Кіріспе

Рим папасы Григорий VII бастаған католик шіркеуінің реформалары шамамен 1050-80 жылдар аралығында жүзеге асты.

Грегориандық реформалар – Рим папасы Григорий VII және оның паптық кеңсесінде құрған топтың бастамасымен жүргізілген реформалар сериясы. Бұл реформалар дін қызметкерлерінің моральдық тазалығы мен тәуелсіздігіне қатысты болды. Реформалардың Рим папасы Григорий VII (1073–85) есімімен аталғаны қабылданғанмен, ол мұны жеке бас тартты және өз реформаларының, патшалық атындай, Рим папасы Григорий I-ді құрметтегенін айтты.

Шолу

Григорийдің паптық билігі кезінде папалық реформаны жүзеге асырудағы соборлық тәсіл қосымша күш алды. Консилиарлық – папа, Рим куриясы және дүниелік билік арасындағы билік жүйесінің кейінгі түрі. Осы ерте кезеңде Папа билігінің шегі Инвеституралық даудан кейін Папа билігінің жоғарылығы туралы қалыптасып келе жатқан түсініктермен диалогқа түсті. «Римдік» кеңестің әмбебап заң шығарушы жиналыс ретіндегі билігі Dictatus papae-де қамтылған паптық басымдық принциптеріне сәйкес теорияланды. Григорий Рим-католик шіркеуінің 904-964 жылдар аралығында Римде болған «сойқышылдар билігі» кезіндегі бұрыңдарға қайта оралуын да болдырмауға тиіс болды. Папа Бенедикт IX үш рет Папа болып сайланды және Папалық лауазымын сатты. 1054 жылы «Ұлы Араздасу» Батыс Еуропалық христиандарды Шығыс православие шіркеуінен бөліп тастады. Осы оқиғаларға байланысты, Католик шіркеуі өзінің маңыздылығы мен билігін жамағаттарына қайтадан дәлелдеуге міндетті болды. Шіркеу ішінде симония, дін қызметкерлерінің үйленуі және 1059 жылдан бастап туыстық байланыстардың тыйым салынған деңгейлерін кеңейту туралы маңызды жаңа заңдар қабылданды. Әрбір жаңа реформа замандастарға бұрынғы дәстүрлерге оралу ретінде ұсынылса да, қазіргі тарихшылар оларды көбінесе жаңалық ретінде қарастырады. Папа Григорий XIII-нің Григориан күнтізбесінің бұл Григориандық реформалармен ешқандай байланысы жоқ.

Құжаттар

Реформалар екі маңызды құжатта жазылған: Dictatus papae және Libertas ecclesiae бұйрығы. Грегориандық реформа папалық позицияны нығайту үшін сол кезеңде жинақталған канондық құқық жинақтарына бұрынғыдан жаңа тәсілмен және жоғары дәрежеде сүйенді. Грегориандық реформаның мұрасының бір бөлігі – ғасырдан кейін Папа Иннокентий III-тің ізімен папалық заңгердің жаңа бейнесі болды. 1075 немесе 1076 жылғы Ұлы Ораза кеңесінде Григорийдің симонияға (шіркеу лауазымдарын және қасиетті нәрселерді сату) немесе николаизмге (ритуалдық бұзықшылықтарды қамтитын) қарсы реформалары туралы тікелей айтылмаған. Керісінше, осы реформалардың маңыздылығы оның жалпы хаттарынан ғана білінеді. Ал 1078 жылғы қарашадағы Рим кеңесінің Григорийдің тізімінде Григорийдің симония сияқты "зияраттарға" қарсы заңдары, сондай-ақ діни лауазымдарға лайық емес адамдарды тағайындауға алғашқы "толық" тыйым салынғаны кеңінен жазылған. Бұл жазба Грегориандық "реформа бағдарламасының" мәні деп түсіндіріледі. Грегориандық папалық билікке жиналған өкілеттіктер 1075 жылы немесе одан кейін Dictatus papae деп аталатын тізімде жинақталған. Грегориандық реформаның негізгі бағыттары Папалық сайлау жарлығында (1059) көрініс тапқан, ал Инвеституралық даудың уақытша шешімі (1075–1122) папалықтың үлкен жеңісі болды. Бұл даудың шешілуі папаның секуляр билеушілерден жоғары тұрғанын аңғартады.

Чиркөттің орталық мәртебесі

Грегориандық реформалардан бұрын католик шіркеуі өте орталықтанбаған институт болды, онда Рим папасы Рим епискобы лауазымынан басқа жерде аз ғана билікке ие болды. Осыны ескерсек, XII ғасырға дейін папалық билік епископтарға, жерді өздеріне беруші әлемдік билеушілерге ешқандай үстемдік танытпады. Грегори VII-нің әлемдік билеушілердің инвеститурасына тыйым салуы реформаның маңызды бөлігі болды және орта ғасырдың соңындағы орталықтанған папалыққа ықпал етті. Шіркеуді реформалау, оның ішіндегі өзгерістер де, сондай-ақ Қасиетті Рим императорымен және Еуропаның басқа да әлемдік билеушілерімен қарым-қатынастар да Грегори VII-нің өмірлік еңбегі болды. Бұл оның шіркеуді Құдай құрды және оған барлық адамзатты жалғыз қоғамға біріктіру міндеті тапсырылды деген сеніміне негізделді, онда Құдайдың еркі – жалғыз заң; оның құдайлық институт ретінде барлық адам құрылыстарынан, әсіресе зайырлы мемлекеттен жоғары тұратыны; және папаның Петр тапсырмасы бойынша шіркеу басшысы ретінде жер бетіндегі Құдайдың өкілі екендігі, сондықтан оған бағынбау Құдайға бағынбаумен тең, яғни христиандықтан бас тарту. Бірақ осыны іс жүзінде түсіндіруге тырысу шіркеуді бір ғана мемлекетті емес, барлық мемлекеттерді жоюға итермелеуі мүмкін еді. Осылайша, Грегори белгілі бір нәтижеге қол жеткізуді көздеген саясаткер ретінде, іс жүзінде басқаша ұстаным қабылдауға мәжбүр болды. Ол мемлекеттің болуын Құдайдың қадағалауының бір бөлігі деп мойындады, шіркеу мен мемлекеттің қатар өмір сүруін Құдайдың белгілеуі деп сипаттады және sacerdotium мен imperium арасындағы бірлік қажеттігін атап өтті. Бірақ ол ешқашан осы екі билікті тең дәрежеде көрген емес. Шіркеудің мемлекеттен жоғары тұруы – ол үшін талқылауға орынсыз факт еді және ол осыған күмән келтірген емес. Ол барлық маңызды даулы мәселелерді Римге жүгінуді қалады; шағымдар оған тікелей жолдануы керек еді; Римде шіркеулік басқарудың орталықтандырылуы, әрине, епископтардың өкілеттіктерін шектеуді білдірді. Олар өз еркімен бағынудан бас тартып, дәстүрлі тәуелсіздіктерін сақтап қалуға тырысқандықтан, оның папалық қызметі жоғары рухты дін қызметкерлерімен күреске толы болды.

Дін қызметкерлерінің некеге тұрмауы

Бұл папалық биліктің негізін қалыптастыру үшін болған күрес оның дін қызметкерлері арасында міндетті түрде бойдақ болуды қолдауымен және симонияға қарсы күресімен байланысты. Грегори VII шіркеуде дін қызметкерлерінің бойдақ болуын енгізбеді, бірақ ол бұл мәселеде алдыңғылардан гөрі зор күшпен айналысты. 1074 жылы ол халықты үйленген дін қызметкерлеріне рұқсат берген епископтарға бағынудан босататын жарлық шығарды. Келесі жылы ол оларға үйленген дін қызметкерлеріне қарсы шаралар қабылдауды бұйырды және осы дін қызметкерлерін кірістерінен айырды. Діни қызметкерлердің үйленуіне және симонияға қарсы күрес кеңінен қарсылық тудырды.