Кіріспе

Уильям Шекспирдің жартылай жазған пьесасы. "Екі асыл туыс" – Джон Флетчер мен Уильям Шекспирге бірлесіп жатқызылған, алғаш рет 1634 жылы жарияланған Якоб дәуірінің трагедиялық комедиясы. Оның сюжеті Джеффри Чосердің "Кентербери ертегілерінен" алынған "Шығармалы рыцарь туралы әңгімеге" негізделген, бұл әңгіме бұрын кем дегенде екі рет сахналық қойылымға алынған. Бұл пьесаның 1613–1614 жылдары сахналанғаны айтылады, бұл Уильям Шекспирдің 1616 жылы қайтыс болған Стратфорд-апон-Авонға зейнетке шығар алдындағы соңғы туындысы. Бұрынғыда пікір таласы тудырған, екі авторға жатқызу мәселесі қазіргі ғалымдардың басым көпшілігімен қабылданды.

Қысқаша мазмұны

Прологта көрерменге пьесаның Шосердің бір әңгімесіне негізделгендігі хабарланады. Үш патшайым Афина билеушілері Тесей мен Гипполитаға күйеулерінің өлімі үшін Тибедегі Креоннан кек алуды өтінеді. Креон үш патшаны өлтіріп, лайықты жерлеуге рұқсат бермейді. Тесей Креонға қарсы соғыс ашуға келіседі. Тибеде Паламон мен Аркит, туыстар және жақын достар, Креонның зұлымдығына наразы болғанымен, оның үшін күресуге міндетті. Қаһарлы шайқаста Паламон мен Аркит батылдықтарын көрсетеді, бірақ Тесей тибедіктерді жеңеді. Паламон мен Аркит тұтқындалады, бірақ философиялық тұрғыдан тағдырларына мойынсұнады. Бірақ түрме терезесінен Гипполитаның қарындасы, принцесса Эмилияны көргенде олардың стоицизмі күйреп кетеді. Екеуі де оған ғашық болады, ал олардың достығы ащы жарысқа айналады. Аркит туысының араласуынан кейін босатылады. Ол Афинадан қуылған, бірақ өзін жасырып, жергілікті күресте жеңіске жетеді және Эмилияның күзетшісі болып тағайындалады. Темірде түрме сақшысының қызы Паламонға ғашық болып, оның қашуына көмектеседі. Ол оның соңынан ілеседі, бірақ ол Эмилияға деген құмарлығынан оны елемейді. Ол орманды жартылай аштықта кезеді, онда ол Аркитпен кездеседі. Екеуі дауласады, бірақ Аркит Паламонға тамақ, су және қару-жарақ ұсынады, сонда олар Эмилия үшін теңдей шайқаса алады. Түрме сақшысының қызы тасталып, ақылынан айырылады. Ол орман ішінде ән шырқайды және сөйлейді. Ол король мен патшайым алдында Моррис биін орындағысы келетін жергілікті шаруалар тобымен кездеседі. Жергілікті мектеп мұғалімі Джеральд ақылынан айырылған қызды қойылымға шақырады. Тесей мен Гипполита аң аулап келе жатыр. Джеральд оларды қарсы алып, түрме сақшысының ақылынан айырылған қызы билеп, олар үшін ерекше қойылым көрсетуге келіседі. Патшалық жұп оларды сыйлайды. Аркит азық-түлік пен қару-жарақпен оралады. Еске алулармен бірге кешкі астан кейін екеуі ұрысады. Тесей мен оның серіктері оқиға орнына жетеді. Ол Паламон мен Аркитті тұтқындап, өлім жазасын беруді бұйырады. Гипполита мен Эмилия араласады, сондықтан Тесей екеуінің арасында Эмилияның қолы үшін ашық турнир өткізуге келіседі. Әр жауынгерге көмек көрсету үшін үш серігі болады. Жеңілген және оның серігі өлім жазасына кесіледі. Түрме сақшысы достарының көмегімен қызын табады. Ол оның психикалық денсаулығын қалпына келтіруге тырысады. Дәрігердің кеңесі бойынша ол бұрынғы жігітіне Паламон болып көрінуге кеңес береді, сонда ол оны өзінің нағыз сүйіктісі ретінде көруге біртіндеп дағдыланады. Оның адалдығы оны ақырында жеңіп алады. Турнирден бұрын Аркит Марсқа жеңіске жетуін, Паламон Венераға Эмилияға үйленуін, ал Эмилия Дианаға өзін ең жақсы сүйетін адамға үйленуін тілейді. Әр тілегі орындалады: Аркит шайқаста жеңіске жетеді, бірақ кейін атынан құлап, қаза табады, ал Паламон Эмилияға үйленеді.

Күн және мәтін

"Екі асыл туыс" және сол дәуірдегі туындылар арасындағы байланыстар оның 1613–1614 жылдары жазылып, тұңғыш рет сахнаға қойылғанын көрсетеді. Бен Джонсонның "Бартоломей жәрмеңкесі" пьесасында (1614 ж.) "Кинсмен" кейіпкерлерінің бірі – Паламонға сілтеме бар. Джонсонның шығармасында IV актінің 3-ші көрінісіндегі бір үзіндіде "Кинсмен" сол кездегі көрермендерге белгілі және таныс болғандығы айтылады. Фрэнсис Бомонттың "Ішкі храм мен Грейдің қонақ үйінің маскарады" (1613 ж.) еңбегіндегі екінші антимаскада мынадай ауылдық кейіпкерлер кездеседі: педант, май лорд және леди, қызметші және үй қызметшісі, таверна иесі мен иесі, қойшы және оның сүйіктісі, сондай-ақ екі "бавиан" (еркек және әйел бабион). Осы актерлер құрамы біршама қысқартылып (сүйіктісі және бір "бавиан" жоқ) "Кинсмен" пьесасының II, v, 120–138-беттеріндегі Морис биін орындайды. Бомонттың маскарадындағы бір реттік өнімге арналған сәтті "арнайы эффект" "Кинсмен" пьесасына бейімделген, бұл пьесаның маскарадан кейін жақын уақытта жазылғанын көрсетеді. 2020 жылдың қыркүйегінде БАҚ хабарлағандай, Барселона университетінің профессоры Джон Стоун Испанияның Саламанка қаласындағы Корольдік шотланд колледжінің кітапханасынан бірнеше ағылшын пьесаларының 17 ғасырға жататын басылымдарын, соның ішінде 1634 жылғы "Екі асыл туыс" пьесасын таба алды. "Екі асыл туыс" пьесасының осы екі томның бірінде болуы оны Шекспирдің туындыларының елдегі ең көне нұсқасы етіп, испан тілінде сөйлейтін әлемде таралымға түскен алғашқы шығармаға айналдырады.

Шекспир мен Флетчердің еңбектері

Зерттеушілер Шекспир мен Флетчердің пьесадағы салыстырмалы үлестерін анықтау үшін, олардың үлестерін ажыратуға тырысып, бірқатар сынақтар мен әдістерді қолданды. Мысалы, Смит (1974) Шекспирдің I актісі, 1-3 сахналары; II актісі, 1 сахнасы; III актісі, 1 сахнасы; V актісі, 1 сахнасы, 34-173 жолдары және 3, 4 сахналары. Флетчердің прологы; II актісі, 2-6 сахналары; III актісі, 2-6 сахналары; IV актісі, 1 және 3 сахналары; V актісі, 1 сахнасы, 1-33 жолдары және 2 сахнасы; Эпилог. Белгісіз I актісі, 4 және 5 сахналары; IV актісі, 2 сахнасы.

Өнер тарихы

1613–1614 жылдары болған қоғамдық қойылымдарға қоса, 1619 жылы сарайда «Екі асыл туыс» пьесасы қойылғанына куәліктер бар. 1664 жылы, театрлар Карл II таққа қайтып отырғаннан кейін, Англияның жаңару дәуірінің басында қайта ашылғаннан соң, сэр Уильям Дэвенант герцог компаниясы үшін «Екі асыл туыс» пьесасының «Бәсекелестер» атты бейімдемесін қойды. Томас Бетертон Дэвенанттың Паламон нұсқасы – Филандер рөлін ойнады. Сэмюэл Пеппс Дэвенанттың қойылымын көріп, оны «керемет пьеса емес, бірақ актерлік шеберлігі жақсы» деп бағалады (10 қыркүйек 1664 ж.). 2015 жылдың 9 маусымында Лондонның Воксхолл қаласындағы White Bear театрында қойылым өтті – бұл 2000 жылдан бергі Лондондағы пьесаның алғашқы қойылымы болды. 2016 жылы Корольдік Шекспир компаниясы пьесаның нұсқасын Swan Theatre-де сахналады, ал 2018 жылдың жазғы маусымында бұл пьеса Шекспирдің Лондондағы Глобус театрында қойылды. Алдыңғы қойылым 1986 жылы Swan Theatre-дің ашылу маусымында Корольдік Шекспир компаниясымен сахналаған. 2019 жылы Лос-Анджелестегі The Porters of Hellsgate Double Falsehood пьесасымен бірге қойылым қойды. Уилл Блоктың режиссерлігімен қойылған бұл қойылымда Моррис биісі түрлендіріліп, «Түрме күзетшісінің қызының» өмірінен басты кейіпкерлердің қатысуымен галлюцинация ретінде бейнеленді. Сондай-ақ, Паламон мен Арциттің дұғалары алынып тасталды, сахнаның назары Эмилияның тартысына аударылды. 2024 жылдың 25 қаңтарынан 4 ақпанына дейін Торонтодағы Shakespeare Bash'd Theatre Company бұл пьесаны Торонтодағы Театр орталығының инкубаторында (1115 Queen St West) сахналады, онда Кейт Мартин ханшайым Эмилия, Эмилио Виейра Паламон және Майкл Ман Арцит рөлінде болды.