Кіріспе

Сүтқоректілер түрі Мелонбас кит (Peponocephala electra), сонымен қатар сирек кездесетін электро-дельфин, кішкентай қатыгез кит немесе көп тісті қара балық деп те аталады, ол мұхит дельфиндері (Delphinidae) тұқымына жататын тісті кит. Атауы бас пішінінен шыққан. Мелонбас киттер тропикалық және субтропикалық терең суларда бүкіл әлемде кеңінен таралған, бірақ теңізде оларды көру сирек. Олар көбінесе Гавай, Француз Полинезиясы және Филиппин сияқты мұхит аралдарының жағалауында кездеседі.

Таксономия

Мелонбас кит – Peponocephala туысының жалғыз өкілі. Алғаш рет 1841 жылы Гавайиде табылған нұсқадан тіркелген, бұл түр бастапқыда дельфиндер тұқымдасының мүшесі ретінде сипатталды және 1846 жылы Джон Эдвард Грей оны Lagenorhynchus electra деп атады. Кейіннен мелонбас кит басқа Lagenorhynchus түрлерінен жеткілікті түрде ерекшеленетіні анықталды және оған жеке туыс статусы берілді. Globicephalinae кіші тұқымдасына жататын мелонбас киттер, ұзын және қысқа қанатты пилот киттерге (сәйкесінше Globicephala melas және G. macrorhynchus) және пигмей қасқыр китіне (Feresa attenuata) жақын туыс. Бұл түрлердің барлығы (Orcinus orca және Pseudorca crassidens кіретін) «қара балық» деген жалпы атаумен белгілі. Мелонбас киттер – жалпы атында «кит» сөзі бар ең кішкентай кит түрлерінің бірі (пигмей қасқыр китінен кейін).

Сипаттама

Мелон балықтарының денесі дельфиндікке ұқсас, мықты, сопақша денесі, конус тәрізді (жоғарыдан қарағанда үшбұрышты) басы, көзге түспейтін мұрыны және арқасының ортасына жақын орналасқан салыстырмалы түрде биік, жалпақ (айқас тәрізді) арқалық қанаты бар. Дененің түсі көмір сұрдан қара сұрға дейін. Қара беттік "маска" көздің айналасынан мелонның алдыңғы бөлігіне дейін созылады, ал ірі жануарлардың ақшыл еріндері болады. Мелон балықтарының басының алдыңғы жағында тар қара түсті белдеуі басталып, арқалық қанаттың астында тік бұрышпен төмен қарай түседі. Қара белдеу мен бүйірдегі түс арасындағы шекара көбінесе нашар немесе бұлыңғыр болады. Беттік маска мен арқалық белдеудің екеуі де жақсы жарық жағдайында ғана көрінеді. Әйелдерге қарағанда ересек еркектердің басы дөңгелек, қанаттары ұзын, арқалық қанаты биік, құйрық қанаттары кеңейтілген және кейбіреулерінде анус артында айқын құрсақ қыры бар. Мелон балықтарының ұзындығы 15 метрге дейін жетеді, салмағы 15 тоннаға дейін, ересек еркектер әйелдерден сәл ірі болады. Туған кездегі ұзындығы шамамен 2-3 метр. Мелон балықтары 13-15 жаста физикалық жағынан жетіледі және 45 жылға дейін өмір сүреді.

Ұқсас түрлер

Теңізде кавуш балықтарын пигмейлік қасқырлармен шатастыру орынды, өйткені олар сыртқы түрі жағынан өте ұқсас, ал мекендеу ортасы мен таралу аймағы дерлік бірдей. Бас, жүзбек қанаттары мен арқалық жаппаның пішіні диагностикалық белгілер ретінде қолданылуы мүмкін. Кавуш балықтарының жүзбек қанаттары өткір ұштармен аяқталады, ал пигмейлік қасқырлардың жүзбек қанаттары дөңгелек болады. Жоғарыдан қарағанда, кавуш балықтарының басы үшбұрышты, ал пигмейлік қасқырдың басы дөңгелек келеді. Екі түрдің де аузының айналасында ақ түс кездеседі, бірақ ересек пигмейлік қасқырларда бұл түс бетке дейін созылуы мүмкін. Теңіздің және/немесе жарықтың қолайсыз жағдайларында осы белгілерді ажырату қиын, сондықтан мінез-құлқы идентификацияға көмектеседі. Пигмейлік қасқырлар баяу қозғалады (ал кавуш балықтары көбінесе бетте жылжымай жатады), және әдетте кавуш балықтарына қарағанда кішкентай топтарда кездеседі. 100-ден астам балықтан тұратын топтар көбінесе кавуш балықтарынан құралған болады. Олардың таралу аймағының шетінде кездесетін немесе жағаға жақын келген топтар жылы ағымдардың кеңеюімен байланысты болуы мүмкін. Асқазаннан алынған зерттеулерде шаян (қабықшалылар) табылған. Жапониядағы жаппай жағаға жақын келген жағдайлар бойынша, кавуш балықтарының әлеуметтік құрылымы аналық желісіне негіделген болуы мүмкін (яғни, әйелдер мен олардың туыстарының тобы арқылы байланысты); жағаға жақын келген топтардағы жыныстық арақатынастың бұрыс болуы (әйелдердің басымдығы) ересек еркектердің топтар арасында көшіп-қонуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл кавуш балықтарының туған тобына (адамның туған тобына) берік адал болмауы мүмкін екенін және басқа қара балық түрлеріне қарағанда популяциялар арасында жеке тұлғалардың көші-қонының жоғары деңгейі бар екенін көрсетеді. Аралдарға жақын популяцияларда байқалатын күнделікті мінез-құлық үлгісі, кавуш балықтарының үлкен топтық мөлшерімен (басқа қара балық түрлерінде байқалатынмен салыстырғанда) спинер дельфиндерінің (Stenella longirostris) бөліну-бірігу әлеуметтік құрылымына ұқсас. Француз Полинезиясында (болжам бойынша) жетім кавуш балық тұқымы мен кәдімгі бөтелкелі дельфин анасы арасындағы түрлер аралық асырап алудың бірегей жағдайы тіркелді. Бұл тұқым 2014 жылы бір айлық болған кезде дельфин анасымен бірге жүзіп жүргені байқалды. Кавуш балық тұқымы дельфин анасынан сүт еміп жатқан кезде байқалды және 2018 жылға дейін асырап алған анасымен бірнеше рет көрінді. Гибрид сырттан қарағанда кавуш балығына ұқсады, бірақ мұқият бақылау оның екі түрдің де ерекшеліктерін және екі түрдің арасындағы аралық белгілерін, әсіресе бас пішінін көрсетті. Тері биопсиясынан алынған генетикалық сынақ бұл жануардың аналық кавуш балығы мен еркек қатал тісті дельфиннің буданы екенін растады. Гавайидегі Кауаи аралының Ханалей шығанағындағы жаппай жағаға жақын келген жағдай "жақын" жаппай жағаға жақын келген оқиға ретінде сипатталады, өйткені 150-ден астам кавуш балық тобының жағаға жақын келуіне адамдардың араласуымен жол берілмеді.

Қозғалыс

Мелонбас киттер шапшаң жүзушілер; олар үлкен, тығыз топтасып жүреді және су бетіне шыққанда көп көпіршік шығарады, көбінесе жылдам қозғалғанда porpoising (су бетінен тік бұрышпен бірнеше рет секіріп) жасайды, сондай-ақ шпиондықпен танымал және толығымен судан секіріп шығуға да қабілетті. Мексика шығанағының солтүстігінде 2235, ал Филиппинде – шығыс Сулу теңізінде 920 және Себу мен Негрос аралдары арасындағы Танон бұғазында 1380 кит тіркелген. Гавайи аралындағы тұрақты популяцияның шектеулі ареалы бар (көріністер тек Гавайи аралының солтүстік-батыс жағында ғана тіркелген), және кейде тұрақты популяцияның көп бөлігі немесе толығымен бір топта жиналуы мүмкін, сондықтан бұл популяция балық аулаумен байланысты зиянды әсерлерге, антропогенді шуға және Филиппин, Шри-Ланка, Гана және Үндістандағы жүзбелі тормен балық аулауға ұшырауы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Шығыс тропикалық Тынық мұхитындағы қоршаулы тормен тунец аулауда мелонбас киттер сирек кездесетін қосымша улов болып табылады. Майотта байқалған жарақат алған жекелеген киттердің аз саны осы аймақтағы pelagic longline балық шаруашылығымен байланысты зиянды әсерлердің сирек кездесетінін немесе киттердің көбінесе жарақаттанғаннан гөрі өлтірілетінін көрсетеді.

Аң аулау

Жеке адамдар Шри-Ланка, Филиппин және Индонезия сияқты бірнеше аймақтардағы кіші киттерді аулау мен гарпунмен аулауда әдейі жем ретінде немесе тағамдық мақсатта қолданылады. Гананың Диксков портында, қолөнерші балықшылар ұстаған киттердің арасында қабақбас киттер «теңіз еті» үшін ең көп ұсталған үшінші түр болып табылады, олар жүзбелі торлардағы кездейсоқ тұтқынға түсу арқылы және кейде тікелей аулау арқылы ұсталады.

Ластану

Теңіздегі пластикалық қалдықтар, мұнай төгілуі және өнеркәсіптік қалдықтардың теңізге төгілуі, сондай-ақ құрлықтан келген ауыл шаруашылығы ағындарынан туындайтын қоршаған орта ластағыштары теңіз экожүйелерінде биожиналуға алып келуі мүмкін және қашалоттарға (барлық теңіз сүтқоректілері мен ұзақ өмір сүретін, жоғары трофикалық деңгейдегі тұтынушылар сияқты) қауіп төндіреді. Тұрақты органикалық ластаушылар (ТОЛ) – полихлорлы бифенилдер (ПХБ), органохлорлы пестицидтер, мысалы дихлордифенилтрихлорэтан (ДДТ) және гексахлорциклогексан (ГХХ), сондай-ақ полибромды дифенил эфирлері (ПБДЭ) сияқты органобромды қосылыстарды қамтиды. Бұл ластаушылар майға жақын (май ерігіш) және теңіз сүтқоректілерінің май қабатында жиналуы мүмкін. Жоғары концентрацияда бұл ластаушылар жалпы денсаулыққа, гормон деңгейлеріне әсер етеді және иммундық және репродуктивтік жүйелерге зиян келтіреді. Жоғары ластану деңгейі бар аналықтар ластану жүктемесін плацента арқылы немесе анадан балаға сүт арқылы беріп, баланың өліміне әкелуі мүмкін. Жапония мен Гавайиде құрлыққа шыққан қашалоттардың май үлгілерінде ПХБ концентрациясының улы деп саналатын шектен жоғары екені анықталды. Жапония жағалауларында 1980-2000 жылдар аралығында ПБДЭ және хлорданға байланысты қосылыстардың (CHL) деңгейі артқан.

Шу

Мелонбас киттер антропогендік (адам қызметінен туындаған) шудың әсеріне осал болуы мүмкін, мысалы, әскери сонарлық қызметі, сейсмикалық зерттеулер және жоғары қуатты көп сәулелі эхолоттардың жұмысы сияқты. Бұрынғы жаппай жағаға шығу оқиғалары сонармен байланысты болғандықтан,

Қорғау мәртебесі

Мелонбас киттер IUCN Қызыл тізімінде «Ең аз уайым тудыратын» санатында тіркелген. Жойылып бара жатқан жабайы фауна мен флора түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция (CITES) бойынша. Мелонбас киттер Батыс Африка мен Макаронезия аймағындағы манаттар мен шағын киттерді қорғау жөніндегі түсіністік меморандумына (Батыс Африка су сүтқоректілері туралы түсіністік меморандумы) және Тынық мұхит аралдары аймағында киттер мен олардың мекендеу ортасын сақтау жөніндегі түсіністік меморандумына (Тынық мұхит киттері туралы түсіністік меморандумы) қатысушы болып табылады.