Кіріспе

51-ші (Highland) дивизиясы – 1915-1918 жылдар аралығында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Франциядағы Батыс майданында шайқасқан Ұлыбритания армиясының жаяу әскер дивизиясы. Дивизия 1908 жылы Территориялық күш құрылған кезде «Highland дивизиясы» деп аталды, ал 1915 жылдан бастап – 51-ші (Highland) дивизиясы болып қайта аталды. Дивизияның таңбасы – қызыл шеңбер ішіндегі стильделген «HD» әріптері. Дивизияның жауынгерлік қабілетіне күмән келтіргендер оны басқарған генерал-майор Джордж Харпердің атымен «Харпердің сәтсіздері» деп атады, бірақ олар одақтастар мен немістер арасында қадірлі жауынгерлер ретінде танылды. Дивизия 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы болып қайта аталды және 1920 жылы Территориялық күш таратылғаннан кейін Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Аумақтық армия құрамында шайқасты. 1940 жылдың маусым айында 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы француздық 10-шы армияға қосылды. Соммадан шегіну кезінде дивизияның көп бөлігі Канал жағалауындағы Сен-Валери-ан-Коде қоршалып, мәжбүрлі түрде қарсыластарына берілді. Солтүстік Африкада қайта құрылған Highland дивизиясы өту бағытындағы жол көрсеткіштеріндегі «HD» таңбасына байланысты «Автожол безендірушілері» деген лақап атқа ие болды. 1947 жылдың желтоқсанына қарай бұл құрама 52-ші (Lowland) жаяу әскер дивизиясымен бірігіп, 51/52-ші Шотландия дивизиясын құрды. Бірақ 1950 жылдың наурызында 51-ші және 52-ші дивизиялар жеке құрамалар ретінде қайта құрылды. 51-ші (Highland) дивизиясы 1968 жылы таратылды.

Құрылу

Территориялық күш (TF) 1908 жылғы 1 сәуірде Территориялық және резервтік күштер туралы 1907 жылғы заңның (7 Edw.7, c.9) қолданысқа енуімен құрылды. Бұл заң ескі ерікті күштерді, Құрметті артиллерия компаниясын және йоманриді біріктіріп, қайта ұйымдастырды. Құрылған кезде Территориялық күштің құрамында 14 жаяу әскер дивизиясы және 14 атты әскер бригадасы болды. Осы дивизиялардың бірі – "Гайленд" дивизиясы. Бейбіт уақытта дивизия штабы Перт қаласындағы Шарлотта көшесіндегі 2-ұйде орналасқан.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты күмәндер 1914 жылдың соңы мен 1915 жылдың басында туды, ол кезде Батыс майданындағы тұрақты британдық әскерлері (BEF) үлкен қиындыққа тап болғанда, дивизия алғаш рет тоналды. 1914 жылдың тамызында жарияланғанда, дивизияның жаяу әскер бөлімі 3 полк атынан құралған 12 батальоннан тұрды: Сифорт пен Камерон бригадасы, Гордон Хайлендтер бригадасы және Аргайл мен Сатерленд Хайлендтер бригадасы. 1914 жылдың соңында Батыс майданындағы дағдарыс кезінде, әскери бөлімдерге қосымша ТҚ батальондары жіберілді. Осылайша тоналған алғашқы ТҚ құрамы 1-ші Лондон дивизиясы болды. 1915 жылдың басына қарай, Хайленд дивизиясы соғысқа дейінгі 12 Хайленд жаяу әскер батальонының 6-сын жоғалтты. 1915 жылдың басында ТҚ дивизиялары өздерінің толық құрамында шетелге жіберілгенде, Хайленд дивизиясы жартылай ғана толық болды және сол кезде шетелге жіберуге дайын болмады. Дивизия, енді 51-ші (Хайленд) дивизиясы деп аталды, екі Қара күзет (Royal Highlanders) батальоны мен Батыс Ланкашир дивизиясының Солтүстік Ланкашир бригадасын соңғы сәтте қосып алғанда ғана толық деп есептелді және 1915 жылдың мамырында Екінші Ипр шайқасы кезіндегі соңғы неміс шабуылын тоқтатуға жіберілді. Әрине, жаңадан келген бұл әртүрлі бөлімдердің бірікпегендігі дивизияның тиімділігіне кедергі келтірді және дивизия Фестуберт пен Живеншидегі келесі шайқастарда орташа нәтижелер көрсетті. Британдық бірінші армияға қолбасшылық еткен, кейіннен бүкіл BEF-ке қолбасшылық еткен генерал-лейтенант сэр Дуглас Хейг, Фестуберт кезінде 51-ші дивизияның «практикалық түрде оқытылмаған және барлық далалық міндеттерде өте жасыл» екенін айтты. 1915 жылдың жазында Сомма майданына көшірілген дивизия, енді генерал-майор Джордж Харпердің басшылығында, Таулы аймақтың әдеттегі ерекшеліктерін күткендердің үмітін әлі де қанағаттандыра алмады – осы кезде Харпердің «Дұрыс емес әскерлері» деп аталатын кезең болды. Жағдай 1916 жылдың қаңтарында Ланкашир бригадасы (содан кейін 154-ші (3-ші Хайленд) бригадасы, кейін 164-ші (Солтүстік Ланкашир) бригадасы болып қайта нөмірленді) дивизиядан кеткенде және олардың орны тұрақты дивизиялар босаған Хайленд батальондарымен және бастапқыда дивизияда болмаған Қара күзет (Royal Highlanders) батальондарымен толтырылды. 1916 жылдың шілдесінде Сомма шайқасында өздерінің батылдығын көрсету мүмкіндігіне ие болған олар High Wood-қа шабуыл жасады, олар қорғанышсыз өлімге ұшыраған оттың ортасында күшпен шабуыл жасады. Олар позицияны басып алмаса да, жоғарғы жерліктерден күтілген ұрыс рухын көрсетті. Дивизияның беделі өсті және олар 1916 жылдың қарашасында Сомма шабуылының соңында әйгілі Беумонт-Хамель бекінісін басып алуға таңдалды. 51-ші дивизия енді «Харпердің дұрыс емес әскерлері» емес еді. Аңыз бойынша, немістер оларды «Тозақтан келген әйелдер» деп білген. 1918 жылы дивизия мүшелерін Франциядағы соғыс суретшісі Фредерик Фаррелль суреттеді.

Соғыс аралығы

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң, Территориялық күш таратылды. 1921 жылы ол Аумақтық армия ретінде қайта құрылып, 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы құрылды.

Франция 1940 жыл

1937 жылы дивизияның қолбасшылығына генерал-майор Виктор Фортун тағайындалды. Сол кездегі Британ армиясының қалған бөлігі сияқты, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары жаттығу мен жабдықтар жеткіліксіз болды. 1938 жылы Чемберленнің Мюнхенге сапарынан кейін Аумақтық армияның санын екі есеге арттыру туралы шешім қабылданды, ал 1939 жылдың көктеміне қарай Таулы дивизия бұл жұмысты табысты аяқтады. Жабдықтар мен оған байланысты жаттығу мәселесі әлі де шешілмеді. Мысалы, екі жылдық тұрақты армия жаяу әскерінің дайындығы 3 айға қысқартылды; кейбір миномет бөлімшелері Франциядағы оқ ату полигондарына жеткенше тірі оқпен тәжірибе алмады; Брен ұңғыма тасымалдаушыларының экипаждары 1939 жылдың жазында ғана жабдықтарын алды, бұл оларды пайдалану және тактика жаттығуларына уақыт қалдырмады. 28 қаңтарда дивизия генерал-лейтенант Майкл Баркердің басқаруымен Британдық экспедициялық корпусының (БЭК) I корпусына бағынды. Оның құрамына Регулярлық армияның екі дивизиясы – 1-ші және 2-ші жаяу әскер дивизиялары да кірді. Ақпан және наурыз айларында 51-дивизия БЭК саясатына сәйкес ірі қайта ұйымдастырудан өтті. Дивизияның бірнеше бөлімшелері Регулярлық армияның құрамаларымен ауыстырылды. Бұл тәжірибесіз Аумақтық дивизияларды нығайту мақсатында жасалды. Корольдік артиллерияның 23-ші далалық полкі, Регулярлық армияның бөлімшесі, 76-шы (Гайленд) далалық полкін, Корольдік артиллерияны алмастырды, бұл жасалған өзгерістердің бір мысалы. 76-шы (Гайленд) далалық полкі, Корольдік артиллерия 3-ші жаяу әскер дивизиясына берілді. 1940 жылдың 22 сәуірінде 51-дивизия БЭК-тің қалған бөлігінен бөлініп, француздық Үшінші армияның қолбасшылығына өтті. Дивизия Мажино желісінің Оувраж-Хакенберг бекінісінің алдында орналасты. 1940 жылдың 10 мамырында Германияның Франция мен Төмен елдерді басып алуымен БЭК Бельгияға қарай жылжыды, неміс әскерлеріне қарсы тұру үшін. Мажино желісінің алдында оңтүстікке орналасқан 51-дивизия Бельгиядағы күштерге қатыспады, сондықтан Дюнкерк эвакуациясына қатыспады. Неміс әскерлерінің шабуылына жауап ретінде дивизия Сомма бойында қорғаныс шебін құру үшін кері шегінді, онда ол француздық 10-армияға қосылды. Дюнкерктегі одақтас күштердің эвакуациясынан кейін немістер оңтүстікке назар аударды. 5 маусымда олар екінші шабуылды бастады. 51-дивизияға әдетте дивизиядан күтілетіннен төрт есе ұзын шепті ұстау міндеті жүктелді. 5-6 маусымдағы үздіксіз шабуылдар ауыр шығынға әкелді, әсіресе 7-ші батальон, Аргилл және Сатерленд таулы жаяу әскерлері, неміс шабуылының негізгі күші сол жерге түсті. Аргиллдердің шығыны олардың тарихындағы ең ауыр шығын болды. 154-бригаданың басқа батальондары қоршауға алынды. 154-бригаданың қалған бөлігі батысқа қарай шегінуге мәжбүр болды. Осы уақытта 152-ші және 153-ші бригадалар, француздық 9-шы корпусымен бірге, генерал-лейтенант Марсель Илердің басшылығымен, негізгі одақтас күштерден бөлініп, теңіз арқылы эвакуация мүмкіндігі үшін Гаврге қарай шегінуге мәжбүр болды. 154-бригада "Аркфорс" құрамына бөлініп, Гаврмен байланыс желісін сақтау міндеті алды. Күш жағалауға қарай кері шегінген кезде неміс әскерлері Сент-Валери-ан-Ко маңындағы жағалау аймағына бірінші болып жетіп, Гаврге шегіну жолын кесті. Француз және британдық күштер Сент-Валери-ан-Коға шегінді. 12 маусым күні таңертең француз әскерлері, 30 минуттан кейін британдықтар капитуляциялады. Генерал-майор Фортун соғыста тұтқынға алынған ең жоғары шенді британдық офицерлердің бірі болды. Британдықтардың пікірінше, 51-ші (Гайленд) жаяу әскер дивизиясының жеңілісі Франция шайқасы кезінде одақтастардың қарсыласуының соңы болды. Олар немістердің оларға қарсы жылжу жолымен Бельгия арқылы Германияға аттанды. Офицерлер ер адамдардан бөлек ұсталды, олардың көпшілігі Варшавадан солтүстік-батысқа қарай 193 шақырым жердегі Торуньдегі Сталаг XX А-ға жіберілді. Кейбіреулері саяхатының бір бөлігін арнадағы баржаларда жүрді, бірақ барлығы соңында мал вагондарында пойызбен саяхаттады. Шерудің алғашқы кезеңдерінде көптеген қашулар болды. 1941 жылдың маусым айының соңында Ұлыбританияға оралған 290 британдық армия тұтқынының 134-і 51-ші (Гайленд) жаяу әскер дивизиясының мүшелері болды. 1945 жылдың басында Ресей армиясы осы лагерьлерге жақындады, сондықтан тұтқындар Ұзақ шеруге қатысты. Stalag XX A-дан кейбір топтар қыстың тереңінде Люнебург Heath-тегі Bad Fallingbostel-дегі Stalag XIB/357 лагеріне дейін шамамен 724 шақырымды жүрді. Басқалары да қиын қысқы жағдайда, тамақ пен баспана жетіспеушілігінен зардап шегіп, дизентерия мен қырынудан зардап шекті. 1942 жылы француз генералы Шарль де Голль сөйлеген сөзінде: "Мен сіздерге Аббевиль шайқасының майданында 1940 жылдың мамыр және маусым айларында мен басқарған француздық бронетранспорттық дивизия мен генерал Фортун басқарған батыл 51-ші Гайленд дивизиясы арасындағы қарулас дос есімдері одақтастар тарапынан соңына дейін күресуді жалғастыруымды шешуге ықпал етті" деді. 2010 жылдың 12 маусымында 51-ші (Гайленд) жаяу әскер дивизиясының ветерандары Сент-Валери-ан-Кодағы шайқастың 70 жылдығына арналған естелік рәсіміне қатысты.

Реформация

1940 жылдың тамызында 9-шы (Highland) жаяу әскер дивизиясы (51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясының 2-ші желілік аумақтық армиясының көшірмесі, оның құрылуына көмектескен) 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы болып қайта тағайындалды. Осыған байланысты 26-шы және 27-ші жаяу әскер бригадалары тиісінше 152-ші және 153-ші жаяу әскер бригадалары болып қайта аталды. 28-ші жаяу әскер бригадасы күші жетпей жатқан 154-ші жаяу әскер бригадасымен біріктірілді. Дивизияның жаңа құрамының алғашқы бас офицері (GOC) генерал-майор Алан Каннингэм болды, ол 1940 жылдың қазан айында Таяу Шығысқа жіберілді. Оның орнына генерал-майор Нил Ричи тағайындалды. Германияның күрделі шабуылынан қорғану үшін Англияның оңтүстік және Шотландияның солтүстік-шығыс жағалауларында шамамен екі жылдық ішкі қорғаныс және оқу міндеттері орындалды, бірақ ол шабуыл болған жоқ. 1941 жылдың маусым айында генерал-майор Ричи Таяу Шығысқа жіберілді, ал Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бастапқы 51-ші (Highland) дивизиясында қызмет еткен және соңғы кезде 152-ші бригадаға қолбасшылық еткен генерал-майор Дуглас Уимберли басқаруды өз қолына алды. Уимберлидің GOC болып тағайындалуымен болашақ шетелдегі операцияларға қарсы қатаң дайындық басталды. 1942 жылдың маусым айында дивизияға шетелдегі қызметке дайындалуға бұйрық берілді.

Жерорта теңізі мен Таяу Шығыс

1942 жылдың тамызында Солтүстік Африкаға келген 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы алғашқы шайқасын Эль-Аламейннің екінші шайқасында (қазан-қараша) өткізіп, шамамен 2000 адамдық шығынға ұшырады. Одан кейін ол 9-шы австралиялық дивизия мен 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы арасында Солтүстік итермелеудің орталық бөлігінде болған «Лайтфут» операциясында маңызды рөл атқарды. Ол неміс 21-ші танк дивизиясымен және бірнеше итальяндық бөлімшелермен күресті. «Лайтфут» операциясы басында сәтсіз болғанымен, олар тазалаған мина далалары «Суперзаряд» операциясы кезінде жарылысқа мүмкіндік берді. Содан кейін дивизия Тунис науқанының көптеген шайқастарына қатысты, соның ішінде 1943 жылдың сәуір айының басындағы Вади Акарит шайқасы болды. Аргилл және Сатерленд таулы жерлерінің 7-ші батальонының командирі, подполковник Лорн Маклейн Кэмпбелл шайқастағы басшылығы үшін Виктория кресімен марапатталды. Солтүстік Африкадағы соғыс 1943 жылдың 13 мамырында 250 мыңға жуық Орталық держава әскерлерінің тұтқынға түсуімен аяқталды. Солтүстік Африкадағы шайқастар барысында дивизия генерал Бернард Монтгомери басқаратын британдық 8-ші армияның құрамында болды. Кейін 51-ші дивизия Солтүстік Африкадағы ауыр шығындардан – адам және материалдық шығындардан кейін қалпына келу үшін демалыс алды және десанттық соғысқа дайындық бастады. Шілдеде дивизия «Husky» кодолық атымен белгіленген Сицилияға одақтас шабуылға қатысып, 38 күнге созылған қысқа науқанда салыстырмалы түрде аз шығынға ұшырады. Науқанның соңында, тамыз айының басында дивизия жауынгерлік қимылдардан алынып, Италияға одақтас шабуылға дайындық үшін резервке қойылды. 51-ші дивизия толығымен шабуылға қатыспағанымен, дивизияның бір бөлігі артиллериясы «Baytown» операциясын қолдады – 8-ші армияның Сицилиядағы Мессина бұғазынан Италияның «аяғына» Реджо-Калабрияға өтуіне көмектесті. Содан кейін дивизия 8-ші армиядан қайтарылып, армияның бұрынғы қолбасшысы генерал Монтгомеридің тілегі бойынша Ұлыбританияға оралды. Ол 7-ші брондалған дивизия мен 50-ші (Нортумбриандық) жаяу әскер дивизиясымен бірге 1944 жылдың маусымында Екінші Фронтты ашуға дайындық жүргізді. Монтгомери 51-ші дивизия туралы: «Менің басқаруымдағы Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен көптеген тамаша дивизиялардың ішінде Highland дивизиясынан жақсысы болған жоқ» деді, содан кейін: «Бұл Британ империясының армияларындағы жалғыз жаяу әскер дивизиясы болды, ол менімен бірге Аламейннен Берлинге дейінгі ұзақ жолда сүйемелдеді». 51-ші дивизияның жараланған сарбаздарының бір тобы Солтүстік Африкадағы ауруханадан Сицилиядағы дивизияға қосылу үшін оралғанда, олар бөлініп, әртүрлі бөлімшелерге және құралымдарға, негізінен Салерно десанты кезінде ауыр шығынға ұшыраған британдық 46-шы жаяу әскер дивизиясына жіберілді, бұл 51-ші дивизияға немесе оның құрамына кіретін полктерге ешқандай қатысы жоқ еді. Дивизияның кейбір сарбаздары мұны әкімшілік тарапынан жасалған дөңгелектеп алу деп санады және осы бұйрықтарды орындаудан бас тартты, нәтижесінде Салерно бүлігі болды. Көтерілісшілер әртүрлі бөлімшелерге таратылды, ал бүлікшілер өлім жазасына кесілді (кейіннен үкімдер жеңілдетілді және ақырында жойылды).

Нормандия шайқасы

51-ші дивизияның көп бөлігі 1944 жылдың 7 маусымында Нормандияға қонды, бұл Д-күнінен кейін бір күн өткен соң, генерал-лейтенант Джон Крокердің басшылығымен британдық I корпусының құрамында болды. 3-ші канадалық жаяу әскер дивизиясын қысқа мерзімде қолдағаннан кейін, дивизия Орна өзенінен өтіп, екі ай бойы 6-шы әуе десант дивизиясының көпірбасын қолдады. Осы кезеңде Бревиль (11-12 маусым) және Коломбель (11 шілде) сияқты жерлерде көптеген қиын шайқастар болды. 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясының Нормандиядағы өнері жалпы алғанда көңілі тоймады, әсіресе Нормандиядағы одақтас құрлық әскерлерінің Бас қолбасшысы генерал Монтгомери, ол Императорлық Бас штабтың (CIGS, британ армиясының кәсіби басшысы) бастығы фельдмаршал сэр Алан Брукке телеграмма жолдап, дивизия "берілген әр тапсырманы орындауға сәтсіздік танытты" деді. Бұл дивизия командирі генерал-майор Чарльз Буллен Смиттің ауыстырылуына әкелді; оның қызметтен босатылуы дивизияның ресми тарихында немесе құралымдық есептерде көрсетілмеген. 1944 жылдың 1 тамызында дивизия, британдық I корпусының қалған бөлігімен бірге, жаңадан құрылған Канаданың бірінші армиясының құрамына кірді. Дивизия Лизийоға шабуыл жасау алдында "Тотализ" операциясы кезінде осы армиямен бірге шайқасты. Содан кейін ол Сене өзенінен шығысқа қарай жылжып, генерал Монтгомеридің бұйрығымен 1940 жылдың маусымында дивизияның капитуляциялаған жеріне, Сент-Валери-ан-Коға бет алды. Дивизияның әскери музыкасы қала көшелерінде ойнады, ал парадқа 1940 жылғы Франция кампаниясының ардагерлері қатысты, олар 1944 жылы 51-ші дивизиямен бірге болды. 2-ші канадалық жаяу әскер дивизиясы тарапынан азат етілген Дипп қаласында да осыған ұқсас шара өтті. Сент-Валериден шыққан 51-ші дивизия 1944 жылдың қыркүйегінде француз порты Ле-Хавр үшін болған "Астония" операциясына қатысты.

Нормандиядан кейін

Ле-Хавр қаласын басып алғаннан кейін дивизия 1944 жылдың қазан айында «Фазан» операциясына қатысып, соңында резервке өтіп, «Арденн операциясы» кезінде Мез өзенінің бойында гарнизондық қызмет атқарды. Бұл кезде дивизия генерал-лейтенант Брайан Хоррокс басқаратын XXX корпусының құрамында болды. Ол шайқастың басында ауыр шайқастарға қатыспады және немістердің шабуылына тоқтау ретінде орналастырылды. 1945 жылдың қаңтар айында дивизия, XXX корпусының қалған бөлігімен бірге, 14 қаңтарда Нисрамонтта АҚШ-тың 84-ші жаяу әскер дивизиясымен байланысып, неміс тікұшағының солтүстік бөлігін кесуге көмектесті. Осыдан кейін дивизия Рейн аймағын тазарту операциясы «Veritable»-ге қатысты. Наурыз айының соңында 51-ші дивизия «Plunder» операциясының аясында «Turnscrew» операциясына қатысты, Рейн өзенін Реес қаласының жанынан кешіп өтті, сол жерде дивизия командирі генерал-майор Том Ренни жаудың минометтен атылған оғынан қаза тапты. Оның орнына бұрын 49-шы (Батыс атты) жаяу әскер дивизиясының командирі болған, өте тәжірибелі және қабілетті генерал-майор Гордон Макмиллан келді. Дивизия Германия арқылы өтіп, Солтүстік Германияның Бремерхавен аймағында соғысты аяқтады. Солтүстік-Батыс Еуропа науқанында 51-ші (Highland) жаяу әскер дивизиясы барлығы 19,524 жауынгерлік қаза тапты.

Соғыстан кейін

51-ші (Шотландия) дивизиясы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Аумақтық армияда қайта құрылды. Бекет 2008 жылғы зерттеуінде Территориялық армияның тоқтатылған бөлімшелері 1947 жылдың 1 қаңтарында ресми түрде қайта жандандырылды, бірақ командирлер мен тұрақты штат қызметкерлері тағайындалған наурыз және сәуір айларына дейін ешкім тағайындалмады. 1947 жылдың желтоқсанында бұл құрама 52-ші (Төмендік) жаяу әскер дивизиясымен бірігіп, 51-ші/52-ші Шотландия дивизиясын құрады. 1961 жылдың 1 мамырында дивизия Хайленд округімен біріктіріліп, 51-ші Хайленд дивизиясы/округі аталды. 51-ші (Хайленд) дивизиясы 1968 жылы таратылды. 1995 жылдың мамыр айында Шотландияның Перт қаласындағы Солтүстік Инчте Алан Эрриот салған мүсін ашылды. Бұл мүсін Еуропадағы 50 жылдық бейбітшілікті еске салады және 51-ші дивизияның Нидерландыны азат ету кезінде жоғарғы таулы аймақтан келген сарбазды жас голландиялық қыздың қарсы алуын бейнелейді.

Музыка

"51 (Highland) дивизиясының Сицилиямен қоштасуы" – Сицилия кампаниясы кезінде 51-дивизияда қызмет еткен бұрынғы офицер Хамиш Хендерсон жазған халық әні. Оны Дик Гоган сияқты көптеген халық әншілері орындаған. "Сент-Валери жағалары" әнін "Battlefield Band" тобы орындады. Дейви Стил жазған бұл ән 51-ші дивизияның 1940 жылы Сент-Валери-ан-Коға жетуге жасаған күресін баяндайды, бірақ оларды эвакуациялау үшін ешбір кеме жіберілмегенін көрсетеді. "Ескі сержанттар" әнін шотландтық Runrig тобы орындады, олар ағылшын және гэль тілдерінде ән айтады. Recovery (1981) альбомында тұңғыш рет жарық көрген және Protera (2003) альбомында қайта орындалған бұл ән Сент-Валериде шайқасқан 51-ші дивизияның гэль тілінде сөйлейтін саяхатшыларының азаюын көрсетеді. "Қош бол, 51-ші, қош бол!" – Анди Стюарт жазған халық әні, 51-ші дивизияның таратылуы туралы айтады, бірақ олар ешқашан ұмытылмайтынын көрсетеді, себебі әннің мәтіні былай дейді: "Даңқтың жолында атақ-даңқ, сіздің есіміңізге құрмет бар. Қош бол, 51-ші, қош бол!" "51-ші Хайленд дивизиясы" – 4/4 маршы, авторы – майор Дональд МакЛеод. "51-ші таулық дивизияның қоштасуы" – 2/4 маршы, доктор Чарльз Баннатин жазған. "51-ші таулық дивизия Вади Акаритте" – 2/4 маршы, авторы – В. Мак Дональд.

Билеу

"51-ші дивизияның ролигі" Сент-Валеридегі шайқаста тұтқынға түскен офицерлермен Лауфендегі әскери тұтқын лагерінде ойлап табылған. Бұл Корольдік шотландтық елдік би қоғамы жариялаған алғашқы заманауи шотландтық елдік биі болды. Лауфенде жазылған бастапқы әуен "Мас сазгер" деген дәстүрлі ролигімен алмастырылды, ал би бастапқы он адамдық тізбекті форматтан, әдеттегідей төрт жұптық форматқа өзгертілді. Алғашқы он адамдық нұсқасы кейбір аймақтарда әлі де биленеді.

БАҚ-та

2018 жылдың 15 шілдесінде Channel 4 телеарнасы «Дюнкерк: ұмытылған батырлар» деген деректі фильмін көрсетті. The Daily Telegraph газетіндегі мақалада бағдарламаға бес жұлдыздың төртеуі беріліп, «артында қалған адамдардың қасіретті тарихын кереметтей баяндаған» деп сипатталды.