Өсімдіктердің өмірі үшін қажетті химиялық элементтер мен қосылыстарды зерттеу

Кіріспе

Өсімдіктердің қалыпты тіршілік етуіне қажетті химиялық элементтер мен қосылыстарды зерттеу

Өсімдік тамақтану – өсімдіктердің өсуі мен көбеюіне, өсімдіктердің метаболизміне және оларға сыртқы түрде берілетін қажетті химиялық элементтер мен қосылыстарды зерттеу. Егер элемент жетіспесе, өсімдік қалыпты өмірлік циклын аяқтауға шамасы келмейді немесе бұл элемент өсімдіктің маңызды құрамдас бөлігі немесе метаболиті болып табылады. Бұл Юстус фон Либигтің минимум заңына сәйкес келеді. Макроэлементтер: азот (N), фосфор (P), калий (K), кальций (Ca), күкірт (S), магний (Mg), көміртек (C), сутегі (H), оттегі (O). Микроэлементтер (немесе іздік минералдар): темір (Fe), бор (B), хлор (Cl), марганец (Mn), мырыш (Zn), мыс (Cu), молибден (Mo), никель (Ni).

Бұл элементтер топырақта тұз түрінде болады, сондықтан өсімдіктер оларды иондар түрінде сіңіреді. Макроэлементтер көбірек мөлшерде сіңіріледі; сутегі, оттегі, азот және көміртек құрғақ салмақ бойынша өсімдіктің барлық биомассасының 95%-дан астамын құрайды. Микроэлементтер өсімдік тінінде миллионнан бір бөлік мөлшерінде кездеседі, олардың мөлшері 0,1-ге дейін жетеді. 1939 жылы Арнон мен Стоут томат өсуі үшін молибденнің қажетті екенін көрсету үшін топырақ емес ортада өсімдік өсіруді қолданды.

Процестер

Өсімдіктер қажетті элементтерді топырақтан тамырлары арқылы, ал ауадан жапырақтары арқылы сіңіреді. Топырақтағы қоректік заттардың сіңуі катион алмасу арқылы жүзеге асырылады, онда тамыр түктері протондық сорғылар арқылы сутегі иондарын (H+) топыраққа шығарады. Бұл сутегі иондары теріс зарядталған топырақ бөлшектеріне байланысқан катиондарды ығыстырып, тамырлардың сіңіруі үшін қолжетімді етеді. Жапырақтардағы саңылаулар көмірқышқыл газын қабылдап, оттегіні шығарады. Көмірқышқыл газы молекулалары фотосинтезде көміртек көзі ретінде пайдаланылады. Тамыр, әсіресе тамыр түгі – ерекше жасуша, қоректік заттарды сіңіру үшін маңызды орган. Тамырдың құрылымы мен архитектурасы қоректік заттарды сіңіру жылдамдығын өзгерте алады. Қоректік иондар тамырдың орталық бөлігіне, стелаға, өткізгіш тіндерге – ксилема мен флоэмаға жеткізілуі үшін тасымалданады.

Көміртек

Көміртек көптеген өсімдік биомолекулаларының, соның ішінде ақуыздардың, крахмалдың және целлюлозаның негізін құрайды. Көміртек фотосинтез процесі арқылы бекітіледі; бұл ауадағы көмірқышқыл газын қанттарға айналдырады, олар өсімдікте энергияны сақтау және тасымалдау үшін пайдаланылады.

Сутек

Сутегі қанттар мен өсімдікті құру үшін қажет. Ол көбінесе судан алынады. Сутегі иондары фотосинтез бен тыныс алудағы электрон тасымалдау тізбегін қозғауға көмектесетін протондық градиент үшін маңызды. Ол жапырақтарда және өсу нүктелерінде ерекше маңызды болып көрінеді. Калий, өсімдік тіндеріндегі жоғары қозғалмалылығы мен ерігіштігімен басқа қоректік элементтерден ерекшеленеді. Калийге қатысты процестерге көмірсулар мен ақуыздардың түзілуі, өсімдік ішіндегі ылғалдылықты реттеу, күрделі заттардың катализаторы және конденсациялаушы агент ретінде әрекет етуі, ферменттердің әрекетін жылдамдату, сондай-ақ фотосинтезге, әсіресе төмен жарық интенсивтілігінде үлес қосу кіреді. Калий, калий иондық сорғысы арқылы жапырақ саңылауларының ашылуын және жабылуын реттейді. Жапырақ саңылаулары су режимін реттеуде маңызды болғандықтан, калий жапырақтардан судың булануын реттейді және құрғақшылыққа төзімділікті арттырады. Калий фотосинтез және тыныс алу процесінде қолданылатын ферменттерді белсендіреді.

Кальций

Өсімдіктердегі кальций негізінен жапырақтарда кездеседі, ал тұқымдарда, жемістерде және тамырларда одан аз мөлшерде болады. Оның басты қызметі – жасуша қабырғаларының құрамына кіруі. Кальций, орталық ламелланың желе тәрізді пектиндері сияқты қышқыл қосылыстармен байланысқанда, ерімейтін тұз түзеді. Сондай-ақ ол меристемдердің жұмысына тікелей қатысады және тамырлардың дамуы үшін аса маңызды, жасуша бөлінуіне, жасушаның өсуіне және сутегі иондарын залалсыздандыруға ықпал етеді. Кальцийге жүктелген басқа да қызметтер: органикалық қышқылдарды бейтараптандыру, кейбір калийге белсенді иондардың әрекетін тежеу және азотты сіңірудегі рөл. Кальций тапшылығынан зардап шеккен өсімдіктердің айқын белгісі – жетілмеген тамыр жүйесі.

Магний

Магнийдің өсімдіктердің тамақтануындағы ерекше рөлі – хлорофилл молекуласының құрамына кіретін компонент болуы. Сонымен қатар, ол тасымалдаушы ретінде көптеген ферменттік реакцияларда тиімді активатор болып қатысады, бұл процесте энергия беретін фосфорлы қосылыстармен тығыз байланысты.

Микроқоректік заттар

Өсімдіктер көптеген іздік элементтерді жеткілікті мөлшерде жинақтауға қабілетті. Кейбір өсімдіктер өсетін химиялық ортаның сезімтал индикаторлары болып табылады (Данн, 1991). Егістікте, көптеген басқа өткіш металдар сияқты, темір тыңайтқышы хелат түрінде беріледі.

Молибден

Молибден – аминқышқылдарын құруға қатысты маңызды ферменттердің кофакторы және азот метаболизміне қатысады. Молибден нитрат редуктаза ферментінің (нитратты тотығу үшін қажет) және нитрогеназа ферментінің (биологиялық азотты бекіту үшін қажет) құрамында болады. Молибден жетіспеуінен туындаған өнімділіктің төмендеуі көбінесе осы ферменттердің бірінің немесе бірнешеуінің активтілігінің төмендеуімен байланысты.

Борон

Бор өсімдікте көптеген қызметтер атқарады: гүлдеу мен жеміс түйілуге, тозаңның қабынуына, жасуша бөлінісіне және тұздардың белсенді сіңірілуіне әсер етеді. Бор аминқышқылдары мен ақуыздардың, көмірсулардың, кальцийдің және судың метаболизміне күшті әсер етеді. Жоғарыда аталған көптеген қызметтер, қанттардың жасуша мембраналары арқылы жылжуындағы оның рөлі арқылы іске асырылуы мүмкін – бұл олардың полярлығын төмендету арқылы және осылайша қантты өткізуге қажетті энергияны азайту арқылы жүзеге асырылады. Егер қант өсудің ең жылдам бөліктеріне жеткілікті түрде жылдам жетпесе, ол бөліктер өледі.

Мыс

Мыс фотосинтез үшін маңызды. Мыс жетіспеушілігінің белгілері хлорозды қамтиды. Ол көптеген ферменттік процестерге қатысады; қалыпты фотосинтез үшін қажет; лигнинді (жасуша қабырғаларын) жасауға және дән өндіруге қатысады. Кейбір топырақ жағдайында оны табу қиын.

Симптомдары

Көректік заттардың жетіспеуінің әсері өсу қарқынының айқын төмендеуінен бастап, айқын тоқтап қалуға, деформацияға, түсінің өзгеруіне, нашарлауға және тіпті өлімге дейін әртүрлі болуы мүмкін. Кемшілікті анықтауға пайдалы болатын ерекше көзге көрінетін белгілер сирек кездеседі. Көптеген кемшіліктер бірнеше және орташа дәрежелі болады. Дегенмен, кемшілік көбінесе бір ғана қоректік заттың жетіспеушілігінен тумайды, азот көбінесе ең кем қоректік зат болып табылады. Жапырақтардың хлорозы әрқашан минералдық қоректік заттардың жетіспеушілігінен бола бермейді. Соляризация да ұқсас әсерлерді тудыруы мүмкін, бірақ минералдық тапшылық ерте жапырақтардың түсуіне алып келеді, ал соляризация олай емес, сонымен қатар соляризация азоттың концентрациясын төмендетпейді. Тамыр жүйесі жаңа дамып келе жатқан жасушаларға кальцийдің үнемі түсуі болмаса, тиімділігі төмендейді. Кальцийдің тіпті қысқа мерзімдік тоқтауы да биологиялық және тамыр функцияларын бұзуы мүмкін. Кейбір кальций жетіспейтін дақылдарда ылғалдың күрт өсуі кезінде жапырақтардың ұштары күйіп, жарылуы мүмкін. Зерттеушілер K немесе P-нің ішінара жетіспеушілігі Brassica napus L. өсімдіктеріндегі фосфатидилхолиннің май қышқылдарының құрамын өзгертпегенін анықтады. Ал кальций жетіспеушілігі, керісінше, өсімдік мембранасының тұтастығына кері әсер ететін деп күтілетін көп қанықпаған қосылыстардың айқын төмендеуіне әкелді, бұл оның өткізгіштігі сияқты кейбір қасиеттеріне әсер етуі мүмкін және тамыр мембраналарының иондарды сіңіру қабілеті үшін қажет. Калий жетіспеушілігі некрозға немесе тамыр аралық хлорозға әкелуі мүмкін. Бұл жетіспеушілік патогендердің, сарғудың, хлороздың, қоңыр дақтардың пайда болу қаупін арттырады, сондай-ақ, аяз бен ыстықтан зақымдану мүмкіндігі де жоғарылайды. Калийдің жеткіліксіздігі кезінде әсерлер алдымен ескі тіндерде пайда болады, содан кейін өсу нүктелеріне қарай жылжиды. Жетіспеушілік өсу нүктелеріне қатты әсер етеді және олардың өлімі жиі кездеседі. Ақ шыршадағы калий жетіспеушілігінің белгілеріне: инелердің қоңырлануы мен өлуі (хлороз); биіктігі мен диаметрінің төмендеуі; инелерді сақтау қабілетінің нашарлауы; және инелердің ұзындығының қысқаруы жатады. Цинк – өнеркәсіптік егін шаруашылығында ең көп жетіспейтін микроэлемент, одан кейін бор. Қышқылдандыратын N тыңайтқыштары сілтілі топырақта микроэлемент катиондарын ұзақ уақыт еритіндей микроорта жасайды, бірақ P немесе C-нің жоғары концентрациясы бұл әсерді жоя алады. Тұқымның өнімділігіне және тозаңның құнарлылығына әсер ететін бордың жетіспеушілігі латеритті топырақта жиі кездеседі. Бор жасуша қабырғаларының дұрыс қалыптасуы мен нығаюы үшін өте маңызды. Бордың жетіспеушілігі қысқа, қалың жасушалардың пайда болуына әкеледі, олар тоқтап қалған жеміс денелерін және тамырларды өсіреді. Бұл жетіспеушілік соңғы өсу нүктелерінің өліміне және өсудің тоқтауына әкеледі. Боронның жеткіліксіз мөлшері көптеген ауыл шаруашылығы дақылдарына, әсіресе бұршақ тұқымдас жемшөп дақылдарына ең көп әсер етеді. Борон тапшылығын өсімдік материалының талдауы арқылы анықтауға болады және белгілер пайда болғанға дейін түзету шараларын қолдануға болады, содан кейін өнімді жоғалтудың алдын алу үшін кеш болады. Борон жетіспейтін құлпынайдың жемістері дөңгелек болады; абрикос гүлдей бермейді немесе гүлдесе де, жеміс бермейді немесе бор тапшылығының деңгейіне байланысты жемістерін түсіреді. Борон қоспаларын себу тиімді және ұзақ мерзімді нәтиже береді; жапырақтарға шашыру тез әсер етеді, бірақ оны қайталау қажет.

The effect of a nutrient deficiency can vary from a subtle depression of growth rate to obvious stunting, deformity, discoloration, distress, and even death. Visual symptoms distinctive enough to be useful in identifying a deficiency are rare. Most deficiencies are multiple and moderate. However, while a deficiency is seldom that of a single nutrient, nitrogen is commonly the nutrient in shortest supply. Chlorosis of foliage is not always due to mineral nutrient deficiency. Solarization can produce superficially similar effects, though mineral deficiency tends to cause premature defoliation, whereas solarization does not, nor does solarization depress nitrogen concentration. The root system is less effective without a continuous supply of calcium to newly developing cells. Even short term disruptions in calcium supply can disrupt biological functions and root function. The tips of the leaves may appear burned and cracking may occur in some calcium deficient crops if they experience a sudden increase in humidity. Researchers found that partial deficiencies of K or P did not change the fatty acid composition of phosphatidyl choline in Brassica napus L. plants. Calcium deficiency did, on the other hand, lead to a marked decline of polyunsaturated compounds that would be expected to have negative impacts for integrity of the plant membrane, that could effect some properties like its permeability, and is needed for the ion uptake activity of the root membranes. Potassium deficiency may cause necrosis or interveinal chlorosis. Deficiency may result in higher risk of pathogens, wilting, chlorosis, brown spotting, and higher chances of damage from frost and heat. When potassium is moderately deficient, the effects first appear in the older tissues, and from there progress towards the growing points. Acute deficiency severely affects growing points, and die back commonly occurs. Symptoms of potassium deficiency in white spruce include: browning and death of needles (chlorosis); reduced growth in height and diameter; impaired retention of needles; and reduced needle length. Zinc is the most widely deficient micronutrient for industrial crop cultivation, followed by boron. Acidifying N fertilizers create micro sites around the granule that keep micronutrient cations soluble for longer in alkaline soils, but high concentrations of P or C may negate these effects. Boron deficiencies effecting seed yields and pollen fertility are common in laterite soils. Boron is essential for the proper forming and strengthening of cell walls. Lack of boron results in short thick cells producing stunted fruiting bodies and roots. Deficiency results in the death of the terminal growing points and stunted growth. Inadequate amounts of boron affect many agricultural crops, legume forage crops most strongly. Boron deficiencies can be detected by analysis of plant material to apply a correction before the obvious symptoms appear, after which it is too late to prevent crop loss. Strawberries deficient in boron will produce lumpy fruit; apricots will not blossom or, if they do, will not fruit or will drop their fruit depending on the level of boron deficit. Broadcast of boron supplements is effective and long term; a foliar spray is immediate but must be repeated.

Уыттылық

Топырақ сулы ерітіндісіндегі бордың концентрациясы 1 ppm-нен жоғары болса, ол көптеген өсімдіктер үшін зиянды. Өсімдіктердегі зиянды концентрация ұсақ дәнді дақылдар үшін 10-50 ppm, ал қант қызылшасы, рутабага, қияр және қылқан жапырақтылар сияқты борға төзімді дақылдар үшін 200 ppm құрайды. Зиянды топырақ жағдайлары көбінесе құрғақ аймақтармен шектеледі немесе сумен байланысқан жер астындағы боракты кен орындарынан немесе судың сіңіп өтуі кезінде еріген жанартау газдарынан туындауы мүмкін.

Азотты бекіту

Жер атмосферасында азоттың мол қоры бар. N2 газы ауаның шамамен 79% құрайды. Дегенмен, N2 көптеген организмдер үшін қолжетімді емес, себебі молекуладағы екі азот атомының арасында үш байланыс болады, бұл оны дерлік инерт етеді. Азоттың өсу үшін пайдаланылуы үшін, ол аммоний (NH) немесе нитрат (NO) иондары түрінде "бекітілуі" (қосылуы) керек. Тау жыныстарының ыдырауы осы иондарды соншалықты баяу босатады, оның тұрақты азоттың қолжетімділігіне тигізер әсері мардымсыз. Сондықтан, азот көбінесе қолайлы климат пен судың жеткілікті болуы бар барлық ортада өсім мен биомасса өндірісін шектейтін фактор болып табылады. Микроорганизмдер азоттың қолжетімділігінің барлық аспектілерінде, демек, Жердегі тіршілікті қолдау үшін орталық рөл атқарады. Кейбір бактериялар N2-ні азот фиксациясы деп аталатын процесс арқылы аммонийге айналдыра алады; бұл бактериялар бос күйде тіршілік етеді немесе өсімдіктермен немесе басқа организмдермен (мысалы, құмырсқалар, протозоалар) симбиоздық байланыс құрады, ал басқа бактериялар аммонийдің нитратқа, нитраттың N2 немесе басқа азот газдарына айналуына себеп болады. Көптеген бактериялар мен саңырауқұлақтар органикалық заттарды ыдыратып, басқа организмдердің қайта пайдалануы үшін бекітілген азотты босатады. Бұл процестердің барлығы азот айналымына үлесін қосады. Азот өсімдікке негізінен тамырлар арқылы сіңіріледі. Осы кезде ерігіш азоттың "қоры" жиналады. Оның құрамы түрлер арасында күннің ұзақтығына, күндізгі уақытына, түнгі температураға, қоректік заттардың жетіспеушілігіне және қоректік заттардың теңгерімсіздігіне байланысты кең ауқымда өзгереді. Ұзақ күндізгі жарық аспарагин қалыптасуына көмектеседі, ал ұзақ күндізгі режимде глутамин өндіріледі. Қараңғыда белоктың ыдырауы және аспарагиннің көп мөлшерде жиналуы байқалады. Түнгі температура түнгі жарықтың әсерін өзгертеді, ал ерігіш азот белок синтезі мен ыдырауының баяулауына байланысты жинақталуға бейім. Төмен түнгі температура глутаминді сақтайды; ал жоғары түнгі температура аспарагин ыдырауынан туындаған жиналуын арттырады. Калийдің жетіспеушілігі ұзақ және қысқа күндізгі өсімдіктер арасындағы айырмашылықтарды күшейтеді. Нитраттың сіңірілуі және одан әрі азаюы мен органикалық формаларға айналуы белок синтезінен гөрі шектеулі болғандықтан, ерігіш азоттың қоры жақсы қоректенген өсімдіктерге қарағанда әлдеқайда аз. Кальций, калий және күкірттің жетіспеушілігі сіңіру мен азаюға қарағанда органикалық азоттың белокқа айналуына көбірек әсер етеді. Ерігіш азоттың қорының мөлшері өсу қарқынына тікелей байланысты емес, бірақ оның жалпы азотқа қатынасы осы тұрғыдан пайдалы көрсеткіш болуы мүмкін. Тамырлық ортадағы азоттың болуы ақ шыршының ұзын бүйір тамырларында қалыптасқан трахеидтердің мөлшері мен құрылымына да әсер етеді (Krasowski and Owens 1999). Өсімдіктің қалыпты өсуі үшін кальций мен бордың арақатынасы тар диапазонды сақтау қажет. Бордың жетіспеушілігі кальций метаболизмін бұзады, бұл қызылша мен жержаңғақтағы қуыс жүрекке әкеледі.

There is an abundant supply of nitrogen in the earth's atmosphere—N2 gas comprises nearly 79% of air. However, N2 is unavailable for use by most organisms because there is a triple bond between the two nitrogen atoms in the molecule, making it almost inert. In order for nitrogen to be used for growth it must be "fixed" (combined) in the form of ammonium (NH) or nitrate (NO) ions. The weathering of rocks releases these ions so slowly that it has a negligible effect on the availability of fixed nitrogen. Therefore, nitrogen is often the limiting factor for growth and biomass production in all environments where there is a suitable climate and availability of water to support life. Microorganisms have a central role in almost all aspects of nitrogen availability, and therefore for life support on earth. Some bacteria can convert N2 into ammonia by the process termed nitrogen fixation; these bacteria are either free living or form symbiotic associations with plants or other organisms (e. g., termites, protozoa), while other bacteria bring about transformations of ammonia to nitrate, and of nitrate to N2 or other nitrogen gases. Many bacteria and fungi degrade organic matter, releasing fixed nitrogen for reuse by other organisms. All these processes contribute to the nitrogen cycle. Nitrogen enters the plant largely through the roots. A "pool" of soluble nitrogen accumulates. Its composition within a species varies widely depending on several factors, including day length, time of day, night temperatures, nutrient deficiencies, and nutrient imbalance. Short day length promotes asparagine formation, whereas glutamine is produced under long day regimes. Darkness favors protein breakdown accompanied by high asparagine accumulation. Night temperature modifies the effects due to night length, and soluble nitrogen tends to accumulate owing to retarded synthesis and breakdown of proteins. Low night temperature conserves glutamine; high night temperature increases accumulation of asparagine because of breakdown. Deficiency of K accentuates differences between long and short day plants. The pool of soluble nitrogen is much smaller than in well nourished plants when N and P are deficient since uptake of nitrate and further reduction and conversion of N to organic forms is restricted more than is protein synthesis. Deficiencies of Ca, K, and S affect the conversion of organic N to protein more than uptake and reduction. The size of the pool of soluble N is no guide per se to growth rate, but the size of the pool in relation to total N might be a useful ratio in this regard. Nitrogen availability in the rooting medium also affects the size and structure of tracheids formed in the long lateral roots of white spruce (Krasowski and Owens 1999). Calcium to boron ratio must be maintained in a narrow range for normal plant growth. Lack of boron causes failure of calcium metabolism which produces hollow heart in beets and peanuts.

Қоректік заттардың өзара әсері

Кальций мен магний микроэлементтердің сіңірілуін тежейді. Мыс пен мырыш бір-бірінің сіңірілуін өзара азайтады. Цинк өсімдіктердің темір деңгейіне де әсер етеді. Бұл өзара әрекеттесулер түрлерге және өсу жағдайларына байланысты. Мысалы, цинк, мыс және никельдің улы деңгейге жақын кловер, салат және қызылша өсімдіктерінде бұл үш элемент оң байланыста бір-бірінің уыттылығын күшейтті. Арпа үшін мыс пен мырыш арасында оң әрекеттесу байқалды, ал француз бұршақтарында никель мен мырыш арасында оң әрекеттесу байқалды. Басқа зерттеушілер шалқан өсімдіктеріндегі топырақ жағдайларының қорғасын, мырыш, кадмий және мысқа қатысты синергиялық және антагонистік әсерлерін зерттеді, соның нәтижесінде сіңіруді болжауға арналған көрсеткіштерді, мысалы топырақтың pH деңгейін анықтауға қол жеткізді. Суда еритін фосфатты тыңайтқыштар кальцийдің сіңірілуін арттырады, ал калий және калийлі тыңайтқыштар фосфор, магний және кальцийдің сіңірілуін азайтатын жағдайларда қолданылады. Осы себептерге байланысты, калийлі тыңайтқыштардың теңгерімсіз қолданылуы егін өнімділігін айтарлықтай төмендетуі мүмкін.

Ерігіштігі және топырақтың рН-ы

Бор өсімдіктерге 5,0-ден 7,5-ке дейінгі рН диапазонында қолжетімді. Бор өсімдіктермен BO анионы түрінде сіңіріледі. Ол өсімдіктерге Ca, Mg және Na борларының орташа дәрежеде ерігіш минералдық түрлерінде, сондай-ақ органикалық қосылыстардың жоғары ерігіш түрінде қолжетімді. Бор топырақта жылдам қозғалады, сондықтан оның шайылуы мүмкін. Сырлау нәтижесінде құмды топырақтан бордың көп мөлшері кетеді, ал ұсақ балшық немесе сазды топырақтан азырақ кетеді. Бордың жоғары рН-дағы минералдарға бекітілуі оны қолжетімсіз етеді, ал төмен рН борды босатып, ылғалды климатта шайылуға бейімдейді. Ол басқа минералдармен бірге боракс түрінде тұнады, осы түрде ол 400 жылдан бері топыраққа қосымша ретінде қолданылып келеді. Органикалық материалдың ыдырауы бордың топырақтың ең үстіңгі қабатында жиналуына себеп болады. Топырақ құрғағанда, өсімдіктерге қолжетімді бордың күрт төмендеуі мүмкін, себебі өсімдіктер құрғақ қабаттан қоректік заттарды сіңіре алмайды. Сондықтан бор тапшылығынан туындайтын аурулар құрғақ ауа райында пайда болады. Өсімдіктер сіңіретін азоттың көп бөлігі топырақтан NO түрінде алынады, бірақ қышқыл ортада, мысалы, борь орманды аймақтарда, нитрификацияның аз болуына байланысты аммоний NH азоттың басым көзі болуы мүмкін. Олардың арасында тікелей химиялық өзара әрекеттесулер болуы мүмкін, немесе олар сіңіру, тасымалдану және аммиак мысалында көрсетілгендей, көптеген механизмдер арқылы бір-бірінің биологиялық әрекетіне әсер етуі мүмкін.