Кіріспе

Орталық Анатолияның ежелгі халқы, Хатти жерінің түпкілікті халқы – хаттилер (/hæ/t/i/ən/z/) Орталық Анатолияда (қазіргі Түркия) Хатти жерінде өмір сүрген ежелгі қола дәуірінің халқы еді. Олар ерекше хатти тілінде сөйлеген, ол семиттік де, үнді-еуропалық та емес. Хаттилердің бар екенін ерте қола дәуірінен қалған археологиялық жазбалар және кейінгі хетт және басқа да дереккөздердегі тарихи сілтемелер куәландырады. Олардың негізгі орталығы Хаттуш қаласы болды. Хетттердің кеңеюіне (б.з.д. 2000 жылдан бастап) байланысты, хаттилер біртіндеп (б.з.д. 1700 жылға қарай) хетттер орнатқан жаңа саяси және әлеуметтік жүйеге сіңіп кетті. Хетттер ел атауын ("Хатти елі") өзгеріссіз қалдырып, оны хетт мемлекетінің басты атауы етіп белгіледі.

Терминология

Хаттилерге тән эндонимдік терминдердің этимологиясы, олардың жері, тілі және астанасы (Хатти, Хаттили, Хаттуш) туралы күрделі мәселелер ғалымдар арасында пікірталас тудырып отыр. Кейінгі жаулаушылар (Хеттілер) қаланың атын (Хаттуш) өзгертпеді. Олар сондай-ақ аймақтық атауды (Хатти елі) қабылдап, оны одан әрі кеңейтіп, бүкіл елдің ең көп таралған атауына айналдырды, ол ежелгі Хаттилердің жерінен әлдеқайда үлкен болды. Сондықтан Хатти атаулары Хетттер кезеңінен бұрын-ақ ерекше маңызға ие болған деп есептеледі. Сондай-ақ, ғалымдар арасындағы конвенция бойынша, Хатти атауларын Орталық Анатолияның Хетттерге дейінгі халқының атаулары ретінде қолдануға болады, бірақ Хаттуш қала-мемлекетін қоршаған көршілес аймақтар мен қала-мемлекеттерінің этникалық тұрғындары өздерін Хаттилер деп санаған-санамағаны белгісіз. "Прото-хетт" терминін Хаттилерді атау үшін қолдану дұрыс емес. Хетт тілі (өздік атауы: Неšili, "[Неша] тілі") – үнді-еуропалық тіл және тілдік тұрғыдан (үнді-еуропалық емес) Хатти тілінен мүлдем өзгеше. Хеттілер өз мемлекетін Хатти елі деп атауды жалғастырды. Хаттилер ақырында анатолиялық топқа жататын үнді-еуропалық тілдерді – Хетт, Лувий және Палай тілдерін сөйлейтін халықтармен бірікті.

Тарих

Орта Анатолиядағы ерте қола дәуірінен (біздің заманымызға дейінгі III мыңжылдықтың екінші жартысы) басталатын бірнеше археологиялық ескерткіштер ежелгі хаттилерге жатады. Кейбір археологиялық табылған жерлердегі, мысалы, Хаттуш, құрылымы әлеуметтік жіктелумен ерекшеленген күрделі мәдениеттің бар екенін көрсетеді. Көптеген ғалымдар алғашқы хатт мемлекеттері Аккад империясы кезінде қалыптасқан деп санайды. Бұл пікір кейінірек жазылған, негізінен хеттік және ассириялық дереккөздерге сүйенеді. "Шаяндағы патша" деп аталатын эпос (б.з.д. 14 ғасырдан бастап бірнеше нұсқада сақталған) Акадтың Ұлы Саргонының (б.з.д. 24-23 ғасырлар) Пурушанданың Ну́р Даггал патшасымен соғысқаны туралы баяндайды. Алайда, бұл оқиғалар Аккад империясы кезеңіне жататын замандас дереккөздерде расталмаған. Б.з.д. 1400 жылға жатқан хеттік нұсқадағы ежелгі аккадтық әңгімеде де Нарам Син патшаның билігінде (б.з.д. 23 ғасыр) болған оқиғалар айтылады. Бұл әңгімеде Нарам Син мен 17 патшаның арасындағы қақтығыс суреттеледі. Хеттік нұсқада осы патшалардың арасында Хаттидің Памбасы да бар, бірақ бұл ақпарат аккадтық нұсқаларда немесе Аккад империясы кезеңіне жататын замандас дереккөздерде кездеспейді. Кейбір ғалымдар хеттік нұсқаны (б.з.д. 1400 жылдан) сенімді деп санап, ол жергілікті көздерден алынған болуы мүмкін деп есептейді. Егер осылай болса, онда аңызда сенімді дәстүр сақталған, демек, ежелгі Хатти патшалығы Аккад империясы кезінде болған деген пікірге негіз болады. Хаттилер монархиялық қала-мемлекеттерде ұйымдасқан. Бұл мемлекеттер теократиялық патшалықтар немесе биліктер ретінде басқарылған. Анатолияның хатт аймақтары Акад империясының (б.з.д. 24-22 ғасырлар) және одан кейінгі Ежелгі Ассирия империясының (б.з.д. 21-18 ғасырлар) ықпалына түсті. Екеуі де карум деп аталатын сауда ошақтарын құрды, олар Шығыс және Орта Анатолияда орналасқан. Б.з.д. II мыңжылдықтың алғашқы ғасырларында Хаттуш қаласында ассириялық сауда ошағы болды, және бірнеше ассириялық жазбаларда Хаттуштің жергілікті билеушілері (патшалары) туралы айтылады (әдетте, есімдері емес, лауазымдары бойынша).

Тіл

Хаттилер хатт тілінде сөйлеген, бұл тіл үнді-еуропалық және семит тілдеріне жатпайды, оның шығу тегі әлі анықталмаған. Қазіргі кезде кейбір ғалымдар хатт тілін солтүстік-батыс кавказ тілдері тобымен байланысты деп санайды. Тревор Брайс былай деп жазады: "Хетт жазуындағы хатт тіліндегі 150-ге жуық қысқа мәтін қыш тақташаларда табылды. Хатти басшылары, болжам бойынша, ежелгі ассириялық тілінде жаза білетін хатшыларды пайдаланған. Экрем Акургалдың айтуынша, "Анатолия князьдері Месопотамиямен, Канеш (Күлтепе) сияқты жерлерде сауда жасау үшін ассириялық тілді білетін хатшыларды қолданған". Біздің заманымыздан бұрын 21-ші ғасырдан бастап 18-ші ғасырдың ортасына дейін Ассирия Хаттиде, мысалы Хаттум және Зальпада сауда бекеттерін құрды. Ғалымдар б.з.б. үшінші мыңжылдықта Анатолия аймағының басым бөлігін "үнді-еуропалықтарға дейінгі хаттилер деп аталатын жергілікті тайпалар" құрағанын ұзақ уақыттан бері қабылдап келеді. Индоевропалық емес тағы бір тайпа – хуриттер. Бірақ сол кезде үнді-еуропалық тілдерді сөйлейтін адамдар да орталық Анатолияда болған болуы мүмкін деп есептеледі. Ғалым Петра Гедегебуре хеттілердің басып алуынан бұрын, индоевропалық тіл, ықтималда, лувий тілі, хатт тілімен бірге ұзақ уақыт бойы қолданылғанын ұсынды. Хатт тілі Жаңа хетт кезеңінде эрғативтік сипатқа ие болды. Бұл даму хатт тілінің кем дегенде б.з.б. 14-шы ғасырдың соңына дейін сақталғанын көрсетеді. Алексей Кассиан солтүстік-батыс кавказ тілдерінің (абхаз-адыг тілдері деп те аталады), сөздердің реті субъект-объект-филі болса, хатт тілімен лексикалық байланыста болғанын болжады.

Дін

Хатт дінінің тарихы тас дәуіріне дейін жетеді. Онда жерге, ана құдай бейнесінде табыну болған, хаттилер мол өнімді қамтамасыз ету және өздерінің әл-ауқатын сақтау үшін оны құрметтеген. Хаттилердің құдайлар пантеонына дауыл құдайы Тару (боқамен бейнеленген), күн құдайы Фурушему немесе Вуруншему (барыспен бейнеленген) және көптеген басқа да табиғат құдайлары кірген. Кейін хеттер хаттилер пантеонының көп бөлігін өз діни сенімдеріне қосты. Джеймс Мелларт Анатолияның ежелгі діні жер асты суларына байланысты болған деп болжайды. Суреттер мен жазбалар Анадолия тұрғындары үшін ең маңызды құдай – жер асты суы құдайы болғандығын көрсетеді. Көптеген құдайлар жер мен сумен байланысты. Хетт таңбалы жазуында жер асты суы құдайы әдетте dIM арқылы бейнеленеді. Анатолияның дауыл құдайлары dU-ның жүзге жуық түрленген нұсқаларымен жазылған, көбінесе Хатидің дауыл құдайы немесе қаланың атымен сипатталған. Хеттердің Телипину және илан тәрізді айдаһар Илуянка туралы аңыздары хаттилер өркениетінен бастау алады.