Кіріспе
Умаид халифасы 705–715 жылдар аралығында Әл-Уалид ибн Абд әл-Малик ибн Марван (الوليد بن عبد الملك بن مروان; шамамен 674 – 23 ақпан 715), көбінесе Әл-Уалид I (الوليد الأول) деп аталатын, 705 жылдың қазанынан 715 жылы қайтыс болғанға дейін билік еткен алтыншы Умаид халифасы. Ол өзінің алдыңғы халифа Абд әл-Маликтың үлкен ұлы болды. Ханзада кезінде ол 695 жылдан 698 жылға дейін Византияға қарсы жыл сайынғы шабуылдарға жетекшілік етті және Сирия шөлінің Меккеге дейінгі жолында бекіністер салды немесе жаңартты. Тағайындалған мұрагер, Абд әл-Маликтың інісі Абд әл-Азиз ибн Марванның қайтыс болуынан кейін шамамен 705 жылы мұрагер атанды. Әл-Уалид билігінде оның әкесі үкіметті орталықтандыру, мемлекетке араб және ислам сипатын күшейту және оның шекараларын кеңейту жөніндегі күш-жігерін жалғастырды. Ол халифаттың шығыс жартысындағы әкесінің қуатты вице-падишасы әл-Хажжаж ибн Юсуфқа көп тәуелді болды. Оның билігі кезінде әл-Хажжажтың әскерлері шығыста Синд пен Трансоксиананы, ал Ифрикияның губернаторы Муса ибн Нусейрдің әскерлері батыста Мағриб пен Испанияны жаулап алып, халифатты ең үлкен аумақтық кеңістікке жеткізді. Жаулап алынған соғыс олжасы Әл-Уалидке әсерлі қоғамдық жұмыстарды қаржыландыруға мүмкіндік берді, оның ішінде оның ең үлкен сәулеттік жетістігі – Дамаск қаласындағы Ұлы мешіт, сондай-ақ Иерусалимдегі әл-Ақса мешіті мен Мединадағы Пайғамбар мешіті. Ол Сирияның мұсылман арабтары арасында кедейлерге және мүмкіндігі шектеулі адамдарға көмектесетін әлеуметтік көмек бағдарламаларын енгізген алғашқы халифа болды және олар оны жоғары бағалады. Оның билігі ішкі бейбітшілік пен гүлденумен ерекшеленді және, мүмкін, Умаид билігінің шыңы болды, бірақ оның істердегі тікелей рөлін анықтау қиын. Әл-Уалидтің элиталар арасында, соның ішінде Қайс және Яман әскерлік топтары арасындағы тепе-теңдікті сақтауы оның ең маңызды жеке жетістігі болуы мүмкін. Екінші жағынан, оның билігіндегі зор әскери шығындар, сондай-ақ Умаид ханзадаларына жасаған шамадан тыс сыйлықтары оның мұрагерлері үшін қаржылық салмаққа айналды.
Al Walid ibn Abd al Malik ibn Marwan (الوليد بن عبد الملك بن مروان; c. 674 – 23 February 715), commonly known as al Walid I (الوليد الأول), was the sixth Umayyad caliph, ruling from October 705 until his death in 715. He was the eldest son of his predecessor, Caliph Abd al Malik As a prince, he led annual raids against the Byzantines from 695 to 698 and built or restored fortifications along the Syrian Desert route to Mecca. He became heir apparent in c. no – c. 705, after the death of the designated successor, Abd al Malik's brother Abd al Aziz ibn Marwan. Under al Walid, his father's efforts to centralize government, impose a more Arabic and Islamic character on the state, and expand its borders were continued. He heavily depended on al Hajjaj ibn Yusuf, his father's powerful viceroy over the eastern half of the caliphate. During his reign, armies commissioned by al Hajjaj conquered Sind and Transoxiana in the east, while the troops of Musa ibn Nusayr, the governor of Ifriqiya, conquered the Maghreb and Hispania in the west, bringing the caliphate to its largest territorial extent. War spoils from the conquests enabled al Walid to finance impressive public works, including his greatest architectural achievement, the Great Mosque of Damascus, as well as the al Aqsa Mosque in Jerusalem and the Prophet's Mosque in Medina. He was the first caliph to institute programs for social welfare, aiding the poor and handicapped among the Muslim Arabs of Syria, who held him in high esteem. His reign was marked by domestic peace and prosperity and likely represented the peak of Umayyad power, though it is difficult to ascertain his direct role in its affairs. The balance al Walid maintained among the elites, including the Qays and Yaman army factions, may have been his key personal achievement. On the other hand, the massive military expenditures of his rule, as well as his extravagant grants to the Umayyad princes, became a financial burden on his successors.
Ерте өмір
Әл-Валид 674 жылы Мединеде, Омейяд халифалығының негізін қалаушы және алғашқы халифасы Муавия I билігі тұсында дүниеге келді. Оның әкесі Абд әл-Малик ибн Марван Омейяд әулетінің мүшесі болған. Муавия Сирияда мекендеген Омейялардың суфияндық тармағына жатса, ал Валидтің отбасы Хиджаз (Мекке мен Медине орналасқан Батыс Арабия) аймағындағы үлкен Әбу әл-Ас руының бір бөлігі болды. Оның анасы Валада бинт әл-Аббас ибн әл-Жаз, 6 ғасырдағы белгілі Зухайр ибн Джадхиманың ұрпағы еді. 684 жылы екінші мұсылман азаматтық соғысы кезінде Омейядтардың билігі құлағаннан кейін Хиджаз Омейядтарын халифатқа талас жасаған Ибн әл-Зубайр қуғынға шығарып, Сирияға көшірді. Сол жерде әл-Валидтің әкесі, көрнекті мемлекет қайраткері Марван I, Омейяд араб тайпалары тарапынан халифа ретінде мойындалды. Тайпалардың қолдауымен ол өкіметінің соңына дейін Сирия мен Мысырдағы әулеттің билігін қайта орнатты. Абд әл-Малик Марваннан кейін билікке келіп, халифаттың қалған бөлігін, атап айтқанда Ирак, Иран және Арабияны жаулап алды. Ирак вице-патшасы әл-Хаджадж ибн Юсуфтың маңызды көмегімен Абд әл-Малик бірнеше орталықтандыру шараларын енгізіп, Омейядтардың аумақтық табыстарын нығайтты. 630 жылдары Сирияның мұсылмандар тарапынан басып алынуы кезінде басталған Византия империясымен соғыс, үш жыл бұрын қол жеткізілген келісімнің бұзылуынан кейін 692 жылы қайта жаңғырды. Одан кейін Омейядтар араб-византия шекаралық аймағында және одан тыс жерлерде жыл сайынғы жорықтар ұйымдастырды. Әкесінің халифалық билігі кезінде әл-Валид 696, 697, 698 және 699 жылдары жорықтарға жетекшілік етті. 696 жылғы жазғы жорығында ол Малатия (Мелитен) мен аль-Массиса (Мопсуэстия) арасындағы аймаққа шабуыл жасады, ал келесі жылы Малатияның солтүстігінде орналасқан "Атмар" деп аталатын бір жерге нысана алды. Сондай-ақ ол 698 жылы Меккедегі қажылық сапарына басшылық етті. 700 немесе 701 жылы әл-Валид солтүстіктегі Пальмираны оңтүстіктегі Азрақ оазисімен және Уәди Сырхан ойпатымен байланыстыратын, соңында Мекке мен Мединеге апаратын Сирия шөліндегі Каср Бурку бекінісінің құрылысына немесе кеңейтуіне демеушілік жасады. Оның демеушілігін "Әмір әл-Валид, сенімділердің басшысының ұлы" деп жазылған жазу куәландырады. Тарихшы Джере Л. Бачарахтың сөзіне сүйенсек, әл-Валид жақын жердегі Джабал Саис нысанын салған, бұл жер әл-Кариатайн мен Каср Буркудағы операциялық базасы арасында бедуиндердің жазғы лагері болған. Бачарах болжайды, әл-Валид араб тайпаларының аумағында орналасқан бұл нысандарды азаматтық соғыс кезінде Омейядтар үшін маңызды болған адалдықтарын қайта растау үшін пайдаланған.
Халифат
Билік етуінің соңында әл-Хаджаж қолдаған Абд әл-Малик, әл-Валидті өзінің мұрагері етіп тағайындауға тырысты, Марван жасаған келісімді жойды, оған сәйкес Абд әл-Маликтің ағасы, Мысырдың әкімі Абд әл-Азиз мұрагер болуға тиіс болған. Соңғысы мұрагерлік құқығынан бас тартса да, 704 немесе 705 жылдың басында қайтыс болды, бұл әл-Валидтің тағайындалуына басты кедергіні жойды. 705 жылдың 9 қазанында Абд әл-Малик қайтыс болғаннан кейін, әл-Валид билікке келді. 9-ғасыр тарихшысы әл-Якуби әл-Валидті "ұзын бойлы, қараңғы терілі, кең мұрынды, сақалының ұшында ақ шашы бар" деп сипаттаған. Ол әл-Валидтің "дұрыс емес сөйлейтінін" де атап өтті. Әкесінің наразылығына қарамастан, әл-Валид Құран жазылған классикалық араб тілінде сөйлеуді тоқтатты, бірақ өзінің жанындағылардың барлығы Құранды білуі керек деп талап етті. Әл-Валид негізінен әкесінің орталықтандыру және кеңейту саясатын жалғастырды. Абд әл-Маликтен айырмашылығы, әл-Валид әл-Хаджаджға қатты тәуелді болды және оған халифаттың шығыс бөлігін еркін басқаруға рұқсат берді. Сонымен қатар, әл-Хаджадж әл-Валидтің ішкі мәселелердегі шешімдеріне күшті ықпал етті, шенеуніктер көбінесе вице-патшаның ұсынысы бойынша тағайындалып, қызметтен босатылды.
Аумақтық кеңейту
Мұсылман жаулап алуларының жаңаруы Әбд әл-Малик тұсында, ол Омейядтардың ішкі қарсыластарын бейтараптандырғаннан кейін басталды. Әл-Валид билігінде халифат әскерлері "жаңа күш алды" және тарихшы Юлиус Веллхаузеннің айтуынша, "үлкен жаулап алулар дәуірі" басталды. Әл-Валидтің билігінің екінші жартысында Омейядтар өздерінің ең алыс территориялық шегіне жетті.
Шығыс шекаралары
Шығыс шекарадан кеңейтуді Ирактан әл-Хаджаж қадағалады. Оның Хурасан әкімі Кутайба ибн Муслим 705 және 715 жылдар аралығында Трансоксиана (Орталық Азия) аймағына бірнеше жорықтар ұйымдастырды, бұл аймақ бұрынғы мұсылман әскерлері үшін көбінесе өтпес болып келген. Құтайба 706–709 жылдары Бұхараны, 711–712 жылдары Хорезм мен Самарқанды, ал 713 жылы Фарғананы бағындырды. Ол негізінен Умайя билігін жергілікті билеушілермен жасалған алым-салық одақтары арқылы бекітті, олардың билігі толық сақталды. 716 жылы Құтайбаның қазасынан кейін оның әскері тарап кетті, ал Трансоксианадағы әлсіз араб позициясы жергілікті билеушілер мен түргеш көшпелілеріне 720 жылдардың басында Құтайбаның көптеген жемістерін кері қайтаруға мүмкіндік берді. 708 немесе 709 жылдары әл-Хаджаждың туысы Мұхаммед ибн әл-Қасим Оңтүстік Азияның солтүстік-батыс бөлігіндегі Синдті жаулап алды.
Батыс шекаралары
Батыста әл-Валидтің Ифрикиядағы (Орталық Солтүстік Африка) губернаторы Мұса ибн Нүсейр, Абд әл-Малик тұсындағы қызметкерлердің бірі, Хаувара, Зената және Кутама конфедерацияларының берберлерін бағындырып, Мағрибке (Батыс Солтүстік Африка) қарай жылжыды. 708 немесе 709 жылы ол қазіргі Марокконың шалқары солтүстігі мен оңтүстігіндегі Танжер мен Сус қалаларын жаулап алды. Мұсаның бербері (құл азат етілген немесе қарастырылған адам; көпше түрі), Тарик ибн Зияд 711 жылы Испания визиготтарының мемлекетіне (Иберия түбегі) шабуыл жасады, ал келесі жылы Мұса оған күш қосты. 716 жылға қарай, әл-Валид қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Испания көбінесе жаулап алынған еді. Трансоксиана, Синд және Испанияны жаулап алудан түскен зор олжалар, Халифа Омардың тұсындағы мұсылман жаулап алуларынан түскен сомалармен шамалас болды.
Византиялық майдан
Әл-Валид өзінің туған інісі Мәсламаны Жазираның (Жоғарғы Месопотамияның) әкімі етіп тағайындап, оған Византияға қарсы соғыс күшін басқаруды тапсырды. Мәслама шекаралық аймақта мықты күш базасын құрғанмен, Умайя әулеті Әл-Валидтің билігі кезінде көп аумақтық пайдаға жете алмады. Ұзақ қоршаудан кейін Византияның Тиана бекінісі шамамен 708 жылы жаулап алынып, тоналды. Әл-Валид жылдық немесе екі жылдық жорықтарға жетекшілік етпеді, бірақ оның үлкен ұлы Әл-Аббас Мәсламамен бірге көзге түсті. Оның басқа ұлдары Абд әл-Азиз, Омар, Бишр және Марван да шабуылдар ұйымдастырды. 712 жылға қарай арабтар Киликияны және Евфрат өзенінің шығысындағы аймақтарды толық бақылауға алып, Анатолияның тереңіне шабуылдар жасады. 714 жылы Анкираға жасалған шабуылдан кейін Византия императоры Анастасий II Әл-Валидпен бітім шарты жасасу немесе оның ниеттерін білу үшін делегация жіберді. Делегаттар Әл-Валидтің Византия астанасы Константинопольді жаулап алу үшін құрлық және теңізден шабуыл жоспарлап отырғанын хабарлады. Әл-Валид 715 жылы қайтыс болды, ал қоршау оның ізбасарларымен жалғастырылды, 718 жылы арабтар үшін апатқа ұласты.
Сирия
Әл-Валид Сирияның көптеген әскери округтерін ұлдарына тапсырды; әл-Аббас Хомсқа, Абд әл-Азиз Дамаскқа, ал Умар Иорданияға тағайындалды. Палестинада әл-Валидтің інісі Сүлеймен әкесі тарапынан губернатор болып тағайындалған еді және Әл-Валидтің билігінде де қызметін жалғастырды. 708 жылы Сүлеймен Әл-Хаджаджтың түрмесінен қашқан Хурасанның бұрынғы губернаторы Язид ибн әл-Мухаллабқа пана берді. Бастапқыда оған қарсы болғанымен, Әл-Валид Сүлейменнің ықпалы мен Әл-Хаджадж Язидке салған үлкен айыппұл төленген соң Язидті кешірді.
Мысыр
693 және 700 жылдар аралығында Абд әл-Малик пен әл-Хаджадж бұрын қолданылған Византия және Сасанид монеталарының орнына бірыңғай ислам валютасын орнату және Сирияда грек, ал Иракта парсы тілдерін араб тіліне алмастырудың екі процесін бастады. Бұл әкімшілік реформалар әл-Валид тұсында жалғасты, оның билігінде 705 немесе 706 жылы араб тілі Мысырдың (мемлекеттік органдарында) грек және копт тілдерін ығыстырды. Бұл өзгерісті әл-Валидтің аралас ағасы, Мысыр губернаторы және Абд әл-Малик тағайындаған Абд Алла жүзеге асырды. Бұл саясат араб тілінің мемлекеттің жалғыз ресми тілі ретінде біртіндеп өтуіне, халифат провинцияларының әртүрлі салық жүйелерін біріктіруге және идеологиялық тұрғыдан ислами үкімет құруға көмектесті. 709 жылы әл-Валид Абд Алланы халифаның анасынан тарайтын бір рудың мүшесі, Құра ибн Шәрик әл-Абсимен алмастырды. Бұл Абд Алланың жемқорлығына байланысты наразылықтардың күшеюіне, оның Ислам билігінде Мысырдың алғашқы аштығына себепкер болғанына, немесе адал адамды губернатор етіп тағайындау ниетіне байланысты болды. Құра ибн Шәрик 715 жылы қайтыс болғанға дейін қызмет етті, салық жинаудың тиімді жолдарын құрды, Мысыр армиясын қайта ұйымдастырды және әл-Валидтің бұйрығымен Фустат мешітін қалпына келтірді.
Хиджаз
Әл-Валид бастапқыда Абд әл-Малик тағайындаған Хишам ибн Исмаил әл-Махзумиді Хиджаздың губернаторы және хаж сапарларының басшысы ретінде қалдырды. Екі лауазым да Мекке мен Мединаның – исламның ең қасиетті екі қаласының діни маңызы зор болғандықтан, үлкен беделге ие болды. Әл-Валид 706 жылы Абд әл-Малик билігінде, Хишамның әл-Валидке мұрагер ретінде адалдық ант беруден бас тартқаны үшін көрнекті мединалық ғалым Саид ибн әл-Мусайибті қамшылап, қорлағаны үшін жаза ретінде оны қызметтен босатты. Хишамның бұл әрекеті Әл-Валидті қолдағанмен, ол оны шектен тыс деп санады. Тарихшы М. Э. Макмиллан айтуынша, Әл-Валидтің «әділетті ашу сезімінен» басқа, династиялық саясат та оның жұмыстан босату туралы бұйрығына ықпал еткен. Хишам – Әл-Валидтің туған інісі Хишамның анасынан болған әкесі, және ол халифалық таққа үміткер болған, ал Валид оның ұлы Абд әл-Азизге осы тақты армандаған. Әл-Валид ағасы Хишамның осындай жақын туысын исламның қасиетті қалаларының басшылығына қалдырудың орнына, өзінің ағайындысы Омар ибн Абд әл-Азизді тағайындады. Омар – Әл-Валидтің әпкесі Фатиманың күйеуі және Әл-Валидтің әйелі Умм әл-Баниннің інісі, Абд әл-Азиздің анасы. Әл-Валидтің бұйрығымен Омар Хишамды көпшілік алдында қорлады, бұл Медине губернаторын қызметтен босатуға байланысты бұрын-соңды болмаған жағдай еді, және Макмилланның айтуынша, «қауіпті үрдіс» орнатып берді. Омар қасиетті қалалардың діни орталарымен достық қарым-қатынас орнатты. Ол қызмет еткен алты жылдың кем дегенде төртеуінде хаж сапарын басқарды, ал 707 жылы Валидтің ұлы Омар, ал 710 жылы Валид өзі басқарды – оның халифаты кезінде Сириядан тысқары шыққан жалғыз сапары осы болды. Омар әл-Хаджадждың қуғынынан қашқан ирактықтарға баспана берді. Омар Әл-Валидке әл-Хаджадждың зұлымдықтары туралы хабарлады, ал әл-Хаджадж халифаға ирактық көтерілісшілерге жасырынғандықтан Омарды қызметтен босатуды ұсынды. Әл-Валид Хиджаз тағы да екінші мұсылман азаматтық соғысы кезінде болғандай, Омейяларға қарсы қозғалыстың орталығына айналмауынан қауіптеніп, 712 жылы Омарды қызметтен босатты. Ол Хиджаздың губернаторлығын бөліп, Халид ибн Абдалла әл-Касриді Меккеге, ал Осман ибн Хайян әл-Мурриді Мединаға тағайындады. Екеуі де хаж сапарын басқаруға тағайындалмады, Әл-Валид бұл лауазымды Маслама мен өз ұлдарына қалдырды.
Ұлт топтарының теңгерімдеуі
684 жылы Марванның билігін басталған Марж Рахит шайқасының нәтижесінде, Омейяд әскерінің негізін құраған сириялық араб тайпалары арасында күрт жік бөлініс пайда болды. Марванды қолдаған адал тайпалар Яман конфедерациясын құрды, бұл олардың Йемендегі (Оңтүстік Арабиядағы) тектік тамырларына сілтеме жасады, ал Қайс тайпалары, яғни солтүстік араб тайпалары көбінесе Ибн әл-Зубайрды қолдады. 691 жылы Абд әл-Малик Қайс тайпаларымен келісімге келді, бірақ Сирия армиясы күшейіп, провинцияларға таратылып, олар ирактық және басқа гарнизондарды алмастырғанда немесе толықтырғанда екі топ арасындағы ықпал үшін бәсекелестік күшейді. Әл-Уалид әкесінің әскери және әкімшілік құрылымда екі топтың күшін теңестіру саясатын сақтады. Тарихшы Хью Н. Кеннедидің сөзіне қарағанда, "халифа осы өрескелдікті (таласты) жалғастырып отырған болуы мүмкін, егер бір топтың билікке монополия құруына жол бермеу үшін". Әл-Уалидтің анасы тегі бойынша Қайс тайпасына жатқандықтан, ол Қайс шенеуніктеріне белгілі бір жеңілдіктер берді. Алайда Веллхаузен Әл-Уалидтің бір топты екіншісінен артық ұнатқанына күмән келтіреді, "өйткені оған мұның қажеті болған жоқ, және ортағасырлық тарихшылар мұндай ақпарат бермеген". Қайс-Яман жік бөлінісі Әл-Уалидтің ізбасарлары тұсында одан әрі күшейді, олар оның теңгерімділік саясатын сақтамады. Бұл жанжал 750 жылы Омейяд әулетінің құлауына елеулі үлес қосты.
Қоғамдық жұмыстар және әлеуметтік қамқорлық
Ал Уәлид билік құрғаннан бастап халифат тарихында бұрын-соңды болмаған ауқымда қоғамдық жұмыстар мен әлеуметтік көмек бағдарламаларын іске қосты. Бұл шаралар жаулап алынған жерлерден түскен олжа мен салық түсімдері есебінен қаржыландырылды. Ол, ағалары мен ұлдары бірге Сирияда жол бойында бекеттер салып, құдықтар қазып, қалаларда көшелерді жарықтандырды. Олар суару жүйелері мен каналдарды қажет ететін жерді меңгеру жобаларына инвестиция жасады, бұл ауыл шаруашылығы өндірісін арттырды. Әл-Хаджадж осы кезеңде Иракта да суару және канал жобаларын жүзеге асырды, соғыс салдарынан зардап шеккен ауыл шаруашылығы инфрақұрылымын қалпына келтіру және демобилизацияланған халқына жұмыс табу мақсатында. 714 жылы Әл-Уәлид немесе оның ұлы Әл-Аббас Дамаск пен Бейрут арасында Анжар қаласын құрды. Онда мешіт, сарай, тұрғын үйлер, сауда және әкімшілік ғимараттар болды. Өнер тарихшысы Роберт Хилленбрандтың сөзіне қарағанда, Анжар "750 жылға дейінгі ислами негіздердің арасында қала ретінде ең лайықтысы", бірақ ол құрылысынан кейін қырық жыл ішінде тасталып қалған болуы мүмкін. Хиджазда Әл-Уәлид Меккеге қажылыққа баратын адамдардың қиындықтарын жеңілдету үшін провинция бойынша су құдықтарын қазып, тау жолдары арқылы өтуді жақсарту және Меккеде су ішетін орналастырды. Тарихшы М. А. Шабан Әл-Уәлидтің Сирия мен Хиджаз қалаларындағы жобаларының "пайдалы мақсаты" болғанымен, олардың басты мақсаты қалалардағы өсіп келе жатқан араб емес халыққа арзан еңбек күші түрінде жұмыс беру болғанын айтады. Әлеуметтік көмек бағдарламаларына кедейлерге қаржылық көмек және мүгедектерге көмектесетін қызметшілер кірді, бірақ бұл бастама Сириямен ғана шектелді және тек ондағы араб мұсылмандарына ғана қатысты. Сондықтан Шабан мұны "үкімшіл тапқа мемлекеттік субсидия" деп есептеді.
Үлкен мешіттердің қамқорлығы
Әл-Валид әкесінің Иерусалимдегі Рақмет дөңгелегін салғанын үлкен құрылыс бағдарламасына айналдырды. Дамаск, Иерусалим және Мединадағы ірі мешіттерге демеушілік жасауы оның саяси заңдылығы мен діни дәрежесін нығайтты. Ол Дамаскіде салған мешіт, кейін Омейяд мешіті деп аталды, оның билігінің ең маңызды сәулеттік жетістігі болды. Оның алдыңғылары тұсында мұсылман тұрғындары 4-ші ғасырдың христиан шіркеуіне жалғанған кішкентай (намаз бөлмесі) ғибадатханада ғибадат ететін. Әл-Валид билігіне келген кезде, мұсылман қауымының тез өсуіне бұл ғибадатхана төтеп бере алмады және Дамаскіде үлкен қауымдық мешіт салуға жеткілікті бос орын қалмады. 705 жылы Әл-Валид шіркеуді мешітке айналдырып, жергілікті христиандарға қаладағы басқа мүліктермен өтеді. Құрылыстың көп бөлігі бұзылды. Әл-Валидтің сәулетшілері бұзылған жерге үлкен намаз залы мен төрт жағынан қос аркадасы бар жабық галереясымен шектелген аула салды. Мешіт 711 жылы аяқталды. Дамаск әскерінің, шамамен 45 000 сарбаздан тұратын әскері, құрылысқа төлеу үшін тоғыз жыл бойы жалақысының төрттен бір бөлігін салық ретінде төледі. Тарихшы Никита Элиссеевтің айтуынша, мешіттің ауқымы мен сұлулығы оны «исламның саяси үстемдігінің және рухани беделінің символына» айналдырды. Әл-Валидтің сәулет өнерінің үгіт-насихаттық құндылығын мойындаған Хилленбранд мешітті «жеңіс монументі» деп атап, оны «мұсылман үстемдігінің және мәңгілігінің айқын білдірілімі» ретінде сипаттайды. Мешіт бастапқы түрін бүгінгі күнге дейін сақтап келеді. Иерусалимде Әл-Валид әкесі бастаған Рақмет дөңгелегіндегі жұмысты жалғастырды. Рақмет дөңгелегінің дәл сол осінде салынған Әл-Ақса мешітін Абд әл-Малик немесе Әл-Валид салған деген мәселеде пікір қақтығыстары бар. Көптеген сәулет тарихшылары Абд әл-Малик жобаны тапсырған, ал Әл-Валид оны аяқтаған немесе кеңейткен деп санайды. Әл-Валидтің мешіттегі жұмысын көрсететін ең ерте дереккөз – Афродито папирустары, онда оның Мысыр губернаторы Құра ибн Шарик пен Жоғарғы Мысырдағы шенеунік арасындағы 708 жылдың желтоқсаны мен 711 жылдың маусымы аралығындағы «Иерусалим мешітін» салуға көмектесу үшін мысырлық жұмысшылар мен шеберлерді жіберу туралы хаттар бар. Рақмет дөңгелегінің оңтүстік және шығыс қабырғаларына қарама-қарсы, мешіттің жанында салынған аяқталмаған әкімшілік және тұрғын үй құрылыстары Әл-Валидтің кезінде салынған болуы мүмкін, ол оларды аяқтаудан бұрын қайтыс болды. 706 немесе 707 жылы Әл-Валид Омар ибн Абд әл-Азизге Мединадағы Пайғамбар мешітін едәуір кеңейтуді тапсырды. Жаңғырту Мұхаммедтің әйелдерінің тұрғын үйлерін бұзуды және Мұхаммедтің және алғашқы екі халифа Әбу Бәкір мен Омардың қабірлерін қосуды талап етті. Мұхаммедтің үйін бұзуға қарсы жергілікті діни ортаның қарсылығы Әл-Валидтің назарында ескерілмеді. Ол қайта құруға көп қаржы жұмсады және мозаика, грек және копт шеберлерін жеткізді. Хилленбрандтың айтуынша, халифаттың бастапқы орталығы Мединада үлкен мешіт салу Әл-Валидтің «өзінің және исламның тамырына» деген құрметін білдіргені және, мүмкін, Омейялардың кезінде Сирияға қаланың саяси маңыздылығын жоғалтуына байланысты Мединаның наразылығын басуға жасаған әрекеті болды. Макмилланның сөздерімен айтқанда, мешіт және қасиетті қалаларға саяхатшыларға арналған жұмыстар «683 және 692 жылдары Меккеде Омейялардың қоршауынан және азаматтық соғыс кезінде Мединаға шабуылдан туындаған саяси зиянды жоюға бағытталған конструктивті тепе-теңдік құралы» болды. Әл-Валидтің Хиджаз аймағында кеңейткен басқа да мешіттерге Меккедегі Қағбаның маңындағы Қасиетті мешіт және Таиф мешіті жатады.
Өлім және мұрагерлік
Әл-Валид 715 жылы 23 ақпанда, әл-Хаджадж қайтыс болғаннан кейін шамамен бір жыл өткен соң, Дамасктың шетіндегі Умайялардың қысқы жайлауы Дейр Мурранда аурудан қайтыс болды. Ол Дамаскіде Баб әл-Сагир немесе Баб әл-Фарадис зиратында жерленді, ал Умар ибн Абд әл-Азиз жаназа намазын оқыды. Әл-Валид өзінің ұлы Абдул-Азизді мұрагер етіп тағайындауға және әкесі белгілеген, Сүлейменнің әл-Валидтің орнын басуын қарастырған келісімді күштен шығаруға сәті түспеді. Екі бауырластың арақатынасы шиеленісіп кеткен еді. Сүлеймен таққа отырып, әл-Валидтің дерлік барлық әкімдерін қызметтен босатты. Ол әл-Валид пен Абд әл-Маликтің әскери саясатын сақтап тұрғанымен, Сүлейменнің тұсында халифаттың кеңеюі тоқтап қалды.
Бағалау және мұра
Тарихшы Джорджио Леви Делла Виданың айтуынша, "әл-Уәлид халифаты ʿАбд әл-Маликтың ұзақ еңбегімен егілген тұқымның өнімін көрді". Шабанның бағалауынша: Тарихшы Джеральд Хотинг әл-Уәлид пен Абд әл-Маликтың біріккен билік етуі, әл-Хажжадж арқылы байланыстырылып, "кейбір жағынан Омейяд билігінің биік нүктесін білдірді, шығыс пен батыста айтарлықтай аумақтық жетістіктерге куә болды және мемлекеттің қоғамдық бейнесінде араб және исламдық сипаттың күшеюіне әкелді". Ішкі саясатта, бұл кезең көбінесе бейбітшілік пен гүлденумен сипатталды. Кеннеди әл-Уәлидтің билігінің "өте табысты болғанын және, мүмкін, Омейяд билігінің шыңына жеткенін" айтады, бірақ оның осы табыстардағы тікелей үлесі белгісіз, ал оның басты жетістігі Омейяд әулеті мен әскери топтары арасындағы тепе-теңдікті сақтау болған болуы мүмкін. Оның билік ету кезінде Испания, Синд және Трансоксиананы жаулап алуы, Дамаск және Мәдинаның ғажайып мешіттерін демеуі және қайырымдылық істері арқасында әл-Уәлидтің замандастары оны "өте лайықты халифа" деп санады, деп мәлімдейді 9 ғасырдың тарихшысы Ұмар ибн Шабба. Әл-Фараздақ, оның сарай ақыны, әл-Уәлид пен оның ұлдарына арналған бірнеше мақтау өлеңдер жазды. Оның замандасы Жарир халифаның қазасын жоқтап, өлеңмен былай деді: "Көз, есіңе түскенде, мөлдіреп ағылған жасты төк, бүгіннен кейін жасыңды жинап қоюдың қажеті жоқ". Христиан ақыны әл-Ахталь әл-Уәлидті "жаңбыр іздейтін Алланың халифасы" деп есептеді. Әл-Уәлид бұрынғы халифалар арасында көрілмеген монархияның рәміздерін қабылдады. Ол Хунасирада (Сирияның солтүстігінде) және Дейр Мурранда, соның ішінде бірнеше сарайларда тұрды. Қазынасындағы мол байлық оған туыстарына жомарт сыйлықтар беруге мүмкіндік берді. Омейяд әмірлерінің саны артып келе жатқандықтан, олардың мұндай сыйлықтарға үміттенуі оның мұрагерлерінің кезінде де жалғасты. Тарихшы Халид Яхья Бланкиншиптің айтуынша, олардың жомарт жалақысы мен қымбат жеке құрылыстары халифаттағы "басқалардың көбіне" ұнамады және "қазынаны тозуға" себеп болды. Одан да маңыздысы, жаулап алу үшін әскерді жарақтандыру мен оларға жалақы төлеуге кеткен шығындар болды. Абд әл-Малик пен әл-Уәлидтің кезіндегі айтарлықтай шығындар олардың мұрагерлері үшін қаржылық салмаққа айналды, олардың кезінде халифалық экономикаға тікелей байланысты соғыс олжасының ағыны азайды. Бланкиншиптің мәлімдемесінше, 717-718 жылдардағы Константинопольді қоршау кезінде туған зор шығындар "әл-Уәлид кезінде қол жеткізген табыстарды дерлік жойды".
The historian Gerald Hawting comments that the combined reigns of al Walid and Abd al Malik, tied together by al Hajjaj, represented in "some ways the high point of Umayyad power, witnessing significant territorial advances both in the east and the west and the emergence of a more marked Arabic and Islamic character in the state's public face". Domestically, it was generally a period of peace and prosperity. Kennedy asserts that al Walid's reign was "remarkably successful and represents, perhaps, the zenith of Umayyad power", though his direct role in these successes is unclear and his primary accomplishment may have been maintaining the equilibrium between the rival factions of the Umayyad family and military. By virtue of the conquests of Hispania, Sind and Transoxiana during his reign, his patronage of the great mosques of Damascus and Medina, and his charitable works, al Walid's Syrian contemporaries viewed him as "the worthiest of their caliphs", according to the 9th century historian Umar ibn Shabba. Several panegyrics were dedicated to al Walid and his sons by al Farazdaq, his official court poet. The latter's contemporary, Jarir, lamented the caliph's death in verse: "O eye, weep copious tears aroused by remembrance; after today there is no point in your tears being stored." The Christian poet al Akhtal considered al Walid to be "the caliph of God through whose rain is sought". Al Walid embraced the formal trappings of monarchy in a manner unprecedented among earlier caliphs. He resided at several palaces, including in Khunasira in northern Syria and Dayr Murran. The considerable wealth in his treasury allowed him to spend extravagantly on his relatives. Expectations of such grants among the growing number of Umayyad princes continued under his successors. Their generous stipends and costly private constructions were resented by "nearly everyone else" in the caliphate and were "a drain on the treasury", according to the historian Khalid Yahya Blankinship. More significant were the costs to equip and pay the armies driving the conquests. The substantial expenditures under both Abd al Malik and al Walid became a financial burden on their successors, under whom the flow of war spoils, on which the caliphal economy depended, began to diminish. Blankinship notes that the enormous losses incurred during the 717–718 siege of Constantinople alone "practically wiped out the gains made under al Walid".
Отбасы
Әд әл-Маликтің бауырларына қарағанда әл-Валидтің "көп некелері" болды, кем дегенде тоғыз, бұл "оның жасы және Абд әл-Маликтің мұрагері болу мүмкіндігімен байланысты беделінің" көрсеткіші дейді тарихшы Эндрю Маршам. Бұл некелер саяси одақтар құруға бағытталған, соның ішінде төртінші халифа Әли мен көрнекті Омейя мемлекет қайраткері Саид ибн әл-Ас сияқты бәсекелес отбасылармен байланыс орнату мақсатында жасалған. Әл-Валид Әлидің екі шөбересі – Нафиса бинт Зейд ибн әл-Хасан мен Зейнаб бинт әл-Хасан ибн әл-Хасанға үйленді. Ол Саидтың қызы Әминаға да үйленді, оның ағасы әл-Ашдақ Марванның мұрагерлік тізімінен алынып, Абд әл-Маликті құлатуға жасаған әрекеті кезінде қаза тапты. Оның әйелдерінің бірі Құрайыштардың басшысы Абдулла ибн Мутидің қызы болды, ол Ибн әл Зубайрдың маңызды лауазымдағы адамы еді. Басқа әйелдерінің арасында Қайси Бану Фазара тайпасынан шыққан әйел болды, одан Әбу Убайда деген ұлы дүниеге келді. Маршам әл-Валидтің бірінші туысы Умм әл-Банинмен некесі Абд әл-Малик пен оның әкесі Абд әл-Әзиз ибн Марванның "тағдырын байланыстырды" деп атап көрсетеді. Одан әл-Валидтің ұлдары – Абдул-Азиз, Мұхаммед, Марван және Анбаса, сондай-ақ қызы Айша дүниеге келді. Тағы бір Омейя әйелі Умм Абдалла бинт Абдалла ибн Амрдан, халифа Усманның шөбересінен, әл-Валидтің ұлы Абд ар-Рахман туды. Ол сондай-ақ Умм Абдалланың немересі Изза бинт Абд әл-Азизге үйленді, бірақ кейін одан ажырасты. Оның жиырма екі баласының он бесі құл қыздарынан туған, соның ішінде әл-Аббастың анасы грек әйелі болған. Әл-Табари мәліметінше, әл-Валидтің ұлы Язид III-тің анасы Шах и Африд (Шахфарланд деп те аталған), Сасани ханзадасы Пероз III-тің қызы және соңғы Сасани патшасы Яздегерд III-тің немересі болған. Ол Трансоксиананы басып алу кезінде тұтқынға алынып, әл-Хаджаж әл-Валидке сыйлаған. Оның ұлы Ибрахимнің анасы Суар немесе Будайра есімді құл қызы болған. Оның басқа ұлдары – Омар, Бишр, Масрур, Мансур, Раух, Халид, Джаз, Маслама, Тамам, Мубашшир, Яхья және Садақа. 744 жылы әл-Валидтің он шақты ұлы, халифалық мұраға қол жеткізе алмағандықтарына наразы болғандықтан, Язид III және басқа Омейя княздарымен бірге ағайынды халифа әл-Валид II-ні құлату үшін сөз байласты. Оның 744 жылдың сәуір айындағы қазасы Үшінші мұсылман азаматтық соғысын (744–750) бастады. Язид III билікке келді, бірақ алты айдан кейін қайтыс болды, одан кейін оның жартылай інісі Ибрахим билікке ие болды. Ол кеңінен танылмады және 744 жылдың желтоқсанында алыстағы Омейя туысы Марван II оны құлатты. Әл-Валидтің ұлы Раухтың ұрпағы болған бірнеше ұрпақтары 750 жылы Омейя билігін құлатқан Аббасид революциясы кезінде жазаланды. Оның ұлдары әл-Аббас пен Омардың басқа ұрпақтары аман қалды, соның ішінде Хабиби әулеті, ол 756 жылы құрылғаннан кейін әл-Андалустың Омейя әмірлігінде маңызды рөл атқарды.