Кіріспе
Ағылшын тіліндегі етістіктер ағылшын тіліндегі сөздердің негізгі түрлерінің бірі болып табылады. Басқа сөздер сияқты, ағылшын етістіктері де аз өзгереді. Көптеген уақыт, түр, модальдық сипаттама және рай комбинациялары көмекші етістіктерді қолдана отырып, айтылым арқылы беріледі. Әдетте, ағылшын етістігінің өзгеритін формалары – үшінші жақ жекеше қазіргі уақыт формасының соңындағы "s", өткен уақыт (сонымен қатар претерит деп те аталады), өткен шақ есім (өткен уақытпен бірдей болуы мүмкін) және қазіргі шақ есім мен gerund ретінде қолданылатын "ing" жалғауымен аяқталатын форма. Көптеген етістіктер қарапайым ретпен өзгереді, бірақ шамамен 200 ретсіз етістік бар; ретсіздік көбінесе өткен уақыт пен өткен шақ есімдеріне қатысты. "Be" көмекші етістігінің өзгеритін формалары көп және өте ретсіз. Нақты етістік уақыттары мен басқа да формаларының қолданылуы туралы толық мәліметтерді "Ағылшын етістік формаларының қолданылуы" мақаласынан қараңыз. Басқа да арнайы тақырыптар үшін жанындағы тізімдегі мақалаларды қараңыз.
Verbs constitute one of the main parts of speech (word classes) in the English language. Like other types of words in the language, English verbs are not heavily inflected. Most combinations of tense, aspect, mood and voice are expressed periphrastically, using constructions with auxiliary verbs. Generally, the only inflected forms of an English verb are a third person singular present tense form ending in s, a past tense (also called preterite), a past participle (which may be the same as the past tense), and a form ending in ing that serves as a present participle and gerund. Most verbs inflect in a simple regular fashion, although there are about 200 irregular verbs; the irregularity in nearly all cases concerns the past tense and past participle forms. The copula verb be has a larger number of different inflected forms, and is highly irregular. For details of the uses of particular verb tenses and other forms, see the article Uses of English verb forms. For certain other specific topics, see the articles listed in the adjacent box.
Негізгі бөліктері
Ағылшын тіліндегі тұрақты етістіктің тек бір негізгі түрі бар, одан етістіктің барлық формаларын тудыруға болады. Бұл – негізгі форма немесе сөздік форма. Мысалы, «exist» негізгі формасынан етістіктің бүкіл өзгешеленген формаларын (exist, exists, existed, existing) болжамды түрде алуға болады. Негізгі форманы жалаңаш инфинитив те дейді; яғни, «to» сөзі жоқ инфинитив. Көптеген ретсіз етістіктердің үш негізгі түрі болады, себебі өткен шақ пен өткен уақыт есімдерін болжау мүмкін емес. Мысалы, «write» етістігінің негізгі түрлері: write (негізгі форма), wrote (өткен шақ), written (өткен уақыт есімі); ал қалған өзгешеленген формалар (writes, writing) негізгі формадан жүйелі түрде туындайды. Кейбір ретсіз етістіктерде өткен шақ пен өткен уақыт есімдерінің формалары бірдей болады (тұрақты етістіктердегідей), мысалы, send–sent–sent. Инфинитив, өткен шақ және өткен уақыт есімі кейде сәйкесінше бірінші (V1), екінші (V2) және үшінші (V3) етістік формалары деп аталады. Бұл номенклатура американдық және британдық қолданыстан көтеріліп кеткен, бірақ басқа елдерде қолданылатын оқулықтар мен оқу құралдарында кездесуі мүмкін. Кейбір сөйлеушілерде тек екі форма болады, V2 мен V3 арасындағы айырмашылықты жояды, бірақ мұндай қолданыс стандартты емес деп есептеледі. Көптеген етістіктер үшін формалар V1 және V2 болады (олар әлі барған жоқ па?, «gone» ешқашан қолданылмайды, немесе «корпоративтік компания жүргізді» емес, «корпоративтік компания жүргізіп отыр»), бірақ бірнеше етістіктер үшін V1 және V3 болады (мен көрдім, ол істеді, «saw» және «did» қолданылмайды). «do», «say» және «have» етістіктерінде үшінші жақта жекеше түріндегі қазіргі шақ формалары да ретсіз болады (төменде қараңыз). «be» көмекші етістігі өте ретсіз, оның формалары: be, am, is, are, was, were, been және being. Ал модальді етістіктер (мысалы, «can» және «must») кемшік етістіктер болып табылады, олар тек шектеулі формаларда қолданылады. Осы типтегі етістіктердің формалары туралы толық мәліметтерді төменде қараңыз.
Үшінші тұлға бірлік
Барлық етістіктердің дерлік үшінші тұлғада [e]s жұрнағы бар бірлік қазіргі индикативті түрі болады. Әдетте, ол етістіктің негізгі түріне s қосу арқылы жасалады: жүгіру → жүгіреді. Алайда, егер негізгі формасы сибиляция дыбыстарының бірінде (, , , ,) аяқталса және оның жазылуы үндемейтін е әрпімен аяқталмаса, онда es қосылады: buzz → buzzes; catch → catches. Сонымен қатар, дауыссызға +о қосылған етістіктерде де es қосылады: veto → vetoes. Дауыссыз әрпімен аяқталатын және y әрпімен бітетін етістіктер y әрпін i әрпіне ауыстырып, содан соң es қосады: cry → cries. Айыту жағынан, соңғы ///z/ дыбысы сибиланттардан кейін /ᵻ//z/ болып айтылады (мысалы, lurches), сибиланттардан басқа дауыссыз дыбыстардан кейін /s/ болып айтылады (мысалы, makes), ал қалған жағдайларда /z/ болып айтылады (мысалы, adds). Бұл ереже тұрақты есімдердің көпшелік жалғауы [e]s және иелік жалғауы 's-тің айтылуына да қатысты. Жоғарыда келтірілген орфографиялық ережелер есімдердің көпше түріне де ұқсас. Have етістігінің үшінші тұлғадағы бірлік қазіргі кездегі түрі ретсіз: has (көмекші етістік ретінде қолданылғанда әлсіз түрімен, сондай-ақ 's-пен қысқартылуы мүмкін). Do және say етістіктерінің де ретсіз формалары бар: does және says, бірақ олар жазуда тұрақты формаларға ұқсайды. Be етістігі, модальді етістіктер және басқа көмекші етістіктер туралы төменде қараңыз. Осы бөлімде сипатталған форма үшінші тұлғадағы жекеше түйіндемелермен қолданылатын қарапайым қазіргі уақыт (көрсеткіш тәртібінде) болып табылады: Ол әрдайым роман жазады. (Бұл уақыттың қазіргі уақытты білдіруден басқа да қолданыстары бар; мысалы, «Егер ол жазса, қуанамын» деген сөйлемде ол болашақ уақытты білдіреді.)
Өткен заман
Өткен заман, немесе претерит, тұрақты немесе ретсіз қалыптасуы мүмкін. Тұрақты етістіктерде өткен заман (морфологиялық тұрғысынан) негізгі формаға ed қосу арқылы қалыптасады (ойнау → ойнаған). Әріппен басталатын жұрнақтарды қосудың қалыпты ережелері қолданылады: егер негізгі форма e әрпімен аяқталса, тек d қосылады (мысалы → ұнаған); егер негізгі форма y әрпімен аяқталатын дауыссызға дейін аяқталса, y әрпі аяқталу алдында i әрпіне ауыстырылады (тырысу → тырысты; ерекшелік — аспан (зат есім) етістігі, ол skied немесе skyed түрінде болуы мүмкін). "ay" мен аяқталатын үш сөз ("y" әрпін "i" әрпіне ауыстырып, "d" қосады: laid, paid, said). Соңғы дауыссыздың екі еселенуіне қатысты әртүрлі ережелер бар. Егер негізгі форма бір дауыстымен аяқталса, содан кейін бір дауыссыз (h, үнсіз t, w, x немесе y емес), және соңғы буын толық баса көрсетілмесе, ed қосудан бұрын дауыссыз екі еселенеді (ship → shipped, бірақ fathom → fathomed). Жалпы, бұл соңғы дауыссыз алдындағы дауыстыны қысқа ұстау үшін жасалады (яғни, егер сөзді shiped деп жазса, онда ол ұзын i болар еді). Дегенмен, осы ережеге сәйкес келетін екі сөз бар: control және patrol, тіпті соңғы буын алдындағы дауысты ұзын болса да. c әрпімен аяқталатын көптеген негізгі формалар үшін екі еселенген форма ck болып табылады, баса көрсетілгеніне қарамастан (panic → panicked; ерекшеліктер: zinc → zincked немесе zinced, arc → әдетте arced, spec → specced немесе spec'ed, sync → кейде synched). Британ ағылшын тілінде l әрпінің екі еселенуі баса көрсетілгеніне қарамастан болады (travel → travelled; бірақ paralleled ерекшелік), және екі бөлек айтылатын дауыстылар l әрпінің алдында келеді (dial → dialled, fuel → fuelled). Егер соңғы буынның жартылай баса көрсетілуі болса, әсіресе күрделі сөздерде, дауыссыз әдетте екі еселенеді: backflip → backflipped, hobnob → hobnobbed, kidnap → kidnapped және т.б. Кейбір жағдайларда екі нұсқа да қабылданады, мысалы, dialog† → dialogued немесе dialogged†, hiccup → hiccupped немесе hiccuped, program → programed† немесе programmed. Алайда catalog† → cataloged†, pyramid → pyramided, format → formatted (бірақ combat → combat(t)ed). Осы ережелерге толық сәйкес келмейтін басқа да түрлерге автобус → bused† немесе bussed, bias → biased немесе biassed† және focus → focused немесе focussed жатады. ( † белгісі қойылған формалар британ ағылшын тілінде қолданылмайды, және көптеген англосаксондық емес сөздер үшін екі еселенген дауыссыз қолданылмайды.) Өткен заманның аяқталуының айтылуы жоғарыда сипатталған үшінші тұлғадағы қазіргі заманның аяқталуының айтылу ережелеріне ұқсас: егер негізгі форма дауыстымен аяқталса, онда жаңа буын /t/ немесе /d/ қосылады (мысалы, drifted, exceeded); егер негізгі форма басқа дауыссыз дыбыспен аяқталса, онда аяқталу /t/ деп айтылады (мысалы, capped, passed); әйтпесе аяқталу /d/ деп айтылады (мысалы, buzzed, tangoed). Осының салдарынан, 17-ші және 18-ші ғасырларда соңғы екі айтылу әдетте 'd деп жазылатын, бірақ кейіннен ed қалпына келтірілді. Ретсіз етістіктердің өткен заманы үшін, ағылшын тіліндегі ретсіз етістіктерге қараңыз. Олардың көптеген түрлерін германдық күшті етістіктер деп жіктеуге болады, мысалы, sing (өткен шақта sang), ал қалғандары — ретсіз айтылатын немесе ретсіз жазылатын өткен формалары бар әлсіз етістіктер, мысалы, say (өткен шақта said). Be етістігінің екі өткен заман формасы бар: was (бірінші және үшінші тұлға бірлікте) және were (көпше және екінші тұлғада). Өткен заманның (претерит) формасы жай өткен заманда қолданылады, мысалы, Біз от жақтық және Ол билеуді ұнатты. Бұл заманның бір қолданылуы — өткен жағдайға емес, тәуелді сөйлемдегі гипотетикалық (қазіргі немесе болашақ) жағдайға сілтеме жасау: Егер мен мұны білсем, сұрауға тура келмес еді. Бұл кейде «өткенге дейінгі жалғау» деп аталады, әсіресе were сөзінің қолданылуында, ол мұндай сөйлемдерде was сөзін алмастыра алады; ағылшын тіліндегі жалғауға қараңыз.
Өткендегі етістік
Регулярлы етістіктердің өткен шақ қатысы алдыңғы бөлімде сипатталған претерит (өткен шақ) түрімен бірдей болады. Ережеден тыс етістіктер үшін ағылшын тіліндегі ережеден тыс етістіктерге қараңыз. Олардың кейбіреулерінде өткен шақ пен өткен шақ қатысының формалары әртүрлі болады (мысалы, sing–sang–sung); ал кейбіреулерінде екеуі де бірдей болады (мысалы, make–made–made). Кейде өткен шақ реттелген, бірақ өткен шақ қатысы реттелмейді, мысалы show–showed–shown. Өткен шақ қатысының қолданылуы туралы төменде қараңыз.
Фразеологиялық етістіктер
Көптеген ағылшын етістіктері adverbial модификаторлармен, мысалы, on, away, out сияқты нақты комбинацияларда қолданылады. Көбінесе мұндай комбинациялар дербес мағынаға ие болады. Олар фразеологиялық етістіктер деп аталады. (Бұл терминге белгілі бір предлогпен кіргізілген толықтырғышпен қолданылатын және оған ерекше мағына беретін етістіктер де кіруі мүмкін, мысалы, (біреуге) бейімделу.) Фразеологиялық етістіктегі adverbial бөлшек әдетте етістіктен кейін орналасады, бірақ ол объектінің артынан да келуі мүмкін, әсіресе объект жалғаулы есімдік болғанда: Ақшаны беріңіз немесе Ақшаны беріңіз, бірақ Оны беріңіз.