Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кіші Азияның ежелгі тілі
Ancient language of Asia Minor
Хатт тілі немесе хаттиан тілі – б.з.д. 2 мыңжылдықта Кіші Азияда хаттиандар қолданған индоевропалық емес, жалғастырмалы тіл. Ғалымдар бұл тілді хетт империясының индоевропалық тілі – хетт тілінен ажырату үшін "хатт тілі" деп атайды. Хеттілер бұл тілді "хаттили" деп атаған (хатт тілінде тілдің атауы туралы ешқандай мәлімет жоқ). Бұл атау, сөзсіз, Евфрат өзенінің батысындағы аймақты "Хатти жері" (Khatti) деп атаған Ассирия және Мысыр деректерімен байланысты. Анатолияның ең көне куәландырылған тілінің орталық аймағы, хеттілік тілдерде сөйлейтін адамдар келгенге дейін, Хаттусадан (сол кезде "Хаттус" деп аталған) солтүстікке қарай Нерикке дейін созылған. Хатт тілінде айтылған басқа қалалар: Тухумияра және Тиссарулия. Хеттілік тілдерде сөйлейтін адамдар б.з.д. 18 ғасырда Хаттусаны Канештен оңтүстікке қарай жаулап алды. Олар ақырында хатт тілінде сөйлейтін хаттиандарды сіңіріп алды немесе оларды ығыстырды, бірақ аймақ үшін Хатти атауын сақтап қалды. Бұл аймақтың тұрғындарының аты сондай-ақ Киелі кітаптағы Хеттермен байланысты, ал "хеттілер" деген сөз осы атаудан туындаған.
Hattic, or Hattian, was a non Indo European agglutinative language spoken by the Hattians in Asia Minor in the 2nd millennium BC. Scholars call the language "Hattic" to distinguish it from Hittite, the Indo European language of the Hittite Empire. The Hittites referred to the language as "hattili" (there are no attestations of the name of the language in Hattic itself). The name is doubtlessly related to the Assyrian and Egyptian designation of an area west of the Euphrates as "Land of the Hatti" (Khatti). The heartland of the oldest attested language of Anatolia, before the arrival of Hittite speakers, ranged from Hattusa, then called "Hattus", northward to Nerik. Other cities mentioned in Hattic include Tuhumiyara and Tissaruliya. Hittite speakers conquered Hattus from Kanesh to its south in the 18th century BC. They eventually absorbed or replaced the Hattic speakers (Hattians) but retained the name Hatti for the region. The name of the inhabitants of that area is likewise identified with the Biblical Heth, from which, in turn, the English word Hittite is derived.
Корпус
Хатт тілінде сөйлейтін адамдардың өз тілдерін жазған бірде-бір құжат табылмады. Ғалымдар тікелей емес деректерге немесе олардың көршілері мен ізбасарлары – хеттердің айтуларына сүйенуге мәжбүр. Хеттердің діни тақташаларында, б.з.д. 14-13 ғасырларға жататын діни қызметкерлерге тиесілі, хатт сөздерін кездестіруге болады. Мәтіннің қатарында, әріптердің арасында "қасиетті адам қазір хатт тілінде сөйлейді" деген түсіндірме кездеседі. Хатт сөздерінің түбірлерін таулардың, өзендердің, қалалардың және құдайлардың аттарында да табуға болады. Басқа хатт сөздері кейбір мифологиялық мәтіндерде кездеседі. Барлық жарияланған хатт құжаттары Catalogue des textes hittites (CTH) каталогында тізімделген. Хаттусадан келген құжаттар CTH 725–745 аралығын қамтиды. Олардың ішінде CTH 728, 729, 731, 733 және 736 – хатт/хет тілдік екіұшты құжаттар. CTH 737 – Нерик фестиваліне арналған хатт сиқыры. Маңызды, болса да сынық екіұшты құжат – "Аспаннан құлаған Ай құдайы" әңгімесі. (2004 жылға дейін жарияланбаған қосымша хатт мәтіндері Сапинуада сақталған.)
No document has been found in which native Hattic speakers wrote their own language. Scholars must rely on indirect sources or mentions by their neighbours and successors, the Hittites. Some Hattic words can be found in religious tablets of Hittite priests that date from the 14th and the 13th centuries BC. The passages contained, between the lines of the text signs, the explanation "the priest is now speaking in Hattic". Roots of Hattic words can also be found in the names of mountains, rivers, cities and gods. Other Hattic words can be found in some mythological texts. All published Hattic documents are catalogued in the Catalogue des textes hittites (CTH). Documents from Hattusa span CTH 725–745. Of these CTH 728, 729, 731, 733, and 736 are Hattic/Hittite bilinguals. CTH 737 is a Hattic incantation for the festival at Nerik. One key, if fragmentary, bilingual is the story of "The Moon God Who Fell from the Sky". (There are additional Hattic texts in Sapinuwa, which had not been published as of 2004.)
Жіктеу
Консервативті көзқарас бойынша, хатти тілі – көршілес үнді-еуропа және семит тілдерінен өзгеше, оқшауланған тіл. Дегенмен, топонимдер мен жеке есімдерге сүйенсек, ол басқаша куәләнбеген каскиан тілімен байланысты болуы мүмкін. Хатти тілі мен абхаз-адыг және картвелий тілдері арасындағы кейбір ұқсастықтар, кейбір ғалымдарды Орталық Анатолиядан Кавказға дейінгі тілдік топ болуы мүмкін деген пікірге жеткізді. Алексей Кассианның сөзіне қарағанда, хатти тілі мен енисей тілдері, сондай-ақ бурушаски тілі арасында лексикалық сәйкестіктер де болуы мүмкін; мысалы, "тіл" хатти тілінде "alef", ал котт тілінде "alup", "ай" хатти тілінде "kap", кет тілінде "qīp", "тау" хатти тілінде "ziš", бурушаски тілінде "ćhiṣ" (прото-енисейлік "тас" деген мағынадағы *čɨʔs сөзімен де салыстырыңыз).
The conservative view is that Hattic is a language isolate, different from the neighbouring Indo European and Semitic languages. Based on toponyms and personal names, however, it appears that it may have been related to the otherwise unattested Kaskian language. Certain similarities between Hattic and both Abkhazo Adyghean and Kartvelian languages have led to proposals by some scholars about the possibility of a linguistic bloc from central Anatolia to the Caucasus. According to Alexey Kassian, there are also possible lexical correspondences between Hattic and Yeniseian languages, as well as Burushaski language; for instance, "tongue" is alef in Hattic and alup in Kott, "moon" is kap in Hattic and qīp in Ket, "mountain" is ziš in Hattic and ćhiṣ in Burushaski (compare also with *čɨʔs – a Proto Yeniseian word for "stone").
Грамматика
Хэттик тілінде көпше түрін le префиксімен жасауға болады деп есептеледі: "балалар" = le pinu; алайда, қазіргі таңда көптеген мамандар оны иелік жалғауының кішкене сөзі (клитика) деп санайды, яғни "оныкі" немесе "олардікі". Ол fa префиксін қосып, жиынтық көпше түрін жасады: fa shaf "құдайлар". Жіктеудің жағдайы (у)n жұрнағы арқылы өзгеретін (fur "жер", бірақ furun "жердің"). Поломе және Винтер сияқты лингвистер айыптау жағдайы es арқылы белгіленетінін және ess alep "сөз" мысалын келтірді, бірақ басқалар оны "олардікі" дегенді білдіретін прономиналдық клитика деп қарастырады.
Hattic has been claimed to form conventional plurals with a le prefix: "children" = le pinu; however, most specialists today consider it to be a possessive pronominal clitic, meaning "his" or "their". It formed a collective plural by attaching the prefix fa : fa shaf "gods". The genitive case was declined with the suffix (u)n (fur "land" but furun "of the land"). Some linguists like Polomé and Winter have claimed that the accusative case was marked with es and give the example of ess alep "word", but that has been identified by others as a pronominal clitic, meaning "their".