surrounding country since the local marshal, Link Appleyard, is too cowardly to stop him. Tom says Valance only understands force, but Ranse is determined to bring Valance to justice through the law. While establishing his practice, Ranse buses tables at Peter Ericson's steakhouse, where Hallie works, and befriends Dutton Peabody, the editor of the Shinbone Star newspaper. After learning Hallie is illiterate, Ranse opens a school for children and adults in the back of the newspaper's office. He also begins practicing with Peabody's old gun after Valance bullies him in the restaurant. Hallie tells Tom of Ranse's gun practice. Tom takes Ranse to his ranch for a shooting lesson, shows off renovations that are intended for his planned marriage to Hallie and makes those intentions clear to Ranse. During the lesson, he tricks Ranse by shooting a paint can above his head and staining his clothes, telling Ranse he can expect the same kind of trickery from Valance. Ranse angrily punches Tom and leaves. Shinbone's men meet to elect two delegates to the upcoming statehood convention at the territorial capital. Tom refuses Ranse's nomination; ultimately, Ranse and Peabody are elected. Valance, hired by the cattle barons who oppose statehood, fails to intimidate the voters into selecting him. Valance challenges Ranse to a gunfight. Tom offers to assist Ranse in leaving town, but Ranse stubbornly declines. That evening, Valance and his gang vandalize the newspaper office and severely injure Peabody for reporting Valance's murder of a local farmer. Ranse arms himself and goes after Valance; even drunk, Valance easily wounds and disarms Ranse, then prepares to kill him. Ranse retrieves his gun and shoots, and Valance falls dead. Ranse returns to Ericson's, where Hallie treats his wounded arm; Tom enters and sees Hallie's affection for Ranse as she attends his wounds. He gets drunk and forces Appleyard to run Valance's men out of town. Tom then attempts suicide by setting fire to his house, but Pompey rescues him. At the territorial convention, Ranse is nominated for delegate to Congress, but withdraws after a representative of the cattle barons accuses him of building a career from murdering a man. Tom arrives and explains to Ranse that it was he who killed Valance; knowing that Ranse could not beat Valance, Tom shot him with Pompey's rifle at the same time Ranse fired. Tom encourages Ranse to accept the nomination for Hallie's sake before quietly walking out of the convention. In the present, Ranse's rising political achievements – state governor, senator, ambassador to the United Kingdom, and likely vice presidential nominee in the upcoming election – fill the intervening years. The newspaper editor decides publishing the story would ruin Ranse's legacy, burns the reporter's notes, and leaves Ranse to conduct Tom's funeral. When Ranse asks why, the editor says "when the legend becomes fact, print the legend." On the return trip to Washington, D. C., Ranse contemplates retiring to Shinbone, which pleases Hallie. Hallie admits placing a cactus rose on Tom's coffin, a plant Tom knew Hallie liked. As Ranse thanks the train conductor for the railroad's courtesies, the conductor answers, "Nothing's too good for the man who shot Liberty Valance!"

Өндіріс

Джон Фордтың "The Searchers" (1956) және "She Wore a Yellow Ribbon" (1949) сияқты бұрынғы вестерн фильмдерінен өзгеше, "Либерти Валлансқа атқан адам" Paramount студиясының декорацияларында қара-ақ түсті түсірілді. Бұл шешімді түсіндіруге қатысты көптеген әңгімелер мен болжамдар бар. Форд түсті түсірілімнен гөрі осы форматты артық көреді: "Ақ-қара түсірілімде өте сақ болу керек. Жұмысыңды білуің керек, көлеңкелерді дұрыс қою керек, перспективаны дұрыс табу керек, ал түсті түсірілімде бәрі дайын", - деді ол. "Менің ойымша, бұл ескі мектеп, бірақ қара-ақ – нағыз фотосурет". Форд сондай-ақ Валэнс пен Стоддард арасындағы төбелес сахнасы түсті түсірілімде тиімді болмайтынын айтты. Басқалар бұрынғы Фордтың вестерн фильмдерінде жиі кездесетін әсем сыртқы көріністердің жоқтығын Фордтың "өзінің мифтік Батысын жаңаша ойлауы" деп түсіндірді – шекаралық өмірдің ащы, романтикалық емес, шынайы бейнесі. Голливудтың ең ірі жұлдыздары Уэйн мен Стюарт алғаш рет бірге жұмыс істеп жатқанда, олар ойнаған кейіпкерлерге қарағанда едәуір үлкен (54 және 53 жас) болды. Ақ-қара түсірілім бұл айырмашылықты қабылдауға қажетті сенімділікті жеңілдетуге көмектесті. Алайда, оператор Уильям Х. Клотхердің айтуынша, "Бір ғана себеп болды – Paramount шығындарды қысқарды. Әйтпесе біз Монумент Валлиде немесе Брэкетвиллде түсіріп, түрлі-түсті пленка қолданар едік. Форд осы шарттарды қабылдауы керек болды, әйтпесе фильм түсірілмес еді". Ван Клифтің сөзіне қарағанда, студия тағы бір талап қойды: Уэйн Донифон рөлінде ойнауы керек. Форд студияның араласуына ренжіді және түсірілім барысында Уэйнды аяусыз келекелеумен жауап берді. "Ол Дьюк [Уэйн] өзіне ешқандай жақсылық жасағанын ойламасын деді", - деді Ван Клиф. Строуд Фордтың "Дьюктің футболшы ретінде жетіспеушілігі туралы" оны (бұрынғы NFL ойыншысы) Строудпен салыстырып, "нағыз футболшы" деп атағанын айтты. (Уэйннің USC-дегі футбол карьерасы жарақаттарға байланысты қысқарды.) Ол сондай-ақ Уэйннің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерге бармағаны үшін мазақ етті, осы уақытта Форд Стратегиялық қызметтер кеңсесі үшін мақтан тұтатын жауынгерлік деректі фильмдер сериясын түсірді және Мидуэй шайқасында жараланды, ал Стюарт бомбалаушы ұшқыш ретінде ерекше көзге түсіп, бомбалаушылар тобына қолбасшылық етті. "Джимми өмірін қауіпке тігеп тұрғанда сен қанша байыдың?" деп сұрады ол. Уэйннің соғыс уақытындағы қызметтен бас тартуы оның кейінгі жылдарында өкініш сезіміне себеп болды. Стюарт түсірілім ортасында Уэйннен неге Фордтың уытты сөздеріне оның ешқашан нысана болмағанын сұрады. Басқа актерлер мен түсірілім тобы да Стюарттың Фордтың қорлауынан аман қалғанын байқады. Содан кейін түсірілім соңына қарай Форд Стюарттан Строудтың фильмнің басында және соңында, актерлер өздерінің рөлдерін 25 жыл үлкен ойнағандағы костюмі туралы не ойлағанын сұрады. Стюарт: "Менікі Ремүс ағаға ұқсайды" деді. Форд: "Ремүс ағамен не келіспедің?" деп жауап берді. Ол түсірілім тобының назарын аударып, "Біздің бір ойыншымыз Вудидің костюмін ұнатпады. Мен Стюарт мырзаның қара нәсілділерге қарсы көзқарасы бар-жоғын білмеймін, бірақ сіздердің бәріңіз бұл туралы білгендеріңізді қалаймын" деді. Стюарт "тышқан тесігіне кіргісі келді" дейді, бірақ Уэйн оған: "Клубқа қош келдіңіз. Мен сізге қуаныштымын" деді. Фордтың мінез-құлқы "Уэйнды шынымен ашуландырды", - деді Строуд, "бірақ ол ешқашан Фордқа қарсы шықпады", оның жұлдыздылыққа көтерілуіне үлкен үлес қосқан адам. "Ол мені ашуландырып жіберді". Атқа жеккен арбада сыртқы сахнаны түсіріп жатқанда, Уэйн жылқыларды бақылай алмады және Строудқа көмектесуге тырысқанда оны құлатты. Жылқылар тоқтағаннан кейін Уэйн жас және күшті Строудпен ұрысқысы келді. Форд: "Оны ұрма, Вуди, ол бізге керек" деп айқайлады. Кейінірек Уэйн Строудқа: "Біз бірге жұмыс істеуіміз керек. Біз екеуміз де кәсіби болуымыз керек" деді. Строуд Фордты түсірілім алаңындағы барлық шиеленіске кінәлады. "Бұл қандай өкпелі фильм", - деп қосты ол. Стюарт жарнамалық плакаттарда және трейлерлерде Уэйнді басып өтті, бірақ фильмде Уэйннің титрлік карточкасы бірінші болып және белгі бағанасында сәл жоғарырақ көрінеді. Студия сондай-ақ Уэйннің есімін Фордтың өтініші бойынша театрдың шатырларында Стюарттан бұрын көрсетуді талап етті. "Уэйн шын мәнінде басты рөлді сомдады", - деді Форд Питер Богдановичке. "Джимми Стюарттың диалогтармен көптеген сахналары болды, бірақ Уэйн орталық кейіпкер, бүкіл оқиғаның қозғаушы күші болды". Фильмнің кейбір бөліктері Калифорния штатының Таузэнд-Окс қаласындағы Wildwood аймақтық саябағында түсірілді.

In contrast to prior John Ford Westerns, such as The Searchers (1956) and She Wore a Yellow Ribbon (1949), The Man Who Shot Liberty Valance was shot in black and white on Paramount's soundstages. Many stories and speculations exist to explain this decision. Ford preferred that medium over color: "In black and white, you've got to be very careful. You've got to know your job, lay your shadows in properly, get your perspective right, but in color, there it is," he said. "You might say I'm old fashioned, but black and white is real photography." Ford also reportedly argued that the climactic shoot out between Valance and Stoddard would not have worked in color. Others have interpreted the absence of the magnificent outdoor vistas so prevalent in earlier Ford Westerns as "a fundamental reimagining [by Ford] of his mythic West" – a grittier, less romantic, more realistic portrayal of frontier life. Wayne and Stewart, two of Hollywood's biggest stars working together for the first time, were considerably older (54 and 53, respectively) than the characters they were playing. Filming in black and white helped ease the suspension of disbelief necessary to accept that disparity. According to cinematographer William H. Clothier, however, "There was one reason and one reason only Paramount was cutting costs. Otherwise we would have been in Monument Valley or Brackettville and we would have had color stock. Ford had to accept those terms or not make the film." Another condition imposed by the studio, according to Van Cleef, was that Wayne be cast as Doniphon. Ford resented the studio's intrusion and retaliated by taunting Wayne relentlessly throughout the filming. "He didn't want Duke [Wayne] to think he was doing him any favors," Van Cleef said. Strode recounted that Ford "kept needling Duke about his failure to make it as a football player", comparing him to Strode (a former NFL running back), whom he pronounced "a real football player". (Wayne's football career at USC had been curtailed by injuries.) He also ridiculed Wayne for failing to enlist during World War II, during which Ford filmed a series of widely praised combat documentaries for the Office of Strategic Services and was wounded at the Battle of Midway, and Stewart served with distinction as a bomber pilot and commanded a bomber group. "How rich did you get while Jimmy was risking his life?" he demanded. Wayne's avoidance of wartime service was a major source of guilt for him in his later years. Stewart related that midway through filming, Wayne asked him why he, Stewart, never seemed to be the target of Ford's venomous remarks. Other cast and crew members also noticed Stewart's apparent immunity from Ford's abuse. Then, toward the end of filming, Ford asked Stewart what he thought of Strode's costume for the film's beginning and end, when the actors were playing their parts 25 years older. Stewart replied, "It looks a bit Uncle Remussy to me." Ford responded, "What's wrong with Uncle Remus?" He called for the crew's attention and announced, "One of our players doesn't like Woody's costume. Now, I don't know if Mr. Stewart has a prejudice against Negroes, but I just wanted you all to know about it." Stewart said he "wanted to crawl into a mouse hole", but Wayne told him, "Well, welcome to the club. I'm glad you made it." Ford's behavior "really pissed Wayne off," Strode said, "but he would never take it out on Ford," the man largely responsible for his rise to stardom. "He ended up taking it out on me." While filming an exterior shot on a horse drawn cart, Wayne almost lost control of the horses and knocked Strode away when he attempted to help. When the horses did stop, Wayne tried to pick a fight with the younger and fitter Strode. Ford called out, "Don't hit him, Woody, we need him." Wayne later told Strode, "We gotta work together. We both gotta be professionals." Strode blamed Ford for nearly all the friction on the set. "What a miserable film to make," he added. Stewart received top billing over Wayne on promotional posters and in the trailers, but in the film itself, Wayne's screen card appears first and slightly higher on a sign post. The studio also specified that Wayne's name appear before Stewart's on theatre marquees, reportedly at Ford's request. "Wayne actually played the lead," Ford said, to Peter Bogdanovich. "Jimmy Stewart had most of the sides [sequences with dialogue], but Wayne was the central character, the motivation for the whole thing." Parts of the film were shot in Wildwood Regional Park in Thousand Oaks, California.

Музыка

Фильмнің музыкасын Сирил Дж. Мокридж жазған, бірақ Холлидің Донифон және Стоддардпен қарым-қатынасын көрсететін сахналарда Форд Альфред Ньюменнің «Анн Ратледж тақырыбын» қайта пайдаланған. Ол Богдановичке екі фильмде де бұл тақырыпты жасырылған құштарлық пен өткен махаббатты бейнелеу үшін қолданғанын айтты. Кино зерттеушісі Кэтрин Калинак Энн Ратледждің тақырыбы «сағынышты кодтайды» және «Хэлли мен Том Донифон арасындағы сәтсіз махаббат, Хэлли мен Ранс Стоддард арасындағы өркендеген махаббат, сондай-ақ Хэллидің біреуін таңдауынан туған қайғылы жоғалтуды көрсетеді, мұның ешқайсысы да диалог арқылы толық айтылмаған» деп атап көрсетті. «Бүгін ескі қалада қызық болады» әнінің бөліктері бар музыканттар мен марш түріндегі оркестрлер сахнасында орындалады. Мокридждің фильмнің басында естілетін негізгі тақырыбы 1953 жылы шыққан Роберт Митчем мен Мэрилин Монро жұлдыздығымен «Қайтып оралуға жолы жоқ өзен» трейлерінде де сәл өзгеше нұсқада естіледі. Берт Бачарак пен Хэл Дэвид жазған «(Liberty Valance-ты атып өлтірген адам)» әні Гин Питнидің хит-парадқа енген топ 10 әніне айналды. Фильмнің сюжетіне негізделгенімен, ол фильмде қолданылмады. Питни бір сұхбатында, әнді жазуға дайындалып жатқанда «Бакарах бізге фильм жаңа ғана шыққандығын хабарлады» деген. Әннің мәтіні фильмнің соңындағы жайтты ашып беретіндіктен, оны титрлерде пайдаланудың ықтималдығы төмен. Фильм 1962 жылдың 18 сәуірінде көрсетілімге шықты, ал ән 1962 жылдың 28 сәуірінде аяқталған аптада Billboard Hot 100 хит-парадына еніп, маусым айында төртінші орынға жетті. Джимми Роджерс та әнді Гин Питни стилінде орындады. Джеймс Тейлор оны 1985 жылғы «That's Why I'm Here» альбомында, ал The Royal Guardsmen 1967 жылғы «Snoopy vs. the Red Baron» альбомында қамтыды. Австралиялық Regurgitator рок-тобы да оны 1998 жылы шыққан «To Hal and Bacharach» альбомында Дэвид пен Бачаракқа арнап орындады. 2010 жылы Америка Батыс жазушылары қауымдастығы оны барлық уақыттағы ең үздік 100 батыс әнінің бірі деп таңдады.