Кіріспе

Клептомания (грекше: Κλεπτομανία) – әдетте жеке пайдалану немесе қаржылық пайда емес, басқа себептермен заттарды ұрлауға қарсы тұру қабілетсіздігі. Клептомания алғаш рет 1816 жылы сипатталған, психиатрияда импульстік бақылау бұзылысы ретінде жіктеледі. Бұл аурудың негізгі сипаттамалары клептоманияның обсессивтік-компульсивті спектрлік бұзылысқа жататынын, сонымен қатар тәуелділік және көңіл-күй бұзылыстарымен ұқсастығын көрсетеді. Бұл ауру көбінесе дұрыс диагноз қойылмайды және басқа психикалық аурулармен, әсіресе, үдемелі мазасыздықпен, тамақтану бұзылыстарымен, алкоголь және есірткі пайдаланумен байланысты. Клептоманиямен ауыратын науқастар көбінесе клептоманияға тікелей қатысты мәселелерге қарағанда, бірмезгілде болатын шағымдарға байланысты басқа салалардағы емдермен емделеді. Соңғы 100 жылда психотерапиялық араласудан психофармакологиялық араласуға көшу орын алды. Селективті серотонинді кері қабылдау ингибиторларын (СҚҚИ), көңіл-күйді тұрақтандырғыштарды, опиоидты рецепторлардың антагонисттерін, басқа да антидепрессанттарды және когнитивті-мінездік терапияны қолдану арқылы фармакологиялық емдеу оң нәтижелер берді. Дегенмен, селективті серотонинді кері қабылдау ингибиторларының (СҚҚИ) салдарынан туындаған клептомания туралы хабарлар да бар.

Белгілері мен симптомдары

Клептоманияның негізгі құрамдас бөліктеріне қайта-қайта туындайтын мазасыз ойлар, ұрлық жасауға деген құштарлыққа қарсы тұрудың мүмкін болмауы және осы әрекеттен кейін ішкі жағдайдың жеңілдеуі жатады. Бұл белгілер клептоманияны обсессивтік-компульсивті тәрізді бұзылу ретінде қарастыруға негіз береді. Клептомания диагнозы қойылған адамдарда көбінесе көңіл-күй, ұайқас, тамақтану, импульстік бақылау және есірткіге тәуелділік сияқты басқа да бұзылулар кездеседі. Олар сонымен қатар үлкен стресс, кінә сезімі, өкініш және жеке өмірге қатысты мәселелерге тап болады, бұл ұрлық әрекетімен байланысты. Бұл көрсеткіштер жалпы коморбидті бұзылуларды тудыруы немесе оларды күшейтеді деп саналады. Ұрлықпен байланысты мінез-құлықтың ерекшеліктері әлеуметтік оқшалану және заттарды қолдану сияқты қосымша проблемаларға әкелуі мүмкін. Клептоманиямен бірге жиі кездесетін басқа да бұзылулар клиникалық диагнозды анықтауды қиындатады. Қарапайым ұрлық пен клептомания арасында айырмашылық бар: "қарапайым ұрлық (жоспарланған немесе импульсивті) әдейі жасалады және заттың пайдалылығы немесе оның құнымен негізделген", ал клептоманияда "адам затты жеке пайдалануға немесе оның құнына мұқтаж болмаса да, ұрлауға қарсы тұруда үнемі сәтсіздікке ұшырайды".

Себеп

Клептоманияның дамуының бастапқы үлгілері психоанализ саласынан туындады. Қазір бұлардың орнына, көбінесе фармакотерапиялық емдеу зерттеулеріне негізделген биологиялық модельдерді толықтыратын когнитивтік-мінездік модельдер қолданылады.

Психоаналитикалық және психодинамикалық тәсіл

Клептоманияның механизмдеріне қатысты бірнеше түсіндірмелер ұсынылған. Заманауи әлеуметтік көзқарас клептоманияның тұтынушылық пен қоғамдағы тауарлардың көптігінің салдары екенін айтады. Психодинамикалық теориялар бұл бұзылысты анықтауда түрлі пікірлерге сүйенеді. Психоаналитиктер бұл жағдайды санасты емес эгоның алаңдаушылыққа, тыйым салынған сезімдерге немесе тілектерге, шешілмеген қақтығыстарға немесе тыйым салынған сексуалдық құштарлықтарға, кастрациядан қорқуға, сексуалдық қоздырылуға, ұрлық кезінде сексуалдық қанағатқа және оргазмға қарсы қорғаныс механизмі ретінде қарастырады. Клептоманияға психоаналитикалық және психодинамикалық көзқарас көп жыл бойы психоаналитикалық немесе психодинамикалық психотерапияны негізгі емдеу әдісі ретінде пайдалануға негіз болды. Көптеген психиатриялық жағдайлар сияқты, клептомания да биомедициналық бұзылыс ретінде қарастырылмай, психодинамикалық тұрғысынан қарастырылды. Дегенмен, психоаналитикалық тәсілдің кең таралғаны басқа тәсілдердің, әсіресе биологиялық саланың дамуына әсер етті. Көптеген психоаналитикалық теоретиктер клептоманияның адамның "шынайы немесе күтілетін жоғалту үшін символдық өтемақы алуға” тырысуы екенін, ал оның этиологиясын түсінудің кілті ұрланған заттардың символдық мағынасында жатыр деп санайды. Ынта теориясы ұрлық әрекетінің жағымсыз сезімдер мен эмоцияларды басуға немесе реттеуге көмектесетін қорғаныс механизмі екенін ұсынады.

Когнитивті-әрекеттік модельдер

Клептоманияның дамуын сипаттауда когнитивтік-мінездік үлгілер психоаналитикалық үлгілерді ығыстырып шығарып келеді. Когнитивтік-мінездік тәжірибешілер бұл бұзылыстарды оперативтік шарттану, мінез-құлық тізбектері, бұрмаланған танымдар және нашар бейімделу механизмдерінің нәтижесі ретінде түсіндіреді. Когнитивтік-мінездік үлгілер адам белгілі бір заттарды ұрлағаннан кейін мінез-құлықтың оңтайлы нығайтылатынын көрсетеді. Егер бұл адам минималды немесе ешқандай жағымсыз салдарға (жазаға) ұшырамаса, онда мінез-құлықтың қайталану мүмкіндігі артады. Мінез-құлық жалғасқан сайын, оған күштірек алдын ала жағдайлар немесе сигналдар байланысты болады, нәтижесінде күшті мінез-құлық тізбегі қалыптасады. Когнитивтік-мінездік теорияға (КМТ) сәйкес, алдын ала жағдайлар мен салдарлар ортада немесе танымдарда болуы мүмкін. Мысалы, Kohn және Antonuccio (2002) клиенттің алдын ала танымдарын сипаттайды, оларға мыналар кіреді: «Мен басқалардан ақылдымын және осыдан құтыла аламын», «Олар осыған лайық», «Мен өзімнің мұны жасай алатынымды дәлелдегім келеді» және «Менің отбасым жақсырақ заттарға ие болуға лайық». Бұл ойлар ұрлық жасауға себеп болды. Бұл ойлардың барлығы отбасылық, қаржылық және жұмыстық стрестер немесе депрессия сезімімен байланысты болды. «Сақталып тұратын» танымдар ұрлық мінез-құлықтарын қосымша нығайтып, мысалы, «ірі корпорацияларға қарсы «кішкентай жігіт» үшін бір ұпай» сияқты ақтану және мақтаныш сезімдерін қамтыды. Осы ойлар кейіннен өкініш сезімімен бірге келгенімен, бұл оперативтік тізбекте жазалаушы ретінде қызмет ету үшін тым кеш болды. Соңында, клептоманиямен ауыратын адамдар стрестік жағдайлармен және қиын сезімдермен күресудің тәсілі ретінде ұрлық жасауға сеніп, бұл мінез-құлықты одан әрі сақтауға және қол жетімді баламалы бейімделу стратегияларының санын азайтуға көмектеседі.

Бір мезгілде ауру

Клептомания басқа психикалық аурулармен байланысты сияқты, әсіресе көңіл-күйдің ауытқуларымен, ұайыммен, тамақтанудың бұзылуларымен, алкоголь және есірткі пайдаланумен. Тамақтану бұзылыстарымен, әсіресе нервтік анорексия және булимиямен бірге ұрлау мінез-құлқының пайда болуы, көбінесе тамақтану бұзылысының қырсықтығының белгісі ретінде қарастырылады. Депрессия мен клептомания арасындағы ықтимал байланыс туралы алғашқы хабар 1911 жылы жарияланған. Одан бері клиникалық байқаулар мен жағдай туралы есептер арқылы бұл кеңінен расталған. Көңіл-күйдің бұзылуы клептоманияның басталуына дейін немесе оның қатар жүруімен пайда болуы мүмкін. Ауыр жағдайларда депрессия өзін-өзі жарақаттауға, тіпті өлімге дейін алып келуі мүмкін. Кейбір адамдар ұрлық жасағаннан кейін депрессия немесе маниялық белгілерден уақытша құтылғандарын айтады. Клептоманияның күшті мәжбүрлеу және импульсивті қасиеттерімен байланысты екендігіне байланысты, оны патологиялық құмар ойындар, мәжбүрлі сатып алу, пиромания, шешектің тіліне шайнау және трихотилломания сияқты обсессивтік-компульсивті спектрлік бұзылыстардың бір түрі ретінде қарастыруға болады. Бұл пікірге клептоманиямен ауыратын науқастардың жақын туыстары арасында обсессивтік-компульсивті бұзылудың (ОКБ; төменде қараңыз) жоғары көрсеткіштері қолдау көрсетеді.

Обсессивті- компульсивті бұзылу

Клептомания жиі обсессивтік-компульсивті бұзылыстың (ОКБ) бір бөлігі деп есептеледі, себебі қарсы тұруға келмейтін және бақылауға бағынбайтын іс-әрекеттері ОКБ-ның көбінесе артық, қажетсіз және қолайсыз ритуалдарына ұқсас. Клептоманиямен ауыратын кейбір адамдарда ОКБ-мен ауыратын адамдардағыдай жинақылық белгілері көрінеді. Екі бұзылыстың да таралу көрсеткіштері арасында берік байланыс байқалмайды. Клептоманиямен ауыратын пациенттерде ОКБ-ның бірмезгілігін зерттеген зерттеулер әртүрлі нәтижелер көрсетті, олардың кейбіреулері салыстырмалы түрде жоғары бірлестікке (45% - 60%) ие.

Пиромания

Пиромания, тағы бір импульстік бұзылыс, клептоманиямен тығыз байланысты. Көптеген пиромандықтар ұсақ-көлді ұрлықпен бірге өрт қоюға бейім, бұл көбінесе клептоманияға ұқсас болып көрінеді.

Емдеу

Психологтар бұл ауруды көптен бері білсе де, клептоманияның себебі әлі де нақты белгілі емес. Сондықтан, оны емдеу үшін түрлі терапиялық тәсілдер ұсынылған. Осы емдеулерге психоаналитикалық бағытталған психотерапия, мінез-құлық терапиясы және фармакотерапия кіреді. Кейбір жағдайларда, жасырын сенсибилизация сияқты бірнеше әдістерді, сондай-ақ экспозиция және реакцияны тоқтату тәсілдерін бірге қолдану практикасы болды. КБТ-да қолданылатын тәсілдерді клептоманияда одан да зерттеу және тексеру қажет болғанымен, осы тәсілдерді дәрі-дәрмекпен үйлестірудің тиімділігі, тек дәрі-дәрмекпен емдеуге қарағанда жоғары екені көрсетілді.

Есірткімен емдеу

Феноменологиялық ұқсастық және клептомания мен ОКР, патологиялық құмар ойындар мен трихотиломанияның ұсынылған ортақ негізгі биологиялық динамикасы осы аурулардың барлығында ұқсас дәрілік заттар топтарын қолдануға болатын теорияны тудырды. Осының салдарынан, антидепрессанттардың бір түрі болып табылатын селективті серотонинді кері қабылдау ингибиторлары (ССИИ) тобы клептомания және басқа да импульстік бақылау бұзылыстары, мысалы, шектен тыс тамақтану және ОКР сияқты жағдайларда қолданылады. Электроконвульсивті терапия (ЭКТ), литий және вальпроин қышқылы (натрий вальпроаты) да қолданылған. ССИИ-дің қолданылуы осы аурулардың биологиялық динамикасы ми синапстарындағы серотонин деңгейінің төмендігінен туындайды деген болжамға байланысты, және осы терапия түрінің тиімділігі клептомания мен басқа да бірдей болатын ауруларға қатысты болады. Опиоидты рецепторлардың антагонисттері импульстік бақылау бұзылыстарының орталық бөлігі болып табылатын құштарлыққа байланысты симптомдарды азайтуда тиімді деп есептеледі; осы себепті олар заттарды қолдануды емдеуде қолданылады. Бұл қасиет оларды клептоманияны және жалпы импульстік бақылау бұзылыстарын емдеуде пайдалы етеді. Ең көп қолданылатын препарат – ұзақ әрекет ететін бәсекелестік антагонист – налтрексон. Налтрексон негізінен μ рецепторларына әсер етеді, сонымен қатар κ және λ рецепторларын да қарсы әрекетке түсіреді. Клептоманияның психофармакологиялық емдеуі бойынша бақыланатын зерттеулер жүргізілген жоқ. Бұл клептоманияның сирек кездесетін жағдай және жеткілікті үлкен сынама алудың қиындығы болуы мүмкін. Бұл мәселе туралы мәліметтер көбінесе жекелеген жағдайлар туралы хабарламалардан немесе салыстырмалы түрде аз сандағы жағдайлардан жиналған фрагменттерден алынады.

Тарих

XIX ғасырда француз психиатрлары клептоманиялық мінез-құлықты байқауға кірісті, бірақ олардың көзқарасы шектеулі болды. 1890 жылға қарай клептомания бойынша көптеген жағдайлар жинақталды. Гистерия, ақылы кемістік, мидың кемістігі және менопауза бұл түсініксіз әрекеттерді түсіндіру үшін теориялар ретінде ұсынылды, сондай-ақ көптеген адамдар клептоманияны жетілмегендікпен байланыстырды, себебі жас балалар өздеріне қалаған нәрсені алуға бейім. Бұл француз және неміс байқаулары кейіннен клептоманияның психоаналитикалық түсіндірмелерінің орталық бөлігіне айналды.

Этимология

Клептомания термині грек тіліндегі κλέπτω (klepto) "ұрлау" және μανία (mania) "құштарлық, итермелеу" сөздерінен туындаған. Оның мағынасы шамамен "ұрлауға құштарлық" немесе "күшпен ұрлау" дегенге сәйкес келеді.

Психоанализдің бірінші буыны

ХХ ғасырдың басында француз психиатрлары клептоманияны нақты психиатриялық ауру деп қарамай, көбінесе өзін-өзі баптауға бейім жоғары буржуазиялық әйелдердің құқықтық желеуі ретінде қарастырды. Психоаналитикалық теорияның даулы авторы Зигмунд Фрейд, адам мінез-құлқының түпкі себептері өркениетсіз жабайылардың импульстары сияқты екенін, олар әлеуметтік өмір үшін шектеулермен ұсталып тұратынын сенді. Ол адам мінез-құлқының рационалды емес деп ойлады. Ол клептомания сияқты психологиялық мәселелерге шәкірттері қолданған үлкен теориялық база жасады. 1924 жылы оның ізбасары Вильгельм Стекель "жасырын түрде тыйым салынған нәрсені" иеленуге ұмтылған әйел клептоманиясының жағдайымен танысты. Стекель клептоманияның "символ немесе символдық әрекет арқылы жүзеге асырылатын, басылған және ығыстырылған жыныстық құштарлық" екеніне қорытынды жасады. Оның пікірінше, психикалық өмірдегі кез келген мәжбүрлеулер басудан туындайды.

Психоанализдің екінші буыны

Фриц Виттельс клептоманиямен ауыратындардың жыныстық жағынан жетілмеген, махаббаттан құр алақан қалған және адамдармен жыныстық қарым-қатынас тәжірибесі аз адамдар екенін айтты; ұрлық – олардың жыныстық өмірі, оларға соншалықты қуатты ләззат сыйлап, емделуге тілек білдірмейтін. Оның ойынша, клептоманиямен ауыратын еркектер гомосексуалды немесе әрдайым әйелсипатты болады. Ұлыбританияда дүкен ұрыларының кең ауқымды талдауы Стекльдің жыныстық символизм туралы пікірін сынап, ұсталған дүкен ұрыларының бестен бірінің психиатриялық екенін көрсетті.

Жаңа перспективалар

Эмпирикалық негіздемелі концептуалды мақалалар клептоманияның бұрынғыдан гөрі көбірек таралғанын, және оның әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездесетінін көрсетеді. Бұл ойлар жақында ғана пайда болғанмен, XIX ғасырдың ортасы мен соңында болған пікірлермен сабақтас.