Кіріспе
Кліникалық емес жағдайда күтіммен немесе күтімсіз босану
Үйдегі босану – ауруханада немесе босану орталығында емес, тұрғын үйде болатын босану. Оған акушер немесе үйде босануды басқару тәжірибесі бар көмекші қатысуы мүмкін. Қазіргі заманғы медицинаның пайда болуына дейін үйдегі босану – де-факто босану әдісі болды. Бұл термин 19 ғасырдың ортасында ауруханаларда босанулар көбейген кезде пайда болды. Бала мен ана үшін үйдегі босанудың қауіпсіздігін зерттейтін көптеген зерттеулер жүргізілді. Стандартты тәжірибелер, лицензиялау талаптары және шұғыл ауруханалық көмекке қолжетімділік әр аймақта әртүрлі болғандықтан, зерттеулерді елдер арасында салыстыру қиын. 2014 жылы АҚШ-та жүргізілген медициналық зерттеулер перинаталдық өлім-жітім көрсеткіші ауруханада туған нәрестелерге қарағанда үш есе жоғары екенін көрсетті. Сондай-ақ, АҚШ-та 3 жыл ішінде (2007–2010 жж.) 13 миллионнан астам тууды қамтитын жалпыұлттық зерттеу үйдегі босану нәтижесінде өлі туған нәрестелердің саны ауруханада туғандарға қарағанда 10 есе көп (бірінші бала туғанда 14 есе көп) екенін, ал жаңа туған нәрестелерде ұстама немесе ауыр неврологиялық бұзылулардың пайда болу ықтималдығы төрт есе жоғары екенін анықтады. Алайда, үйдегі және ауруханадағы босану арасында перинаталдық өлім-жітім көрсеткіштерінде ешқандай маңызды айырмашылық жоқ екенін, тіпті кейбір жағдайларда асқынулар мен араласулардың азаюы сияқты пайдалы екенін көрсететін зерттеулер де бар. Ана мен бала өлімінің жоғары деңгейі босану кезінде туындаған асқынулар кезінде аналарға уақтылы көмек көрсету мүмкін болмауымен, сондай-ақ босануға қатысушылардың біліктілігі мен лицензиялау стандарттарының елдер мен штаттар арасында әртүрлі болуымен байланысты.
Этимология
"Үйде босану" сөз тіркесі 19-шы ғасырдың ортасында пайда болды және сол кезде ауруханаларда босанулардың көбейген кезеңмен бірге келді. 20-шы ғасырға қарай әлемдегі әйелдер босану үшін үйлерінен шығып, клиникалар мен ауруханаларда босанғандықтан, "үйде босану" термині аурухана емес, тұрғын үйде босануды – қасақана немесе жағдайға қарай – білдіретін болды.
Тарих және философия
Адамның дүниеге келуі жалпыға ортақ құбылыс болғанымен, оның әлеуметтік жарасымы бірдей емес. Кімде, кіммен, қалай және қашан дүниеге келетіні әлеуметтік және мәдени жағдайлармен анықталады. Тарихи тұрғыдан алғанда, дүниеге келу – әлеуметтік оқиға. Адамзат тарихының көп бөлігінде дүниеге келу үйде өтумен байланысты болған. Адам эволюциясының алғашқы кезеңдерінде дүниеге келу жеке оқиғадан әлеуметтік оқиғаға айналған деген гипотеза бар. Дәстүрлі және тарихи тұрғыдан, басқа әйелдер бала туған әйелдерге көмектескен. 1300 жылдар шамасында ағылшын тілінде дүниеге келгенге көмектесетін әйелдерді атау үшін арнайы термин пайда болды – акушер, сөзбе-сөз аударғанда "әйелмен бірге" деген мағынаны білдіреді. Алайда, акушерлік – дүниеге келген әйелдің денелік тәжірибесі үшін әлеуметтік жағдайларды реттейтін, дүниеге келген әйелмен бірге болатын әйелдің әлеуметтік рөлін сипаттайды.
Ауылда босану
Анасының және ата-бабаларының туған жерінде босану – дәстүрлі босану тәжірибесі, яғни ананың туған жерінде және оның ата-бабаларының жерінде бала тудыру. Бұл рухани дәстүрмен үйлесетін, мәдени тұрғыдан дұрыс амал. Ол әйелдер мен олардың отбасыларына қолдау көрсетеді, босану процесін әйелдер мен балалар қатысатын қауымдастықта жалғастыруға мүмкіндік береді. Бұл тәжірибе көбінесе Австралия, Канада, Жаңа Зеландия және АҚШ сияқты елдердегі абориген әйелдері арасында кең таралған. Сенім бойынша, егер бала туған жерінде дүниеге келмесе, ол жермен және қауыммен байланысын үзеді.
АҚШ-та
2004 жылдан 2009 жылға дейін үйде туу көрсеткіші артты. 2009 жылдан бері Монтана штаты үйде туу көрсеткіші бойынша ең көп өсімді көрсетті, ол 2,55 пайызды құрады. Орегон және Вермонт штаттары үйде туу көрсеткіші жағынан шамалас болды, олардың көрсеткіштері тиісінше 1,96 пайыз және 1,91 пайызды құрады. Айдахо, Пенсильвания, Юта, Вашингтон және Висконсин штаттары сияқты тағы бес штат үйде туу көрсеткішінің 1,50 пайыз және одан жоғары өсуін көрсетті. Техас, Солтүстік Каролина, Коннектикут, Делавэр, Колумбия округі, Иллинойс, Массачусетс, Небраска, Нью-Джерси, Род-Айленд, Оңтүстік Дакота және Батыс Вирджиния штаттарында үйде туу көрсеткіші төмендеп, тек 0,50 пайызды құрады. 2004 жылдан 2009 жылға дейін үйде туу көрсеткішінің өсуіне байланысты, бұл үрдіс кеңінен таралып, штаттар, аймақтар және елдерді қамтыды. Екі аймақта көрсеткіш айтарлықтай төмендесе, 31 штат үйде туу көрсеткішінің қарқынды өсуін байқады.
Австралияда
Австралияның Солтүстік территориясында үкімет ұсынған талаптар бойынша, ауылдық аймақтарда жүктіліктің 37-ші аптасында әйел "жерден" (өлкеден) кетіп, ең жақын қалаға ұшуға тиіс. Егер ол ересек болса, ол отбасы мүшелерімен емес, жалғыз ұшады. Ол босану басталарша тұруға арналған жайға (қонақ үйге) орналасып күтеді. Бала дүниеге келгеннен кейін, ол және баласы қайта "жерге" (өлкеге) ұшып оралады.
Түрлері
Үйдегі босанулар қадағаланған немесе қадағаланбаған, жоспарланған немесе жоспарланбаған болуы мүмкін. Әйелге еңбек және босану кезінде кәсіби маманның, әдетте акушердің, сирек жағдайда жалпы тәжірибелі дәрігердің көмегі көрсетілгенде, ол қадағаланады. Ешқандай көмек көрсетілмейтін немесе тек тәжірибесі жоқ адамның – мысалы, дуланың, күйеуінің, отбасының, досының немесе кәсіби емес босандырушының көмегімен босанатын әйелдер кейде "еркін босану" деп аталады. "Жоспарланған" үйдегі босану – бұл ата-ананың қалауы бойынша үйде өтетін босану. "Жоспарланбаған" үйдегі босану – бұл қажеттілік туындағанда, бірақ қасақана емес, үйде өтетін босану. Жоспарланбаған үйдегі босанудың себептері: ауа райы сияқты ананың бақылауында емес жағдайларға байланысты ауруханаға немесе босану орталығына бара алмау, жолдардың жабылуы немесе босану процесінің жылдамдығы.
Факторлар
Көптеген әйелдер үйде босануды таңдайды, себебі олар үшін таныс ортада бала тудыру маңызды. Journal of Midwifery and Women's Health журналында жарияланған зерттеуде әйелдерден үйде босануды неге таңдағандары туралы сұрақ қойылды; ең басты бес себеп қауіпсіздік, ауруханадағы босануларда жиі кездесетін қажетсіз медициналық араласулардан қашу, бұрынғы ауруханадағы жағымсыз тәжірибелер, көбірек бақылау және ыңғайлы және таныс орта болды. Бір зерттеуде әйелдердің босануға байланысты ауырсынуды үйде өзгеше және аз жағымсыз сезінетіні анықталды. Сонымен қатар, шығын да маңызды фактор. 2021 жылы АҚШ-та үйде босанудың орташа құны 4,650 доллар болды, ал жатыр жолымен ауруханада босану 13,562 долларға бағаланды. Дамып келе жатқан елдерде, әйелдер медициналық көмекке қол жеткізе алмаса немесе ол оларға қол жетімді болмаса, үйде босану жалғыз мүмкіндік болуы мүмкін, және әйелге кез келген мамандандырылған көмекші көмектесуі немесе көмектеспеуі мүмкін. Кейбір әйелдер тіпті жоғары білікті акушерлердің көмегімен де үйде қауіпсіз босана алмайды. Әйелдің үйде босануға жарамдылығын шектеуші кейбір медициналық жағдайлар бар. Оларға жүрек аурулары, бүйрек аурулары, қант диабеті, преэклампсия, плацента превиа, плацентаның уақытынан бұрын ажырауы, жүктіліктің 20 аптасынан кейін қан кету және белсенді герпес инфекциясы жатады. Бұрын кесаров тілігі жасаған әйелдер кейде үйде босануға жарамсыз болуы мүмкін, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейді. Әйел үйде босануды жоспарламас бұрын, денсаулығына қатысты жеке тәуекелдерді медициналық қызметкерімен талқылауы өте маңызды.
Зерттеудің құрылымы
Кездейсоқ бақылаудағы сынақтар зерттеу әдістемесінің "алтын стандарты" болып табылады, нәтижелерді халыққа қолдану тұрғысынан қарағанда; алайда, мұндай зерттеу дизайны туған орынға қатысты мүмкін емес немесе этикалық емес. Сондықтан, бар зерттеулер ауруханалық және акушерлік тізімдерді іріктеп, ретроспективті түрде жүргізіледі, қатысушыларды олардың негізгі ерекшеліктері бойынша жұптастыра отырып. 2011 жылдың ақпан айында Америка акушерлік-гинекологиялық конгресі үйде босану туралы сапалы зерттеу жүргізуді қиындататын бірнеше факторды анықтады. Оларға "рандомизацияның болмауы; туу туралы куәлік деректеріне сүйену, оларда туды анықтауда қателіктер болуы мүмкін; деректерді ерікті түрде ұсынуға немесе өздігінен хабарлауға байланыстылық; жоспарланған және жоспарланбаған босануды ажырату мүмкіндігінің шектеулі болуы; босандырушының біліктілігі, оқытылуы және сертификатының әртүрлі болуы; және трансфермен байланысты жағымсыз салдарларды есепке алу және дұрыс себептемелерге жатқызу мүмкіндігінің болмауы" кіреді. Сондықтан сапалы зерттеулер мағыналы нәтижелер алу үшін осы проблемаларды азайтуға бағытталған шаралар қолдануы керек. Дамыған елдерде үйде босанудың қауіпсіздігі туралы қол жетімді деректерді интерпретациялау қиын болуы мүмкін, себебі әртүрлі елдерде үйде босану стандарттарының өзгешелігі және перинаталдық өлім-жітімнің әртүрлі анықтамалары басқа зерттеулермен салыстыруды қиындатады. Концепция сияқты физиологиялық құбылыстарды зерттеу туралы есептер әйелдер мен әйелдердің денелері туралы терең бойға сіңген мәдени көзқарастарды көрсетеді. Үйде босануды зерттеген көптеген 20 және 21 ғасыр ғалымдары бұл құбылысты тудың өзіне байланысты идеялар мен түсініктермен тығыз байланысты екі кең перспективадан қарастырады – әлеуметтік және биомедициналық.
Сақтандыру және лицензиялау мәселелері
Дамыған елдерде әйел баласын үйде, босандыру орталығында немесе ауруханада дүниеге әкелуге құқылы, бірақ денсаулық сақтау және заңдық мәселелер қолжетімді таңдауларға әсер етеді.
Австралия
2007 жылдың сәуір айында Батыс Австралия үкіметі штат бойынша үйде босануға қолдау көрсетуді кеңейтті. Австралияның басқа штаттары, оның ішінде Солтүстік территориясы, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Оңтүстік Австралия да тәуелсіз, жеке үйде босануға мемлекеттік қаржыландыруды ұсынады. 2009 жылғы федералдық бюджет Medicare-ге қосымша қаражат бөлді, бұл акушерлерге жеке практикамен жұмыс істеуге, Medicare Benefits Schedule бойынша дәрі-дәрмектерді тағайындауға және медициналық жауапкершілік сақтандыруына көмектесуге мүмкіндік берді. Дегенмен, бұл жоспар тек ауруханадағы босануға ғана қатысты. Қазіргі уақытта Австралияда үйде босану қызметтеріне Medicare және PBS қаржыландыруын кеңейту жоспары жоқ. 2012 жылдың шілдесінен бастап барлық денсаулық сақтау мамандары жауапкершілік сақтандыруының болуын растауы тиіс. 2016 жылдың наурыз айында Виктория штатының сот-медициналық соты Каролина Ловеллдің қайтысы жөніндегі іс бойынша акушер Гей Демануэлге қарсы үкім шығарды. "Сот судьясы Уайт үйде босану кезінде әйелдерге күтім жасайтын акушерлердің реттелуін қарауды және үкімет пен денсаулық сақтау органдары тіркелмеген мамандардың үйде босануға қатысы үшін ақы алуын қылмыс деп қарастыру мәселесін зерделеуді ұсынды".
Канада
Канадада үйде босану қызметтеріне мемлекеттік денсаулық сақтау көлемі провинциялар бойынша әртүрлі, сондай-ақ үйде босану қызметін ұсынатын дәрігерлер мен акушерлердің қолжетімділігі де әртүрлі. Онтарио, Британдық Колумбиясы, Саскачеван, Манитоба, Альберта және Квебек провинциялары қазіргі таңда үйде босану қызметтерін қамтиды.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда үйде босануға қатысты заңдық мәселелердің саны аз. Әйелді ауруханаға баруға мәжбүрлеуге болмайды. Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің әртүрлі денсаулық сақтау органдарының қолдауы айырмашылықтарға ие болуы мүмкін, бірақ жалпы алғанда, NHS үйде босануды қамтиды. Денсаулық сақтау жөніндегі парламенттік мемлекеттік хатшының орынбасары, лорд Хант Кингс-Хит былай мәлімдеді: "Менің түсінігімше, NHS аналық күтім қызметін ұсынуға заңдық міндетті болса да, әрбір әйелдің сұранысына жауап ретінде үйде босану қызметін ұсынуға қатысты сондай заңдық міндет қарастырылмаған. Дегенмен, әйел үйде босануды қаласа және бұл медициналық жағдайға сәйкес болса, NHS оның үйде босану таңдауын қолдау үшін бар күшін салатынына үміттенемін."
Америка Құрама Штаттары
27 штат ғимарәт акушерлік қызметін немесе сертификатталған кәсіби акушерді (CPM) лицензиялаудың немесе реттеудің кейбір түрлерін қолданады.