Кіріспе

Омейяд халифасы 724–743 жылдары Хишам ибн Абд әл-Малик ибн Марван (هِشَام ابْن عَبْد الْمَلِك ٱبْن مَرْوَان; шамамен 691 – 743 жылдың 7 ақпаны) – Омейядтардың он бірінші халифасы, 724 жылдан өліміне дейін, 743 жылға дейін билік етті.

Ерте өмір

Хишам 72 жылы (691–692 жж. шамасында) Омейяд халифатының әкімшілік астанасы Дамаскіде дүниеге келді. Оның әкесі – Омейяд халифасы Абд әл-Малик. Анасы – Айша, құрайыштардың көрнекті руы Бану Махзумнан Хишам ибн Исмаилдың қызы, сондай-ақ Абд әл-Маликтың Мекке мен Медина қасиетті қалаларын ұзақ жылдар бойы басқарған билеушісі. Әл-Табаридің (923 ж. қайтыс болған) тарихында айтылғандай, Хишамға Абу әл-Валид куниясы (тегі бойынша аталған есім) берілген. Хишамның жас өмірі туралы мәлімет аз. Әкесі билік құрған кезде ол саяси немесе әскери рөл атқаруға тым жас еді. Ағасы әл-Валид I билік кезінде ол бір рет Меккеге қажылық сапар жасап, халифа Әлидің құрметті ұрпағы Зейін әл-Абидинмен кездескен. Әл-Табари мәлімдемесіне сәйкес, Хишам 706 жылы Византияға қарсы жорыққа қатысып, олардың бірнеше бекінілген нысандарын басып алған. Хишамның халифалыққа деген құлшынысы ағасы, халифа Сүлейменнің 717 жылы қайтыс болғаннан кейін айқын көріне бастады. Сүлеймен өлім төсегінде әкелерінен туған інісі Омар II-ні мұрагер етіп тағайындады, бірақ бұл шешімді құпия сақтап, бас кеңесшісі Раджа ибн Хайваға тапсырды. Раджа Омейяд әулетіне бұл туралы хабарлағанда, Хишам халифалық лауазымы Абд әл-Маликтың тікелей ұрпақтарына ғана тиесілі екенін айтып, қарсылық білдірді. Күш қолданылатыны туралы ескертуден кейін ғана ол наразылығын тоқтатты. Омар билік кезінде Хишам саяси немесе әскери қызмет атқармады, бірақ Омардың 10 ғасырдағы өмірбаянында ол халифаның билігінде өзіне және бауырларына жасалған қарым-қатынасқа шағымданып, хат жазғаны айтылады. Хишам ағасы, халифа Язид II билік кезінде де ешқандай лауазым атқармады.

Кiру

Ағасы, белгілі генерал Маслама ибн Абд әл-Маликтың кеңесімен Язид өзінің ұлы әл-Валид II емес, Хишамды мұрагер етіп тағайындады, өйткені бастапқыда осы лауазымға әл-Валид II-ні дайындаған болатын. 724 жылғы қаңтарда Язид қайтыс болғаннан кейін Хишам таққа отырды. Ол бұл жаңалықты Хишамның сүйікті ордасы әл-Русафаның жанындағы, Каср әл-Хайр әл-Гарби деп аталатын Сирия шөліндегі әл-Зайтунада естіді. Халифалық сақина мен таяқ оған пошташы арқылы табысталды, содан кейін ол Дамаскіге жол тартты, онда оны халифа деп жариялады.

Шолу

Хишам көптеген мәселелермен күресіп тұрған империяны мұраға алды. Дегенмен, ол осы мәселелерді шешуде және Омейяд империясының біртұтас күйінде қалуына жағдай жасауда тиімді болды. Оның ұзақ билеуі нәтижелі болды және ол Омар бин Абд әл-Азиз бастаған реформалардың қайта жандануын көрді. I Валид сияқты, Хишам да өнерді ынталандырды және империяда өнердің дамуына көмектесті. Ол білім беруді дамытуға да ықпал етті, көптеген мектептер салды және, ең бастысы, көптеген әдеби және ғылыми еңбектерді араб тіліне аударуды бақылады. Ол Омардың ізін басқандай, Шәриятты қатаң түсіндіруге қайта оралды және оны тіпті өз отбасына да қатаң түрде қолданды. Омейяд тайпасына қарсы тұру қабілеті оның табысының маңызды факторы болған болуы мүмкін, сондай-ақ оның бауыры Язидтің тиімсіздігіне себеп болған жайттарды көрсетеді. Дәстүр бойынша, Хишам хадис ғалымы Ибн Шиһаб әл-Зухриге (742 жылы қайтыс болған) жатқа білген хадистерін жазуға бұйрық берді.

Әскери қызмет

Әскери майданда оның империясы бірқатар жеңілістерге ұшырады, әсіресе Кавказда хазарларға қарсы (Марж Ардабил шайқасы) және Трансоксианада Тургештерге қарсы («Судау күні» және өткел шайқасы). Хишам Синдтегі индустардың көтерілісін басу үшін әскер жіберді және индус билеушісі Джай Сингх қаза тапқанда сәтті аяқталды. Бұл Омейядтарға Үндістандағы өздерінің бір бөлік провинцияларында билігін қайта орнатуға мүмкіндік берді. Синдтің араб әкімдері басқарған бірнеше шабуылдар индиялық мемлекеттерге жасалды, бірақ олар сәтсіз аяқталды. Хишам билігінде Византия империясына қарсы тұрақты шабуылдар жалғасты. Араб әскерлерінің тұрақты қолбасшыларының бірі – Хишамның жартылай бауыры Маслама болды. Ол 725–726 жылдары (а.ғ. 107) Византияға қарсы соғысты және келесі жылы Кесария Мазаканы басып алды. Ол сонымен қатар Кавказда хазарлармен де шайқасты. 728 жылы ол бір ай бойы Хақанға қарсы соғысып, оны жеңді. Хишамның ұлы Муавия Византия империясына қарсы жыл сайынғы шабуылдардағы тағы бір араб қолбасшысы болды. 728 жылы ол Киликиядағы Самалу бекінісін басып алды. Келесі жылы Муавия сол жаққа, ал Саид ибн Хишам оң жаққа жылжыды. 731 жылы Муавия Каппадокиядағы Харсианон қаласын басып алды. Муавия 731–732 жылдары (а.ғ. 113) Византия империясына шабуыл жасады. Келесі жылы ол Акроинос (Акроин) қаласын басып алды, ал Абдалла әл-Баттал византиялық қолбасшыны тұтқынға алды. Муавия 734–737 жылдары Византияға шабуыл жасады. 737 жылы әл-Уалид ибн әл-Қақа әл-Абси византиялықтарға қарсы шабуылға шықты. Келесі жылы Сүлеймен ибн Хишам Синдираны (Сидерун) басып алды. 738–739 жылдары Маслама Каппадокияның бір бөлігін басып алды және аварларға шабуыл жасады. Теофан Исповедник (б. 103) кейбір арабтар 739 жылы сәтті шабуыл жасап, аман-есен үйлеріне оралғанда, ал басқалары Акроинон шайқасында ауыр жеңіліске ұшырағанын айтады. Ол Византиядағы ішкі тартыстар (Константин V пен узурпатор Артабасдос арасындағы күрес) Сүлеймен ибн Хишамның 741–742 жылдардағы (б. 106) арабтардың шабуылдарын жеңілдеткенін жазды. Әл-Табари да осы шабуыл туралы айтады. Солтүстік Африкада харижиттік ілімдер жергілікті наразылықпен бірігіп, берберлердің маңызды көтерілісіне әкелді. 740 жылы үлкен бербер әскері Уади-Шерифте адал әскерді қоршап алды, онда адалдар өлімге дейін шайқасты. Хишам 27 000 сириялықтан тұратын әскер жіберді, ол 741 жылы талқандалды. 742 жылы Хандала ибн Сафван сәттілікке жетті, бірақ көп ұзамай Қайраван қаласы қоршауға алынды. Ол қаладан шабуыл жасап, мыңдаған берберлерді өлтіріп, Омейядтардың билігін қайта орнатты. Хишам Хусейн бин Алидің немересі Зейд ибн Алидің әскерлерінің көтерілісіне де тап болды, ол Куфалықтардың сатқындығынан кейін басылды. Куфалықтар Зейдті көтеріліс жасауға ынталандырды. Зейд Куфадан кетуге бұйрық берілді және ол Меккеге жолға шыққандай болды, бірақ ол Куфада жасырын тұрып, үйден-үйге көшіп, көптеген адамдардың адалдығын алды. Ирак әкімі Юсуф ибн Омар әл-Тақафи бұл жоспарды біліп, халыққа үлкен мешітке жиналуға бұйрық берді, оларды ішке кіргізіп, Зейдті іздеуді бастады. Зейд әскерімен бірге мешітке жетіп, адамдарды сыртқа шақырды. Содан соң ол Юсуфтың әскерін кері қайтарды, бірақ жебеден қаза тапты. Оның денесі бастапқыда жерленгенімен, жері анықталып, ол шығарылды, басы кесіліп, Хишамға, кейін Меккеге жіберілді. Испанияда өткен жылдардағы ішкі қақтығыстар аяқталды, ал Хишамның әкімі Абд әл-Рахман ибн Абдалла Францияға кіретін үлкен әскер жинады. Ол Бордо қаласын қоршап алып, Луараға қарай жылжыды. Бұл арабтардың Батыс Еуропаны басып алуының шегін белгіледі. Шарль Мартель басқарған франктардың шайқасында бұл толқын тоқтатылды, бірақ Фраксинетум анклавы 10 ғасырға дейін сақталды.

Өлім және мұрагерлік

Хишам 743 жылғы 6 ақпанда (6 Рабиғ әл-Тани 125 жылы) қайтыс болды. Оның ұлы Мәсләме жаназа намазын оқыды. Хишам Язид II-нің ұлы әл-Валид II орнына Мәсләмені өзінің мұрагері етіп бекітуге тырысты. 735 жылғы қажылықтан кейін Хишамның әл-Валид II-ді Масламаның пайдасына қадам жасауға немесе Масламаны әл-Валид II-нің мұрагері етіп тағайындауға бағытталған алғашқы әрекеттері қабылданбады. Содан кейін Хишам жасырын түрде Мәсләмеге қолдау жинап, әл-Валид II-ге қарсы әрекеттер жасады. Бұл ұсынысты Мәсләма ибн Абд әл-Малик және Хишамның анасы Хишам ибн Исмаил, оның ұлдары Ибрахим мен Мұхаммед, сондай-ақ Солтүстік Сирияда беделді отбасы саналған тайпа басшысы әл-Қақа ибн Хулайдтың ұлдары қолдады. Мәсләменің анасы Умм Хаким де оны қолдады. Мәсләменің мұрагерлікке үміткер болуына Ирак әкімі Халид әл-Қасри қарсы болды, ал Мәсләме оған және оның қайтыс болған інісі Асадқа тіл тигізіп жауап берді. 730-шы жылдардың соңында Мәсләма ибн Абд әл-Маликтың қайтысы Хишамның мұрагерлік жоспарларына үлкен соққы болды, себебі бұл Ұмайя әулетіндегі жоспардың маңызды қолдаушысының жоғалуын білдірді. Әл-Валид II келісімін беріп, дереу өзінің туысы, тәжірибелі қолбасшы әл-Аббас ибн әл-Валидке Хишамның ұлдарын Пальмираға жақын Русафада тұтқындауға бұйрық берді, бірақ олардың ескі достығы мен Масламаның Хишамнан әл-Валид II-ді қорғауына құрмет көрсетіп, Мәсләмеге немесе оның отбасына тиіспеуді қатаң тапсырды.

Бағалау

Жалпы алғанда, Хишамды қазіргі заманғы тарихшылар мен ерте ислам дәстүрі Умайяд халифалығының негізін қалаушы Мұавия I және Абд әл-Малик сияқты ұзақ билік еткен халифтермен теңестіріп, табысты билегендігін көрсетеді. Тарихшы Франческо Габриелидің пікірінше, Хишамның билігі «жалпы алғанда арабтар үшін даңқты және ислам діні мен мәдениетінің дамуы үшін жемісті болды» және «Омейяд халифатының өркендеу мен шаттығының соңғы кезеңін белгіледі». Хишамның салмақтылығы, қанағатқа қанағат етуі және еңбекқорлығының арқасында көптеген қазіргі заманғы тарихшылар оның Халифатты жақсы жағдайда ұстағанын айтады. Олар Омейяд әулетінің Хишамның өлімінен кейін бірнеше жыл ішінде құлауына оның ізбасары әл-Уалид II-ні және Хишам шеше алмаған ұзақ жылдар бойы жиналған ішкі факторларды кінәлейді. Ислам дәстүрі Хишамды Бланкиншиптің сөзін келтірсек, «қатаң және қисынышпен қараса да, адал және тиімді әкімші» ретінде бейнелейді. Тарихшы Хью Н. Кеннедидің пікірінше, Омейяд мемлекеті «750 жылы толық құлауға дейін он жыл бұрын Хишам билігінде болғандай күшті болған емес». Ал Бланкиншип Хишамның билігіндегі әскери апаттар Омейяд әулетінің құлауына себеп болды деген қорытындыға келді. Мемлекет осы жеңілістерден туған ауыр шығындарды өтеуге күш салды. Оның қазынасы соғыс олжасына тәуелді болды және азаматтардан салық жинаудың тиімді жолдары болмады. Бұрын-соңды болмаған экономикалық дағдарыс туды, ол қатаң салық салуға және шығындарды күрт қысқартуға әкелді. Бұл Халифаттың барлық айманында кеңінен наразылық тудырды, бірақ мемлекеттік қаржыны жақсартуға көмектеспеді. Сонымен қатар, шекарадағы науқандардың қаталдығы мен олардан алынған пайданың азаюы провинциялық гарнизондардың ынтасын төмендетіп, Хишамның әулеттің тірегі болған Сирия армиясына тәуелділігін арттырды, бұл жергілікті әскерлерді ренжітті. Сириялық әскерлер шекарадағы сыртқы күштерге қарсы және Халифаттың ішіндегі ірі көтерілістерді басу үшін жіберілгенде, әскери сәтсіздіктердің ауыр салмағын көтерді. Сириялықтардың көп бөлігі Ямани тайпасынан шыққан, олардың таралуы мен ауыр шығындары Омейяд мемлекетінің тірегі болған фракциялық тепе-теңдікті бұзып, Жазираның Қайс/Мудар тайпаларының пайдасына бұрды. Қайс/Мудар Марван II-нің армиясының негізгі бөлігіне айналды және Аббасидтердің Хурасани әскерлерінен жеңілгені Омейяд әулетінің соңына белгі салды.

Отбасы

Хишамның сүйікті әйелі – Яхья ибн әл-Хакамның қызы, Умм Хаким болды. Яхья Хишамның әкесінің әкесі, яғни халифа Марван I-нің інісі еді. Сонымен қатар, ол Зейнаб бинт Абд ар-Рахманның немере қызы болды, ал Зейнаб – Бану Махзум тайпасынан шыққан Сирияны жаулап алу армиясының бас қолбасшысы әл-Харис ибн Хишамның қызы еді. Умм Хаким анасы сияқты әдемілігімен және шарапқа құмарлығымен танымал болды. Ол Хишамқа бес ұл сыйлады, олардың ішінде Сүлеймен, Мәслама, Язид әл-Афқам және Муавия болды. Хишам Саид ибн Халидтің қызы Умм Усманға да үйленді. Саид үшінші халифа Османның немересі және өз заманындағы ең бай адамдардың бірі болды, ол уақытын Сирия мен Мәдина арасында бөліп өткізді. Умм Усман Хишамның ұлы Саидты дүниеге әкелді. Оның басқа ұлдары Мұхаммед, Абдалла, Марван, Абд ар-Рахман және Құрайш деп аталды. Оның Айша деген қызы болды, оған Рас Кайфада жер берді.