Мцхета: Грузияның тарихи қаласы

Кіріспе

Мцхета Мтианети, Грузия

Мцхета () – Грузияның Мтианети-Мцхета аймағындағы қала. Бұл Грузияның ең көне қалаларының бірі және әлемдегі үздіксіз қоныстанған ең көне қалалардың бірі. Ол Тбилисидің шамамен солтүстігінде, Мтквари және Арагви өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Қазіргі кезде шағын провинциялық астана болса да, біздің заманымыздың 5 ғасырына дейін Мцхета ірі бекінілген қала болып, Иберия Корольдігінің маңызды экономикалық және саяси орталығы саналды. Қаланың тарихи маңызы және ондағы бірнеше көрнекті шіркеулер мен мәдени ескерткіштерінің арқасында "Мцхетаның тарихи ескерткіштері" 1994 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. Грузиядағы христиан дінінің отаны және ең маңызды орталықтарының бірі ретінде Мцхета 2014 жылы Грузин православие шіркеуімен "Қасиетті қала" деп жарияланды. 2016 жылы Мцхетаның тарихи ескерткіштері ЮНЕСКО-ның күшейтілген қорғауына алынды, бұл 1954 жылғы Гаага конвенциясының 1999 жылғы екінші хаттамасымен белгіленген, қарулы қақтығыс кезінде мәдени мүлікті қорғау механизмі.

География

Мцхета екі өзен – Мтквари мен Арагвидің тоғысқан жерінде, таулармен қоршалған төмендікте орналасқан. Қаланың солтүстігінен Ұлы Кавказ, оңтүстігінен Кіші Кавказ таулары көрінеді.

Қор

Археологиялық деректер Мцхета аймағында адам қоныстануының б.з.д. 2-мыңжылдықтан бастап б.з. 1-мыңжылдығының басына дейін созылғанын көрсетеді. Көптеген қола дәуіріне (б.з.д. 1-мыңжылдықтың басы) қатысты жерлеулер Мцхетаның сол кезде маңызды елді мекен болғанын дәлелдейді. Грузин жылнамаларында айтылғандай, Мцхетаның негізін грузиндердің ата-бабасы Картлостың ұлы Мцхетос қалаған. Қаланың қабырғасын Нымродтың бабасы Ардам салған. Тарихшылар көбірек мойындайтын басқа бір нұсқа бойынша, Мцхета б.з.б. 5 ғасырда ежелгі мешкий тайпаларымен құрылған.

Иберия Корольдігінің астанасы

Мцхета – ежелгі Иберия патшалығының III ғасырдан V ғасырға дейінгі аралықтағы астанасы болған. Жылнамаларда Иберия патшалығы мен оның астанасы б.з.д. IV ғасырда Ұлы Александрдың басып алғаны айтылады, бірақ кейбір тарихшылар бұл мәліметке келіспейді. Соңында Александр тағайындаған билеуші Мцхетаның қабырғаларын қиратқан, тек төрт бекініс қалдырған, олардың бірі бүгінде Армази деп белгілі. Б.з.д. IV-III ғасырлардағы ежелгі дереккөздерде Мцхетаның бірнеше аудандары болғаны айтылады. Олардың ішінде Армазис цихе, Цитзамури, Жвари және тағы басқалары бар. Басқа грузин қалалары сияқты, Мцхета да қаланың өзі және цитадельге бөлінген. Археологиялық қазбалар мен Грузин жылнамалары эллинистік кезеңдегі құрылыс жұмыстары туралы хабарлайды: тұрғын үйлер, сарайлар мен бекіністер салынған. Мцхетаның төңірегіндегі жаңа қабырғаны бірінші грузин патшасы Парнаваз б.з.д. III ғасырдың басында салған, ал кейіннен оның ұлы Саурмаг б.з.д. III ғасырдың соңы – б.з.д. II ғасырының басында нығайтқан. Б.з.д. II ғасырдың соңы – б.з.д. I ғасырының басында патша Парнажом парсылармен қарым-қатынасын күшейтіп, Мцхетаға зороастрийлік дін қызметкерлерін қоныстандырған. Бұл қалада зороастрийлік ғибадатханалардың салынуына әкелгені мүмкін, бірақ археологиялық дәлелдер жоқ. Мцхета қабырғалары б.з.д. I ғасырда Бартомның тұсында, содан кейін Адерки, көбінесе I Фарасманмен байланыстырылатын кезеңде жақсартылған. Осы патшаның есімі Картлидегі алғашқы христиан қауымдарының пайда болуымен және Иерусалимнен жергілікті еврейлер әкелген Киелі Туниканың Мцхетаға жеткенімен байланысты. Сол кезде қала мықты бекітілген. Мтквари өзенінің екі жағасында қабырғалар бой көтеріп, үш бекініс оны қорғаған. Бағынышы тауындағы Армази қамалы оңтүстік және шығыс жақтан кіреберісті бақылап тұрған, Жвари тауының төменгі жағындағы Цитсамури солтүстіктен, ал Саркине батыстан қорғаған. Мцхета – христиандық қызметтің алғашқы орталықтарының бірі, нәтижесінде 337 жылы христиандық мемлекеттік дін ретінде жарияланды. Бүгінде де ол Грузин православие шіркеуінің бас кеңсесі болып табылады. Сол кезеңде Мцхета мәдени жағынан дамыған қала болған. Самтавро некрополінен табылған, 4-5 ғасырлар аралығында жасалған қабір тасында грек тілінде Мцхетаның бас сәулетшісі және суретшісі Аврелий Ахолис туралы эпитафия жазылған. Грузия христиандықты қабылдағаннан кейінгі алғашқы жылдары қаланың орталығында кішкентай ағаш шіркеу салынды, ол кейін Светицховели соборіна айналды. Археологиялық қазбалар собордың ішіндегі ағаш шіркеудің қалдықтарын ашты. V ғасырға қарай кішкентай шіркеу қаланың өсіп келе жатқан халқының қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады, сондықтан Вахтанг Горгасали үлкен базилика, Грузиядағы ең үлкен Успенская шіркеуін, Светицховелиді салды, ол 11 ғасырға дейін сақталды. V ғасырда алғашқы католикос сайланды, оның резиденциясы Мцхетадағы Светоцховелиде орналасқан. XI ғасырға қарай Светицховелидің бұрынғы базиликасы қайтадан кішкентай болып қалды, сондықтан Католикос Мелхиседек I оның үстіне жаңа шіркеу салды.

Mtskheta was the capital of the early Georgian Kingdom of Iberia from the 3rd century BC to the 5th century AD. The chronicles mention that the Kingdom of Iberia and its capital were conquered by Alexander the Great in the 4th century BC, but certain historians do not accept this. Eventually, the ruler appointed by Alexander ruined the walls of Mtskheta and left only four fortresses, one of them known today as Armazi. Ancient sources of the 4th 3rd centuries BC mention that Mtskheta had a number of neighbourhoods. Among them, Armazis tsikhe, Tzitzamuri, Jvari and others. Like other Georgian towns it was divided into the city proper and the citadel. Both the excavations and The Georgian Chronicles tell about considerable construction in the Hellenistic period: residential houses, palaces and fortifications. A new wall around Mtskheta was built by the first Georgian king, Parnavaz, in the beginning of the 3rd century BC, and later strengthened by his son Saurmag in the late 3rd early 2nd century BC. In late 2nd early 1st century BC, king Parnajom strengthened his relations with Persians and invited Zoroastrian priests to settle in Mtskheta. This probably led to construction of Zoroastrian temples in the city. Meanwhile, no such archeological evidence exists. Again the walls of Mtskheta were improved during the reign of Bartom in the 1st century BC, and later also by Aderki, often identified with Pharasmanes I. The latter king is associated with the appearance of the first Christian communities in Kartli and the arrival of the Holy Tunic to Mtskheta, brought from Jerusalem by local Jews. The city was strongly fortified at that period. Walls lined both sides of the Mtkvari River, and three forts protected it. The main citadel, Armazi, on Mount Bagineti controlled the entrance from the south and east, Tsitsamuri, at the base of Mount Jvari from the north, and Sarkine from the west. Mtskheta was a site of early Christian activity resulting in the Christianisation of Iberia, where Christianity was proclaimed the state religion in 337. It remains the headquarters of the Georgian Orthodox Church. Around that period Mtskheta was a culturally developed city. A gravestone dated between the late 4th and early 5th centuries, found in Samtavro necropolis, contains an epitaph in Greek, telling about the main architect and archizograph (artist) of Mtskheta Aurelius Acholis. In the first years after the conversion of Georgia into Christianity, a small wooden church was built in the center of the city, later to become Svetitskhoveli Cathedral. Archeological excavations revealed the remnants of the wooden church within the cathedral. By the 5th century AD the small church was no longer satisfying the growing community of the city, and Vakhtang Gorgasali built a large basilica, the greatest Assumption church in Georgia, Svetitskhoveli, that survived until the 11th century. The first katolikos was elected in the 5th century, and his residence was in Svetotskhoveli, in Mtskheta. By the 11th century, the earlier basilica of Svetitskhoveli was again too small, and Katolikos Melchizedek I built a new church on top of it.

Орта ғасырлар

Иберия патшасы Дачи (6-шы ғасырдың басында), Иберияның Вахтанг I-нің мұрагері, әкесінің өсиеті бойынша астананы Мцхетадан оңай қорғалатын Тбилисиге көшірді. Содан кейін Мцхетаның маңызы төмендеп, Тбилисидің маңызы артты. Дегенмен, 19-шы ғасырда Грузия патшалығы жойылғанға дейін Мцхета Грузия патшаларының көпшілігінің тәж кигізілу және жерлену орны болып қала берді. Мцхета 736 және 739 жылдар аралығында Омейяд халифатының хазарларды жеңген кезінде, сондай-ақ Тимурдың 15-шы ғасырда аймақты басып алғанда зор зардап шекті. Бұл шабуылдар қаланың аумағын кішірейте берді, ал 1801 жылы Грузия Ресей құрамына кірген кезде ол көбінесе ауыл сияқты болып қалды. Аймақ = 3,85 га Буферлік аймақ = 2382,5 га Мцхетадағы Светицховели соборы (11-шы ғасыр), Самтавро монастыры (4-шы ғасыр) және Джвари монастыры (6-шы ғасыр) грузин христиандық сәулетінің ең маңызды ескерткіштерінің бірі болып табылады және Кавказ аймағындағы ортағасырлық сәулеттің дамуында тарихи маңызы зор. Олар 2016 жылы тізімнен шығарылды.