Кіріспе
Ақшаны пайдалану үшін төленген жиынтық сома – күрделі пайыз. Күрделі пайыз – негізгі сомадан және бұрынғы жинақталған пайыздан жинақталатын пайыз. Бұл, әдетте төленіп берілетін пайызды қайта инвестициялау немесе сақтап қою, немесе қарыз алушының қарыздарының жинақталуының нәтижесі болып табылады. Күрделі пайыз қарапайым пайызбен салыстырылады, онда бұрын жинақталған пайыз ағымдағы кезеңнің негізгі сомасына қосылмайды. Күрделі пайыз қолданылатын қарапайым пайыздық ставкаға және пайыздың күрделену жиілігіне байланысты.
Compound interest is interest accumulated from a principal sum and previously accumulated interest. It is the result of reinvesting or retaining interest that would otherwise be paid out, or of the accumulation of debts from a borrower. Compound interest is contrasted with simple interest, where previously accumulated interest is not added to the principal amount of the current period. Compounded interest depends on the simple interest rate applied and the frequency at which the interest is compounded.
Құрастыру жиілігі
Жинақталған сыйақы жиілігі – белгілі бір уақыт бірлігі ішінде жинақталған сыйақының қанша рет капиталдандырылатыны. Бұл жиілік жылдық, жартыжылдық, тоқсандық, айлық, апталық, күндізгі, үздіксіз немесе мерзімі біткенше мүлдем болмауы мүмкін. Мысалы, жылдық пайыздық мөлшерлемемен көрсетілген айлық капиталдану жиілігі 12-ге тең болады, ал уақыт кезеңдері айлармен өлшенді.
Жылдық баламалы мөлшерлеме
Тұтынушыларға қаржылық өнімдерді оңай және әділ салыстыруға көмектесу үшін көптеген елдер қаржы институттарынан депозиттер мен несиелер бойынша жылдық құрама пайыздық мөлшерлемені салыстырмалы түрде жариялауды талап етеді. Жылдық эквивалент негіздегі пайыздық мөлшерлеме әртүрлі нарықтарда тиімді жылдық пайыздық мөлшерлеме (ТЖПМ), жылдық эквивалент мөлшерлеме (ЖЭМ), тиімді пайыздық мөлшерлеме, тиімді жылдық мөлшерлеме, жылдық пайыздық табыс және басқа да аталымдармен белгіленуі мүмкін. Жылдық тиімді мөлшерлеме – бір жылдың соңына дейін төленетін барлық жиынтық пайыз, оны бастапқы сомаға бөлу арқылы есептеледі. Бұл мөлшерлемелер әдетте жылдық жинақталған пайыздық мөлшерлемесімен бірге салықтар және басқа да комиссиялар сияқты қосымша шығындарды да қамтиды.
Мысалдар
Кәсіпорындық және мемлекеттік облигациялардың сыйақысы әдетте жылына екі рет төленеді. Әр алты ай сайын төленетін сыйақы сомасы жарияланған сыйақы мөлшерлемесінің екіге бөлінген нәтижесіне бастапқы капиталды көбейту арқылы есептеледі. Жылдық күрделенген мөлшерлеме жарияланған мөлшерлемеден жоғары болады. Канадалық ипотекалық несиелер көбінесе жарты жылдық есеппен, ай сайын немесе одан да жиі төлемдермен беріледі. АҚШ-тағы ипотекалар күрделенген сыйақы емес, амортизациялық несие жүйесін қолданады. Мұндай несиелерде амортизациялық кесте негізгі сомаға және сыйақыға төлемдерді қалай бөлу керектігін анықтайды. Осы несиелер бойынша алынған сыйақы бастапқы сомаға қосылмайды, керісінше, төлемдер жасалғанда ай сайын төленіп отырады. Кейде, мысалы, туынды құралдарды бағалауда, үздіксіз күрделендіру математикалық жағынан ыңғайлырақ болады. Бұл құралдардың бағасын үздіксіз күрделендіру Ито есептеуінің табиғи салдары болып табылады, онда қаржылық туындылардың құны одан әрі жиіленеді, содан кейін шекке жақындап, туынды үздіксіз уақыт бойынша бағаланады.
Тарих
Қарыз берушілердің өсімпұл алуын пайданың ең жаман түрі деп санаған және Рим заңдары мен көптеген басқа елдердің заңдары оны қатаң айыптаған. Флоренциялық саудагер Франческо Балдуччи Пеголотти 1340 жылы жариялаған "Пратика делла меркутура" кітабында құрама пайыздық мөлшерлеменің кестесін ұсынды. Онда 100 лираға 1%-дан 8%-ға дейінгі мөлшерлемелермен 20 жылға дейінгі мерзімге есептелген пайыз көрсетілген. Лука Пачолидің "Сумма де арифметика" (1494) еңбегі 72 ережесін келтіреді, онда құрама пайызбен салынған инвестицияның екі есеге өсуіне қажетті жылдар санын анықтау үшін пайыздық мөлшерлемені 72-ге бөлу керек делінеді. Ричард Витттің 1613 жылы жарық көрген "Арифметикалық сұрақтар" кітабы құрама пайыз тарихындағы маңызды кезең болды. Бұл кітапта бұрын анатоцизм деп аталған бұл тақырыпқа толыққанды тоқталып, алдыңғы авторлар математикалық оқулықтардағы бір ғана тарауда ғана құрама пайызды қысқаша қарастырған. Витт кітабында 10% (несиелерге рұқсат етілген ең жоғары пайыздық мөлшерлеме) және мүліктік жалдау шарттарын бағалау сияқты басқа мақсаттар үшін әртүрлі мөлшерлемелерге негізделген кестелер келтірілген. Витт – Лондон математигі және оның кітабы 124 есептелген мысалмен, айқындығымен, терең ой-пікірлерімен және есептеулердің дәлдігімен ерекшеленеді. Якоб Бернулли 1683 жылы құрама пайызға қатысты мәселені зерттеу барысында тұрақты шаманы ашты. 19 ғасырда және одан бұрын парсы саудагерлері ай сайынғы төлем формуласына біршама өзгертілген сызықтық Тейлор жуықтауын қолданған, оны саналарында оңай есептеуге болатын. Қазіргі заманда Альберт Эйнштейннің құрама пайыз туралы айтқан сөзі шындыққа айналды: "Оны түсінген – оны табады, түсінбеген – оны төлейді".
Жинақтау функциясы
Негізгі капитал P жай ғана коэффициент болғандықтан, оны әдетте жеңілдік үшін жіберіп тастайды және оның орнына жинақтау функциясын қолданады. Жинақтау функциясы $1 қандай уақыт болсын қаншаға дейін өседін көрсетеді. Құрама пайыз бойынша жинақтау функциясы:
Тұрақты құрама
Жыл сайынғы еселеу кезеңдерінің саны шексіз артқанда, үздіксіз еселеу пайда болады, онда тиімді жылдық пайыздық мөлшерлеме e^(r) − 1 жоғарғы шегіне жақындайды. Үздіксіз еселеуді еселеу кезеңін шексіз кішкентай ету деп қарастыруға болады, бұл n шексіздікке ұмтылғандағы лимит алу арқылы қол жеткізіледі. t кезеңнен кейінгі үздіксіз еселеу сомасы бастапқы сома P0 арқылы былай өрнектеледі:
Ай сайынғы амортизацияланған несие немесе ипотекалық төлемдер
Амортизацияланатын несиелер мен ипотекалар бойынша сыйлы ақылар – яғни, несие толығымен өтелгенге дейін тегіс ай сайын төленетін несиелер – көбінесе ай сайын есептеледі. Төлемдерді есептеу формуласы төмендегі логикалық тұжырымдамадан шығарылады.