Кіріспе

Говард Гарднер ұсынған адам ақыл-ойының көптеген түрлерінің теориясы. Көптеген интеллектілердің теориясы адам ақыл-ойының бір жалпы қабілет ретінде анықталуының орнына, нақты интеллектілерге бөлінуін ұсынады. Бұл теория 40 жыл бойы әлемдегі педагогтар арасында кең танымал болғанымен, эмпирикалық дәлелдердің жетіспеуі, субъективті бағалауға тәуелділігі және жалпы ғылыми емес екендігі үшін негізгі психология тарапынан сынға ұшырады.

Ақылдылар

"Ойдың шеңберлері: Көптік интеллекттер теориясы" (1983) және оның кейінгі еңбектерінде Говард Гарднер көптік интеллекттерді көрсететін сегіз қабілет жиынтығын ұсынды.

Музыкалық

Бұл интеллект аймағы музыканың дыбыстарын, ырғақтарын және әуенін сезімтал қабылдайды. Музыкалық интеллектке ие адамдар әдетте жақсы абсолютті тыңдыққа (pitch) немесе толық абсолютті тыңдыққа ие болуы мүмкін, сонымен қатар ән айтуға, музыкалық аспаптарда ойнауға және музыка шығаруға қабілетті. Олар ырғаққа, тыңдыққа, өлшемге, тембрге, әуенге және дыбысқа сезімтал.

Визуалды-кеңістіктік

Бұл сала кеңістіктік ойлау және көзге елестету қабілетімен айналысады. Кеңістіктік қабілет – интеллекттің иерархиялық моделіндегі үш фактордың бірі. Осы типтегі интеллект WAIS-IV тестісінде сөздік IQ арқылы өлшенеді.

Логикалық-математикалық

Бұл сала логика, түсініктер, ой-қиянат, сандар және сыни ойлауға қатысты.

Денеге әсер ететін

Денелік-кинестетикалық интеллектінің негізгі элементтері – өз дене қозғалыстарын бақылау және заттарды шеберлікпен қолдану қабілеті. Денесін және сана-сезімін үйлестіру дағдысы, Говард Гарднердің көп интеллекция теориясында баяндалғандай, адамның кең мүмкіндіктерінің бір бөлігі болып табылады.

Сипаттамалары

Денелік-кинестетикалық интеллектінің жақсы дамығаны адамның қозғалыстарында және денесін қалай пайдаланатынында көрінеді. Көп жағдайда, жоғары физикалық интеллекті бар адамдарда қол-көз үйлестірулігі жақсы болады және олар өте ептілеу болады; олардың қозғалыстары нақты және дәл, сонымен қатар дене арқылы өзін-өзі жеткізе білу қабілетіне ие. Гарднер Бейб Руттың өмірбаяндық әңгімесін талқылағанда, табиғи дағды мен туа біткен физикалық интеллект туралы айтқан. Денелік-кинестетикалық немесе физикалық интеллекті жоғары адамдар спортшы, биші, музыкант, полиция қызметкері және әскер қызметкері сияқты физикалық еңбекке байланысты мансаптарда сәтті болуы мүмкін.

Адамдар арасындағы қарым-қатынас

Теориялық тұрғыдан алғанда, жоғары дамыған адамдар аралық интеллектке ие адамдар басқалардың көңіл-күйіне, сезімдеріне, мінез-құлқына, мотивациясына сезімталдықпен және топтың бір бөлігі ретінде жұмыс істеу үшін ынтымақтасу қабілетімен сипатталады. Гарднер "Балалардың қалай ақылды болуы: Сыныптағы көптеген интеллекттер" кітабында: "Адамдар аралық және өзіндік интеллект көбінесе экстраверттілікпен немесе басқа адамдарды ұнатумен шатастырылады" дейді. "Жоғары дамыған адамдар аралық интеллектке ие адамдар тиімді қарым-қатынас жасайды және басқалармен оңай ынтымақтасады, олар көшбасшы немесе ізбасар бола алады. Олар көбінесе талқылау мен пікір алмасуды ұнатады". Гарднер мұны Гоулманның эмоционалдық интеллектімен параласқан. Гарднердің пікірінше, жоғары дамыған адамдар аралық интеллектке ие адамдарға сатушылар, саясаткерлер, менеджерлер, мұғалімдер, лекторылар, кеңесшілер және әлеуметтік жұмыскерлер жатады.

Адамдар арасындағы қарым-қатынас

Бұл интроспекция және өзіне-өзі сынықтап қарау қабілеттерімен байланысты. Бұл – өзіңді терең түсіну, өз күшті және әлсіз жақтарыңды, сені ерекше ететін нәрсені білу, сондай-ақ өз реакцияларың мен сезімдеріңді болжау мүмкіндігі.

Табиғи

Гарднердің бастапқы жеті интеллектісінің құрамына кірмейтін, натуралистік интеллект 1995 жылы оның өзі тарапынан ұсынылды. "Егер бүгін "Ақыл-ойдың құрылымы" еңбегін қайта жазсам, менің ойымша, сегізінші интеллект – табиғатты зерттеуші интеллектін қосатын едім. Меніңше, флора мен фаунаны оңай тани білуге, табиғи әлемде маңызды айырмашылықтарды анықтауға және осы қабілетін тиімді пайдалануға (аң аударуда, егін шаруашылығында, биология ғылымында) қабілетті адам маңызды интеллектті қолданады, және ол қазіргі тізімде толыққанды қамтылмаған." Бұл сала – ақпаратты өсіру және оны адамның табиғи қоршаған ортасына қатысты етумен байланысты.

Ұсынылған қосымша ақыл-ой

Бастапқыда Говард Гарднер 1983 жылы анықталған бастапқы алты ақыл-ойдан өзге де ақыл-ойлар болуы мүмкін екенін мәлімдеген. Сондықтан 1999 жылы "Табиғатты білуші" тізімге қосылды. Юмор, сексуалдық және экстраверсия сияқты мінез-құлық ерекшеліктері мен тұлғалық қасиеттерді қамтитын критерийлерге жеткілікті түрде сай келмегендіктен, адамның басқа да бірнеше қабілеттері қабылданбады.

Экзистенциалдық ойлау

Гарднер 1999 жылғы кітабында рухани интеллектті қамтудан бас тартты, бірақ "экзистенциалдық" интеллект пайдалы ұғым болуы мүмкін екенін және оны одан әрі зерттеулер нақтылайтынын айтты. Экзистенциалдық интеллект гипотезасын білім беру саласындағы зерттеушілер одан әрі зерттеді. Қазіргі уақытта оны расталған интеллекттер тізіміне қосуға жеткілікті дәлелдер жоқ, сондықтан оны "экзистенциалдық ойлау" деп атау орындырақ деп саналады. Әрине, бұл адам ойлауының бағалы түрі, бірақ оны жеке интеллект ретінде анықтауда екі нақты мәселе бар. Біріншіден, оны байланысты нейрондық жүйе өңдейтінін көрсететін жеткілікті дәлел жоқ. Екіншіден, экзистенциалдық ойлау және іс-қимыл деңгейін бағалауға практикалық әдіс әзірленбеген (жарияланымға дайындалып жатыр).

Білім берудегі әсері

Гарднер өзінің "Көптік интеллект теориясында" біздің "білім беру жүйесі қиылысу мен бағалаудың тілдік тәсілдеріне күшті бағытталған, сондай-ақ шамалы дәрежеде логикалық-сандық тәсілдерге де бейімделген" деді. Оның жұмысы білім беру педагогикасын қалыптастырып, әлемдік деңгейдегі тиісті саясат пен заңнамаға әсер етті, әсіресе мұғалімдердің оқушылардың үлгерімін бағалау арқылы әрбір оқушы үшін ең тиімді оқыту әдістерін анықтау қажеттігіне назар аударды. Гарднердің дене-қимылдық интеллект саласындағы зерттеулері физикалық қозғалыс пен күш-жігерді талап ететін іс-шараларды пайдалануға әкелді, соның салдарынан жоғары деңгейдегі дене-қимылдық интеллектісі бар оқушылар сыныпта "қимыл арқылы оқудан" үлкен пайда көреді. Интеллект түрлерінің айырмашылықтары егжей-тегжейлі сипатталғанмен, Гарднер оқушыларды нақты бір интеллект түріне жатқызуға қарсы. Гарднер өз теориясының оқушыларды білім алудың бір ғана тәсілімен шектемеуі керек, керісінше "оқушылардың мүмкіндіктерін кеңейтуге" бағытталған болуы керек деп санайды. Гарднердің пікірінше, интеллект – "мәдени ортада мәселелерді шешуге немесе мәдениет үшін құнды өнімдер жасауға қабілетті ақпаратты өңдеуге қатысты биопсихологиялық потенциал". 2006 жылғы зерттеуге сәйкес, Гарднер ұсынған әрбір сала жалпы g факторының, g факторынан өзге танымдық қабілеттердің және кейбір жағдайларда танымдық емес қабілеттердің немесе жеке ерекшеліктердің үйлесімін қамтиды.

Сыни қабылдау

Гарднер когнитивтік қабілеттердің кең ауқымы бар екенін, бірақ олардың арасында өте әлсіз байланыстар бар екенін айтады. Мысалы, теорияда көбейтуді оңай үйренген бала, көбейтуді орындауда қиындыққа тап болған баладан міндетті түрде ақылды емес делінеді. Көбейтуді меңгеру үшін көп уақыт қажет ететін бала, оны басқа тәсілмен үйренуі мүмкін, математикадан тыс салаларда өте жақсы болуы мүмкін, немесе көбейту процесін тереңірек деңгейде қарастырып, түсінуі мүмкін. Зияткерлік тесттер мен психометрия, Гарднердің теориясы болжаған төмен байланыс емес, зияткерліктің әртүрлі аспектілері арасындағы жоғары байланысты анықтады, бұл жалпы зияткерлік теориясын қолдайды, көптеген зияткерлік (МИ) теориясын емес. Теория негізгі психология тарапынан эмпирикалық дәлелдердің жетіспеуі және субъективті бағаға тәуелділігі үшін сынға алынып, ғылыми емес деп танылды. Кейбір сын-ескертпелер Гарднердің көптеген зияткерліктерінің тестін ұсынбағанынан туындайды. Ол бастапқыда оны кем дегенде бір мәдениетте құндылығы бар проблемаларды шешу қабілеті немесе студенттің қызығушылығы бар нәрсе ретінде анықтады. Кейін ол өзінің нақты анықтамасы жоқ екенін және оның жіктелуі шындыққа қарағанда көркемдік бағаға көбірек жататынын ескертті: Әдетте, лингвистикалық және логикалық-математикалық қабілеттер зияткерлік деп аталады, бірақ көркемдік, музыкалық, спорттық және т.б. қабілеттер осыған жатпайды. Гарднердің пікірінше, бұл біріншісін қажетсіз түрде үрлетуге алып келеді. Кейбір сыншылар осы анықтаманың кеңеюіне күмәнмен қарайды, олар "зияткерлік [өзі] мектепте табысқа жетуге мүмкіндік беретін ойлау дағдыларын білдіреді" деген мағынаны ескере алмайды дейді. Гарднер: "Кейбір адамдық қабілеттерді кездейсоқ түрде зияткерлік деп таңдауға болады, ал басқаларын таңдауға болмайды деген негізсіз болжамға қарсымын", - деп жазады. Сыншылар осы мәлімдемеге сүйене отырып, кез келген қызығушылықты немесе қабілетті "зияткерлік" деп қайта анықтауға болады деп санайды. Осылайша, зияткерлікті зерттеу қиынға соғады, өйткені ол қабілет немесе талант туралы кең ұғымға таралады. Гарднердің табиғаттық зияткерлігін және экзистенциалдық және моральдық зияткерлік тұжырымдамаларын қосу осы таралудың нәтижесі ретінде қарастырылады. МИ теориясын қорғаушылар бұл жай ғана табиғи ақыл-ой қабілеттерінің кең ауқымын мойындау және мұндай толық ауқым табиғатынан IQ сияқты бір өлшемді жіктеуге қарсы келеді деп мәлімдейді. Теория мен анықтамалар Перри Д. Клейн тарапынан олар тавтологиялық және осылайша жоққа шығаруға болмайтын болып сынға алынды. Жоғары музыкалық қабілетке ие болу музыкада жақсы болуды білдіреді, ал музыкада жақсы болу жоғары музыкалық қабілетке ие болумен түсіндіріледі. Анри Валлон: "Біз зияткерлікті оның операцияларынан ажырата алмаймыз", - деп мәлімдейді. Ив Рише 10 Табиғи Жұмыс Режимдерін (Modes Opératoires Naturels – MoON) бөліп көрсетеді. Ришенің зерттеулері қытайлық және батыс ойлау арасындағы алшақтыққа негізделген. Қытайда "болу" (өзіндік сана) және "зияткерлік" ұғымдары жоқ. Бұл Платоннан туындаған грек-римдік өнертабыс деп саналады. Қытай тілінде зияткерлік орнына "жұмыс режимдері" қолданылады, сондықтан Ив Рише "зияткерлік" емес, "табиғи жұмыс режимдері" (MoON) туралы сөйлейді.

Неопиагетиялық сын

Андреас Деметриу домендердің автономиясына артық мән беретін теориялар, жалпы интеллекттің рөлін артық бағалап, домендерді назардан тыс қалдыратын теориялармен бірдей қарапайым екенін айтады. Ол Гарднермен келіседі, шындығында бір-бірінен тәуелсіз интеллект салалары бар. Вербалдық, кеңістіктік, математикалық және әлеуметтік интеллект сияқты кейбір салалар психологияның көптеген зерттеу бағыттарымен анықталады. Деметрионың когнитивтік дамудың нео-Пяжелік теорияларының бірінде Гарднер жалпы өңдеу тиімділігін анықтайтын әртүрлі ішкі процестердің интеллектердің әртүрлі салаларына тигізетін әсерін төмен бағалағаны үшін сынға ұшырайды. Бұл процестерге – өңдеу жылдамдығы, атқару функциялары, жұмыс жады және өзіне-өзі әділеттік пен өзін-өзі реттеуге негізделген метакогнитивтік процестер – жалпы интеллекттің ажырамас бөліктері болып табылады және интеллектердің әртүрлі салаларының жұмыс істеуін және дамуын реттейді. Домендер көбінесе жалпы процестердің жағдайының көрінісі болып табылады және конституциялық айырмашылықтармен қатар, жекелей даралық талғамдар мен бейімділіктерге байланысты өзгеруі мүмкін. Олардың жұмыс істеуі жалпы процестердің жұмысын реттейді де, оларға әсер етеді. Сондықтан, егер жалпы процестер мен қызығушылық тудыратын домендер бағаланбаса, адамның интеллектуалдық қабілетін толық анықтау немесе тиімді араласу бағдарламаларын жасау мүмкін емес.

Адамның әр түрлі ортаға бейімделуі

Көптеген интеллекттер гипотезасының негізі, яғни адам интеллектісі – мамандандырылған қабілеттер жиынтығы деген пікір, адамның дүниежүзіндегі көптеген, тіпті барлық ортаға бейімделуін түсіндіре алмайды деп сынға ұшырады. Осы тұрғыда адамдар әлеуметтік жәндіктермен салыстырылады, олардың "ақыл-ойы" нақты мамандарға бөлінген. Мұндай жәндіктер өздерінің туған жеріне ұқсас климатқа таралуы мүмкін, бірақ бір түр ешқашан әртүрлі ұялар салып, не жеуге болады, не зиянды екенін үйрену арқылы тропикалықтан қоңыржай белдеуге дейінгі климаттың кең ауқымына бейімделмейді. Мысалы, жапырақ кескіш құмырсқалар жапырақтарда саңырауқұлақ өсірсе де, адам шаруашылығындағыдай әртүрлі ортада әртүрлі егіс техникаларын қолданып, әртүрлі түрлерді өсірмейді. Сондықтан адамның бейімделу қабілеті – бұл нақты экологиялық жағдайларда ғана жұмыс істейтін мамандандырылған қабілеттер жиынтығы емес, гипотезаларды жоққа шығарып, жалпы дәл болжамдар жасап, содан кейін мінез-құлқын өзгертуге мүмкіндік беретін жалпы қабілеттен туындайды.

Білім беруде қолдану

Гарднер интеллектті "мәдени ортада проблемаларды шешу немесе мәдениетте құнды өнімдер жасау үшін белсендіріле алатын ақпаратты өңдеуге арналған биопсихологиялық әлеует" деп анықтайды. Гарднердің айтуынша, мұны логикалық және лингвистикалық интеллект арқылы ғана емес, басқа да тәсілдермен жасауға болады. Гарднер мектептің мақсаты "интеллектті дамыту және адамдарға олардың интеллектуалдық спектріне сәйкес келетін кәсіби және хобби мақсаттарына жетуге көмектесу болуы керек" дейді. Оның пікірінше, осылай көмектесетін адамдар өздерін белсенді және қабілетті сезінеді, сондықтан қоғамға пайдалы қызмет етуге бейімді болады. Гарднер IQ тестілері негізінен логикалық және лингвистикалық интеллектке бағытталған деп мәлімдейді. Бұл тестілерде жақсы нәтиже көрсеткеннен кейін, беделді колледж немесе университетке түсу мүмкіндігі артады, бұл өз кезегінде қоғамға үлес қосатын мүшелерді қалыптастырады. Көптеген студенттер осы ортада жақсы жұмыс істейді, бірақ кейбіреулеріне қиындық туады. Гарднердің теориясы білім берудің кеңейтілген көзқарасы студенттерге жақсы қызмет етеді деп санайды, онда мұғалімдер әртүрлі әдістемелерді, жаттығулар мен іс-шараларды қолдана отырып, тек лингвистикалық және логикалық интеллектісі дамығандарға ғана емес, барлық студенттерге қол жеткізеді. Бұл "оқушының осы тақырыпты оқуы үшін тиімді жолдарды" табуға көмектеседі. Джеймс Траубтың The New Republic журналындағы мақаласында Гарднердің жүйесін интеллект және оқыту саласындағы көптеген ғалымдар қабылдамағаны айтылған. Гарднер "Көптік интеллект теориясы көптеген эмпирикалық деректермен сәйкес болғанымен, ол қатаң тәжірибелік сынақтарға ұшырамаған" дейді. Білім беру саласында теорияның қолданылуы қазіргі уақытта көптеген жобаларда зерттелуде. Біздің болжамдарымызды нақты сынып тәжірибесіне сүйене отырып, көп рет қайта қарауға тура келеді. Жером Брунер Гарднермен интеллектуалдық қабілеттердің "пайдалы ойдан туған құралдар" екеніне келісті және "оның тәсілі ақыл-ой тестілеушілерінің деректерді өңдеуінен әлдеқайда жоғары, сондықтан оны ынтамен қарсы алу керек" деді. Белгілі когнитивтік психолог Джордж Миллер The New York Times Book Review журналында Гарднердің аргументі "болжам мен пікірден" тұратынын жазды, ал Чарльз Мюррей мен Ричард Дж. Хернштейн The Bell Curve (1994) кітабында Гарднердің теориясын "психометриялық немесе басқа сандық деректерден мүлдем айырылған" деп атады. Психологиялық қауымдастықта кеңінен қабылдамауына қарамастан, Гарднердің теориясы көптеген мектептерде қабылданып, көбінесе оқу стильдерімен шатастырылады, ал білім берудегі оның қолданылуы туралы жүздеген кітап жазылды. Гарднердің теориясын қолданудың кейбір түрлері "әдіздікпен" сипатталған, ал Гарднердің өзі оның теориясының мектептерде қолданылуына "наразы" екенін айтқан. Гарднер көптік интеллекттің оқу стильдері екенін жоққа шығарды және оқу стильдері туралы идеяның дұрыс еместігіне және эмпирикалық дәлелдердің жоқтығына келіседі. Гарднер өзінің ұстанымын педагогтарға арналған үш ұсыныспен қорытындылайды: оқыту стилін жекелендіру (әр оқушыға ең тиімді әдіске сәйкес), оқытуды көптеген жолмен жүзеге асыру (маңызды материалдарды бірнеше тәсілмен оқыту) және "стильдер" терминін шатастырмау үшін қолданбау.