Еуропалық шаған (Fagus sylvatica) – биіктігі 30-40 метрге жететін, ұзақ өмір сүретін жапырақты ағаш. Сипаттамасы, өсуі, қоршаған ортадағы рөлі туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жапырақ түсетін ағаш түрі
Species of deciduous tree
Fagus sylvatica, еуропалық бук немесе қарапайым бук – бук тұқымдасына жататын ірі, әдемі жапырақты ағаш. Оның қабығы жылтыр күміс сұр түсті, жапырақтары кең, ал діңі қысқа және төменге қарай бұтақтанған.
Fagus sylvatica, the European beech or common beech is a large, graceful deciduous tree in the beech family with smooth silvery gray bark, large leaf area, and a short trunk with low branches.
Сипаттама
Fagus sylvatica – биіктігіне және діңінің диаметріне дейін жете алатын, бірақ көбінесе биіктігі және діңінің диаметрі болатын үлкен ағаш. 10 жастағы көшет шамамен биік болады. Еуропалық бук бұзылмаған жағдайда 300 жыл өмір сүреді; Valle Cervara орнында табылған бір ағаш 500 жылдан астам болған – Солтүстік жарты шардың ең ескісі. Егілген орман алқаптарында ағаштар әдетте 80–120 жылда жиналады. Толық пісіп жетілуіне 30 жыл қажет (американдық букке қарағанда 40 жыл). Көптеген ағаштар сияқты, оның формасы орналасқан жеріне байланысты: орманды жерлерде F. sylvatica 30,48 метрден асып, бұтақтары діңнің жоғары жағында орналасады. Ашық жерлерде ол әлдеқайда қысқарақ (әдетте) және массивті болады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, бүтін немесе сәл тігізделген жиектері бар, ұзындығы 3–7 см, ені 6–7 см және жапырақтың әр жағында 6–7 тамыр болады (F. orientalis-тегі 7–10 тамырға қарағанда). Тігізделген жағдайда, әр тамыр ұшында бір тік тісше болады, тамырлар арасында тік тісшелер болмайды. Бүйректер ұзын және жіңішке, ұзындығы және қалыңдығы, бірақ гүлді бүйректер бар жерде қалыңдауырақ (4–5 мм дейін). Бике жапырақтары көбінесе күзде түспейді, керісінше көктемге дейін ағашта қалады. Бұл процеске марцесценция деп аталады. Бұл әсіресе ағаштар көшет болғанда немесе өсімдіктер қоршау ретінде кесілгенде (бике қоршауларын қыста да тартымды етеді), бірақ ағаш пісіп жетілген кезде төменгі бұтақтарында да жиі кездеседі. Шамалы мөлшерде тұқымдар 10 жасқа дейін пайда бола алады, бірақ ағаш кем дегенде 30 жасқа толғанға дейін мол өнім болмайды. F. sylvatica аталық гүлдері Fagales тұқымдастығының айрықша белгісі болып табылатын кішкентай гүлшоғырларда (бук, каштан, емен, жаңғақ, гикори, қайың және мүйіз бұталары) орналасады. Аналық гүлдер бұтақшаларды, үшбұрышты, ұзындығы және ені бар ұсақ жаңғақтарды тудырады; әрбір жаңғақ қабығында екі жаңғақ болады, олар қыркүйек айында толық піседі, тозаңданудан кейін 5–6 ай өткен соң. Гүл және тұқым өндірісі ыстық, күннөлді және құрғақ жазды ұстаған жылдары ерекше көп болады, бірақ екі жыл қатарынан сирек кездеседі.
Fagus sylvatica is a large tree, capable of reaching heights of up to tall and trunk diameter, though more typically tall and up to trunk diameter. A 10 year old sapling will stand about tall. Undisturbed, the European beech has a lifespan of 300 years; one tree at the Valle Cervara site was more than 500 years old—the oldest known in the northern hemisphere. In cultivated forest stands trees are normally harvested at 80–120 years of age. 30 years are needed to attain full maturity (as compared to 40 for American beech). Like most trees, its form depends on the location: in forest areas, F. sylvatica grows to over 30.48 m, with branches being high up on the trunk. In open locations, it will become much shorter (typically ) and more massive. The leaves are alternate, simple, and entire or with a slightly crenate margin, long and 3–7 cm broad, with 6–7 veins on each side of the leaf (as opposed to 7–10 veins in F. orientalis). When crenate, there is one point at each vein tip, never any points between the veins. The buds are long and slender, long and thick, but thicker (to 4–5 mm) where the buds include flower buds. The leaves of beech are often not abscissed (dropped) in the autumn and instead remain on the tree until the spring. This process is called marcescence. This particularly occurs when trees are saplings or when plants are clipped as a hedge (making beech hedges attractive screens, even in winter), but it also often continues to occur on the lower branches when the tree is mature. Small quantities of seeds may be produced around 10 years of age, but not a heavy crop until the tree is at least 30 years old. F. sylvatica male flowers are borne in the small catkins which are a hallmark of the Fagales order (beeches, chestnuts, oaks, walnuts, hickories, birches, and hornbeams). The female flowers produce beechnuts, small triangular nuts long and wide at the base; there are two nuts in each cupule, maturing in the autumn 5–6 months after pollination. Flower and seed production is particularly abundant in years following a hot, sunny and dry summer, though rarely for two years in a row.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Еуропалық қайың – Австрия, Германия және Швейцария ормандарында ең көп кездесетін қатты ағаш түрі. Оның табиғи ареалы солтүстікте Швеция, Дания, Норвегия, Германия, Польша, Швейцария, Болгария, Ресейдің шығыс бөліктері, Румыния арқылы Франция, Оңтүстік Англия, Испания (Кантабрия, Иберия және Орталық тау тізбектерінде) және шығысқа қарай Солтүстік-Батыс Түркияға дейін созылады, ол тек тау ормандарында, белгілі бір биіктікте өседі. Көбінесе Оңтүстік Англияда туған жергілікті түр деп есептелсе де, соңғы зерттеулер F. sylvatica шамамен б.з.д. 4000 жылы, яғни мұз дәуірінен кейін Англия арнасының қалыптасуынан кейін 2000 жыл өткен соң ғана Англияға келгенін көрсетеді; бұл тас дәуіріндегі адамдардың тағам ретінде жаңғақты пайдаланған ерте кездеуі болуы мүмкін. Англияның оңтүстігінде қайың жергілікті түр деп саналса, солтүстігінде жергілікті емес деп есептеледі, сондықтан оны көбінесе «туған» орманнан алып тастайды. Англияның солтүстігіндегі темір дәуірінен бастап ағаш тозаңдарының жергілікті жазбаларын сэр Гарри Годвин тіркеген. Климаттың өзгеруі Англияның оңтүстігіндегі қайың популяциясын стресске түсіруі мүмкін, және кейбір аймақтарда қайыңның қазіргі деңгейін сақтау мүмкін болмаса да, Англияның солтүстік-батысындағы қайың үшін жағдайлар жақсаруы немесе қолайлы болып қалуы күтілуде. Ол көбінесе Ұлыбританияда отырғызылады. Норвегиялық қайың популяциясының мәселесі де талқыланып жатыр. Егер олар жергілікті болса, онда бұл түрдің солтүстік шекарасын білдіретін болар еді. Дегенмен, молекулалық генетикалық талдаулар осы популяциялардың викинг дәуіріне дейін және оның кезінде Даниядан әдейі әкелінген деген гипотезаны қолдайды. Алайда, Норвегиядағы Вестфолд пен Бергеннен солтүстікке қарай орналасқан Сеймдегі қайың қазір табиғи түрде таралып, жергілікті түр деп есептеледі. Еуропалық қайың топыраққа аса талап етпесе де, бірнеше маңызды талаптары бар: ылғалды климат (жыл бойына жақсы жауын-шашын және жиі тұман) және жақсы дренажға ие топырақ (артық суды қабылдамайды). Ол орташа құнарлы, карбонатты немесе жеңіл қышқыл топырақты ұнатады, сондықтан көбінесе сазды алқаптың түбінен гөрі төбелердің беткейінде кездеседі. Ол қыстың суығына төзімді, бірақ көктемгі аязда сезімтал. Норвегияның теңіздік климатында отырғызылған ағаштар Бодёге дейін солтүстікке қарай жақсы өседі, көшеттер шығарады және Тронхеймде табиғи түрде таралуы мүмкін. Швецияда қайың ағаштары Норвегиядағыдай солтүстікке қарай өспейді. Қайың орманы өте қараңғы, күн сәулесі жерге жетпейтіндей, сондықтан онда өсімдіктердің аз ғана түрі тіршілік ете алады. Жас қайыңдар көлеңкеге жақсырақ өседі және тікелей күн сәулесінде нашар өсуі мүмкін. Ағаш кесілген орманда еуропалық қайың өніп, кейіннен тым құрғақ болудан өледі. Аз жапырақты еменнің астында ол тез арада олардан биіктейді және қайыңның тығыз жапырақтарының арқасында емендер күн сәулесінің жетіспеуінен өледі.
The European beech is the most abundant hardwood species in Austrian, German and Swiss forests. The native range extends from the north, in Sweden, Denmark, Norway, Germany, Poland, Switzerland, Bulgaria, eastern parts of Russia, Romania, through Europe to France, southern England, Spain (on the Cantabrian, Iberian and Central mountain ranges), and east to northwest Turkey, it grows only in mountain forests, at altitude. Although often regarded as native in southern England, recent evidence suggests that F. sylvatica did not arrive in England until about 4000 BC, or 2,000 years subsequent to the English Channel forming following the ice ages; it could have been an early introduction by Stone Age humans, who used the nuts for food. The beech is classified as a native in the south of England and as a non native in the north where it is often removed from 'native' woods. Localised pollen records have been recorded in the North of England from the Iron Age by Sir Harry Godwin. Changing climatic conditions may put beech populations in southern England under increased stress and while it may not be possible to maintain the current levels of beech in some sites it is thought that conditions for beech in north west England will remain favourable or even improve. It is often planted in Britain. Similarly, the nature of Norwegian beech populations is subject to debate. If native, they would represent the northern range of the species. However, molecular genetic analyses support the hypothesis that these populations represent intentional introduction from Denmark before and during the Viking Age. However, the beech in Vestfold and at Seim north of Bergen in Norway is now spreading naturally and regarded as native. Though not demanding of its soil type, the European beech has several significant requirements: a humid atmosphere (precipitation well distributed throughout the year and frequent fogs) and well drained soil (being intolerant of excessive stagnant water). It prefers moderately fertile ground, calcified or lightly acidic, therefore it is found more often on the side of a hill than at the bottom of clayey basin. It tolerates rigorous winter cold, but is sensitive to spring frost. In Norway's oceanic climate planted trees grow well north to Bodø, and produce seedlings and can spread naturally in Trondheim. In Sweden, beech trees do not grow as far north as in Norway. A beech forest is very dark and few species of plant are able to survive there, where the sun barely reaches the ground. Young beeches prefer some shade and may grow poorly in full sunlight. In a clear cut forest a European beech will germinate and then die of excessive dryness. Under oaks with sparse leaf cover it will quickly surpass them in height and, due to the beech's dense foliage, the oaks will die from lack of sunlight.
Экология
Тамыр жүйесі терең емес, тіпті беткей, және барлық бағытта жайылған ірі тамырлары бар. Еуропалық бук көптеген Russula түрлерімен, сондай-ақ Laccaria amethystina және Ramaria flavosaponaria түрлерімен қатар, эктомикориза құрайды. Tomentella Pat. және Cenococcum geophilum түрлері Дания мен Испанияның бук ормандарында табылған. Бұл саңырауқұлақтар топырақтан су мен қоректік заттарды сіңіруді жақсартуға маңызды рөл атқарады. Румыниядағы Семенский Челе Карашулу ұлттық паркінде Izvoarele Nerei (бір орман массивінде) орналасқан. Бұл орталар Еуропаның ірі жыртқыштарының – қоңыр аюдың, сұр қасқырдың және қасқырдың мекені. Izvoarele Nerei-де көптеген ағаштардың жасы 350 жылдан, ал Uholka Shyrokyi Luh-та 500 жылдан астам. Еуропалық бук келесі көктемге дайындалып, жаз және күз айларында қарқынды өсімдік дамытуға инвестиция жасайды. Жазғы жағдайлар, әсіресе мол жауын-шашын, бүршіктердегі жапырақтардың санын анықтайды. Күзде ағаш көктемге дейін жеткілікті қоректік заттарды жинақтайды. Қолайлы жағдайларда бір бүршік он немесе одан да көп жапырақтарды шығара алады. Соңғы бүршік көктемде басқа бүршіктердің дамуын тоқтататын гормондық зат бөліп шығарады. Бұл тенденция өмірдің басында өте күшті болғанымен, ересек ағаштарда әлсірейді. Тамырлардың жылдық өсуі бүршік жарудан кейін ғана басталады. Алғашқы пайда болатын тамырлар өте жұқа болады (0,5 мм-ден кіші диаметрде). Кейін, жер үстіндегі өсу толқынынан кейін, қалың тамырлар бірте-бірте өседі.
The root system is shallow, even superficial, with large roots spreading out in all directions. European beech forms ectomycorrhizas with a range of fungi including many Russula species, as well as Laccaria amethystina, and with the species Ramaria flavosaponaria. Tomentella Pat. species and Cenococcum geophilum have been found in Danish and Spanish beech forests. These fungi are important in enhancing uptake of water and nutrients from the soil. and Izvoarele Nerei ( in one forest body) in Semenic Cheile Carașului National Park, Romania. These habitats are the home of Europe's largest predators, (the brown bear, the grey wolf and the lynx). Many trees are older than 350 years in Izvoarele Nerei and even 500 years in Uholka Shyrokyi Luh. The European beech invests significantly in summer and autumn for the following spring. Conditions in summer, particularly good rainfall, determine the number of leaves included in the buds. In autumn, the tree builds the reserves that will sustain it into spring. Given good conditions, a bud can produce a shoot with ten or more leaves. The terminal bud emits a hormonal substance in the spring that halts the development of additional buds. This tendency, though very strong at the beginning of their existence, becomes weaker in older trees. It is only after the budding that root growth of the year begins. The first roots to appear are very thin (with a diameter of less than 0.5 mm). Later, after a wave of above ground growth, thicker roots grow in a steady fashion.
Аурулар мен патогендер
Fagus sylvatica және басқа да буктар «жалған жүрек ағаш» (немесе «қызыл жүрек») құбылысына бейім, яғни құрғақшылық, қоректік заттар жетіспейтін топырақ, бұтақтардың сынуы, патогендердің таралуы немесе басқа да стресстік жағдайлар қорғаныш ағашының қалыптасуына себеп болады. Жалған жүрек ағаш көбінесе симпласты жоғалтқан бұтақтармен байланысты ствол аймақтарында байқалады. Бұтақ симпласты өлгенде, ствол ағашы тіршілік үшін қажетті азотты қосылыстардан айырылады, бұл стволдың күрт зақымдану қаупін арттырады. Еуропалық бук жапырақтары мен жаңа өрмелердің дамуы болжамды сипатқа ие және басқа еуропалық қатты ағаштарға қарағанда жапырақтарының ауданы үлкен болғандықтан, ол құрғақшылыққа көбірек сезімтал және құрғақ жазды ерте жапырақ түсіру арқылы қарсы алады. Biscogniauxia nummularia (бук қабығының қызыл жамылғысы) – бук ағаштарының негізгі аскомицет патогені, ол жолақты жаралар мен ағаш шіруіне әкеледі. Оны жыл бойы кездестіруге болады және ол жеуге жарамайды.
Fagus sylvatica and other beeches are prone to false heartwood ('red heart') a condition where drought, nutrient deficient soil, branch breakage, pathogen infestation or other stressor induces formation of protection wood. False heartwood often manifests in the areas of the trunk associated with symplastless branches. As branch symplast dies, the trunk wood becomes depleted of nitrogen containing molecules essential for life; this increases risk of catastrophic trunk failure. As the European Beech exhibits deterministic leaf and shoot development and has a larger leaf area than other European hardwood trees, it is relatively more sensitive to drought and may respond to a dry summer with pre senescent leafdrop. Biscogniauxia nummularia (beech tarcrust) is an ascomycete primary pathogen of beech trees, causing strip canker and wood rot. It can be found at all times of year and is not edible.
Қолданылуы
Жаңғақтарды адамдар мен жануарлар жейді. Ірі мөлшерде жеген жағдайда құрамындағы таниндер мен алкалоидтарға байланысты адамдарға аздап зиянды болуы мүмкін, бірақ 19 ғасырда Англияда олардан май алынып, тамаққа дайындау және шамдарда қолданылды. Сондай-ақ, жаңғақтар ұнға айналдырылып, таниндерін кетіру үшін суға малынғаннан кейін жеуге болатын. Бастапқы өнім AM 01, түтін хоштандырғышы, Fagus sylvatica-дан жасалады.
The nuts are eaten by humans and animals. Slightly toxic to humans if eaten in large quantities due to the tannins and alkaloids they contain, the nuts were nonetheless pressed to obtain an oil in 19th century England that was used for cooking and in lamps. They were also ground to make flour, which could be eaten after the tannins were leached out by soaking. Primary Product AM 01, a smoke flavouring, is produced from Fagus sylvatica.
Ағаш
Еуропалық бук ағашы көптеген бұйымдар мен құралдар жасауға қолданылады. Оның ұсақ және қысқа талшықтары оны өңдеуді, суға малтуды, бояуды, лакпен жағуды және желімдеуді жеңілдетеді. Буға ұстағанда ағаш тіліп кесуге оңайырақ болады. Ол өте жақсы жылтыратады, қысылуға және жарылуға төзімді, сонымен қатар иілгенде берік болады. Кейде жарылу себепті тіліп кесу қиынға соғуы мүмкін. Ағаш тығыздығы бір текше метрге тең. Ол ұсақ ағаш жұмыстарына, әсіресе жиһаз жасауға өте қолайлы. Орындықтардан бастап паркет (еден) және баспалдақтарға дейін, еуропалық бук ауыр конструкциялық қолдауды қоспағанда, кез келген нәрсені жасауға жарамды, егер оны сыртта қалдырмаса. Оның қаттылығы ағаш балғалар мен жұмыс үстелінің бетін жасауға өте ыңғайлы. Ағаш, егер оның қабығынан алынған дистиллят негізіндегі (теміржол ұйықтарында қолданылатын) құраммен қорғалмаса, тез шіриді. Ол көптеген басқа жапырақты ағаштарға қарағанда қағаз массасын жасауға жақсырақ, бірақ мұндай мақсатта сирек қолданылады, ал жоғары целлюлоза мөлшері мақтаға ұқсас мата – модал жасауға қолданылуы мүмкін. Еуропада оны қолдану коды – fasy (FAgus SYlvatica). Қалыпты бук пештерде отын ретінде қолдануға ең жақсы ағаштардың бірі саналады.
The wood of the European beech is used in the manufacture of numerous objects and implements. Its fine and short grain makes it an easy wood to work with, easy to soak, dye, varnish and glue. Steaming makes the wood even easier to machine. It has an excellent finish and is resistant to compression and splitting and it is stiff when flexed. Milling is sometimes difficult due to cracking. The density of the wood is per cubic meter. It is particularly well suited for minor carpentry, particularly furniture. From chairs to parquetry (flooring) and staircases, the European beech can do almost anything other than heavy structural support, so long as it is not left outdoors. Its hardness make it ideal for making wooden mallets and workbench tops. The wood rots easily if it is not protected by a tar based on a distillate of its own bark (as used in railway sleepers). It is better for paper pulp than many other broadleaved trees though is only sometimes used for this, the high cellulose content can also be spun into modal, which is used as a textile akin to cotton. The code for its use in Europe is fasy (from FAgus SYlvatica). Common beech is also considered one of the best firewoods for fireplaces.