Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Купресс тұқымдасының қылқан жапырақты ағаштарының бір түрі
Species of conifer in the family Cupressaceae
Cryptomeria ("жасырын бөліктер" деген мағынада) – купресс тұқымдасының бір түрлі туысы. Оған тек бір түрі кіреді – Cryptomeria japonica (синонимі: Cupressus japonica L. f.). Бұрын оны кейбір мамандар Жапонияға ғана тән (эндемик) деп санайтын, онда ол Суги (杉) деп аталады. Ағылшын тілінде бұл ағаш жапон кедрі немесе жапон қызыл ағашы деп аталады. Азор аралдарында ағаш өндіру үшін кеңінен таныстырылып, өсіріледі.
Cryptomeria (literally "hidden parts") is a monotypic genus of conifer in the cypress family Cupressaceae. It includes only one species, Cryptomeria japonica (syn. Cupressus japonica L. f.). It used to be considered by some to be endemic to Japan, where it is known as Sugi ([[wikt:杉). The tree is called Japanese cedar or Japanese redwood in English. It has been extensively introduced and cultivated for wood production on the Azores.
Сипаттама
Криптомерия - өте үлкен мәңгі жасыл ағаш, биіктігі мен діңінің диаметріне дейін жетеді, қызыл-қоңыр түсті қабығы тік жолақтармен қабысады. Жапырақтары спираль бойынша орналасқан, ине тәрізді, ұзын; ал тұқымдық конустары шар тәрізді, диаметрі шамамен 20-40 қабықшадан тұрады. Ол туысқан алып секвойяға (Sequoiadendron giganteum) сырттай ұқсас, бірақ одан ұзын жапырақтарымен (алып секвойяда кем), кішірек конустарымен (алып секвойяда) және діңіндегі қатты қабығымен (алып секвойяда қалың, жұмсақ және кеуекті) ажыратылады.
Cryptomeria is a very large evergreen tree, reaching up to tall and trunk diameter, with red brown bark which peels in vertical strips. The leaves are arranged spirally, needle like, long; and the seed cones globular, diameter with about 20–40 scales. It is superficially similar to the related giant sequoia (Sequoiadendron giganteum), from which it can be differentiated by the longer leaves (under in the giant sequoia) and smaller cones ( in the giant sequoia), and the harder bark on the trunk (thick, soft and spongy in giant sequoia).
Эндемизм
Суги Қытайда осылай ұзақ уақыт бойы өсіріліп келгендіктен, оны сол жерде туған деп есептейді. Қытайда сәндік және ағаш өндірісі үшін іріктелген формалар Cryptomeria japonica var. sinensis (немесе тіпті Cryptomeria fortunei) деген жеке түр ретінде сипатталған, бірақ олар Жапонияда табиғатта кездесетін әртүрліліктерден ешқандай айырмашылыққа ие емес, және бұл түрдің Қытайда жабайы күйде өскеніне нақты дәлел жоқ. Қытайдың ең белгілі популяциясы, Тяньму тауындағы, шамамен 1000 жылдық ағаштардан тұратын генетикалық талдау, бұл популяцияның кіргізілгеннен пайда болғаны туралы гипотезаны растайды. Өз туған жерінен тыс, криптомерия 19 ғасырдың ортасында Азор аралдарына ағаш өндіру үшін әкелінді. Қазіргі уақытта архипелагта ең көп өсірілетін түр болып табылады, 12 698 гектардан астам жерді алып жатыр, бұл өндірістік орманның 60% және аймақтың жалпы жер ауданының 1/5 бөлігін құрайды.
Sugi has been cultivated in China for so long that it is frequently thought to be native there. Forms selected for ornament and timber production long ago in China have been described as a distinct variety Cryptomeria japonica var. sinensis (or even a distinct species, Cryptomeria fortunei), but they do not differ from the full range of variation found in the wild in Japan, and there is no definite evidence the species ever occurred wild in China. Genetic analysis of the most famous Chinese population, on Tianmu Mountain, containing trees estimated to be nearly 1000 years old, supports the hypothesis that the population originates from an introduction. Outside of its native range, Cryptomeria was also introduced to the Azores in the mid 19th century for wood production. It is currently the most cultivated species in the archipelago, occupying over 12,698 hectares, 60% of the production forest and about 1/5 of the region's total land area.
Биология
Криптомерия жылы, ылғалды жағдайлардағы терең, жақсы дренаждалған топырақтағы орманды жерлерде өседі және осы жағдайларда тез өседі. Ол нашар топыраққа және суық, құрғақ климатқа төзбейді. Оның личинкалары Endoclita туысына жататын кейбір көбелектердің тамақтануына пайдаланылады, оның ішінде E. auratus, E. punctimargo және E. undulifer түрлері бар. Суги (және хиноки) гүлінің тозаңы Жапонияда аллергиялық риниттің (самалдың) негізгі себебі болып табылады.
Cryptomeria grows in forests on deep, well drained soils subject to warm, moist conditions, and it is fast growing under these conditions. It is intolerant of poor soils and cold, drier climates. It is used as a food plant by the larvae of some moths of the genus Endoclita including E. auratus, E. punctimargo and E. undulifer. Sugi (and hinoki) pollen is a major cause of hay fever in Japan.
Қалдық деректері
Криптомерияның ең ерте қазбалық жазбалары – Ресейдің Камчаткадан табылған †Cryptomeria kamtschatica өсімдігінің вегетативтік мүшелеріне негіделген сипаттамалар, сондай-ақ Ресейдің Приморье аймағынан Олигоценге жататын †Cryptomeria protojaponica және †Cryptomeria sichotensis түрлері. Қытайдың Юньнань провинциясындағы Люхе алабының Рупель кезеңіне жататын қабаттарынан †Cryptomeria yunnanensis түрінің бірнеше қазба жапырақты бұтақтары сипатталған. Неоген дәуірінен бастап криптомерия тұқымдық конустар, жапырақты бұтақтар және ағаш түрінде Еуропа мен Жапонияның қазбалық жазбаларында кеңінен ұсынылған. †Cryptomeria rhenana Германияның Морсбахтағы Рейн өзенінің соңғы миоценнен кейінгі миоценге дейінгі, Солтүстік Италияның ерте және орта плиоценінен бастап Дунароббаның орта плиоценіне дейінгі, Италияның Умбрия аймағының ерте плейстоценге дейінгі қабаттарынан сипатталған. †Cryptomeria anglica Испанияның Ла Сердана аймағындағы Миоценнің соңғы кезеңінен Исландияның Бржанслекур аймағындағы Миоценнің орта кезеңінің соңына дейін, сондай-ақ Англияның Дербишир аймағындағы Миоценнің соңғы кезеңінен Плиоценнің алғашқы кезеңіне жататын Брассингтон формациясынан сипатталған. †Cryptomeria miyataensis Жапонияның Акита аймағындағы Миоценнің соңынан сипатталған. Cryptomeria japonica Грузияның соңғы миоценінен және Абхазияның Дуаб плиоценінен сипатталған. Ол сондай-ақ Жапонияның Хонсю аймағының Плиоцен кезеңінен, Жапонияның Осака қаласының Плиоцен кезеңінің соңынан және Жапонияның Кюсю аймағының Плейстоцен кезеңінен де сипатталған.
The earliest fossil record of Cryptomeria are descriptions based on vegetative organs of †Cryptomeria kamtschatica of the Late Eocene from Kamchatka, Russia and †Cryptomeria protojaponica and †Cryptomeria sichotensis from the Oligocene of Primorye, Russia. Several fossil leafy shots of †Cryptomeria yunnanensis have been described from Rupelian stage strata of the Lühe Basin in Yunnan, China. From the Neogene, Cryptomeria is well represented as seed cones, leafy shoots and wood in the fossil records of Europe and Japan. †Cryptomeria rhenana was described from the early Late Miocene to the Late Miocene of Rhein in Morsbach, Germany, from the Early and Middle Pliocene of Northern Italy, to the Middle Pliocene of Dunarobba, Italy and to the Early Pleistocene of Umbria, Italy. † Cryptomeria anglica was described from the Late Miocene of La Cerdana, Spain, to the Late Middle Miocene of Brjánslækur, Iceland and from the Late Miocene to the early Pliocene Brassington Formation of Derbyshire, England. †Cryptomeria miyataensis was described from the Late Miocene of Akita, Japan. Cryptomeria japonica was described from the Late Miocene of Georgia and from the Pliocene of Duab, Abkhazia. It has also been described from the Pliocene of Honshu, Japan, Late Pliocene of Osaka, Japan and from the Pleistocene of Kyushu, Japan.
Ағаш
Cryptomeria japonica ағашы өте хош иісті, ауа райына және жәндіктерге төзімді, жұмсақ және тығыздығы төмен. Одан шұңғырлар, ванналар, бөшкелер, жиһаз және басқа да ішкі қолдануға арналған бұйымдар жасалады. Оңай кесіліп, кептіріледі, жеңіл құрылыс, қораптар, қаптама және фанера жасауға қолайлы. Жерге көмілген ағаш қою жасыл түске айналып, жоғары бағаланады. Ағаштың шайырында криптопимарик және фенол қышқылы бар. Ағаш жағымды иісті, қызғылт-алқызыл түсті, жеңіл, бірақ берік, су өткізбейтін және шіруға төзімді. Жапонияда ол барлық құрылыс жұмыстарына, сондай-ақ ішкі қаптамаларға және т.б. кеңінен қолданылады. Үндістандағы Дарджилинг ауданы мен Сиккимде, ең көп таралған ағаштардың бірі – C. japonica, оны Dhuppi деп атайды және үй салуда кеңінен қолданылатын жеңіл ағашы үшін бағалайды. Жапонияда кейде даисуги (台杉) әдісімен ағаш кесу практикасы қолданылады.
Cryptomeria japonica timber is extremely fragrant, weather and insect resistant, soft, and with a low density. The timber is used for the making of staves, tubs, casks, furniture and other indoor applications. Easy to saw and season, it is favoured for light construction, boxes, veneers and plywood. Wood that has been buried turns dark green and is much valued. Resin from the tree contains cryptopimaric and phenolic acid. The wood is pleasantly scented, reddish pink in colour, lightweight but strong, waterproof and resistant to decay. It is favoured in Japan for all types of construction work as well as interior panelling, etc. In Darjeeling district and Sikkim in India, where it is one of the most widely growing trees, C. japonica is called Dhuppi and is favoured for its light wood, extensively used in house building. In Japan, the coppicing method of daisugi (台杉) is sometimes used to harvest logs.
Механикалық қасиеттері
Құрғақ ауада жапон кедрінің бастапқы тығыздығы 300–420 кг/м³ шамасында екені анықталды.
In dry air conditions, the initial density of Japanese cedar timber has been determined to be about 300–420 kg/m3.
Символизм
Суги әдетте храмдар мен қасиетті орындардың маңына отырғызылады, және көптеген әсерлі ағаштар ғасырлар бұрын егілген. Сарджент (1894; Жапонияның орман флорасы) Никко Тосё-гудегі (Nikkō Tōshō gū) сёгун Токугава Иэясудың (1543–1616) қосылу рәсіміне тас шам сыйлауға шамасы келмейтін даймё (феодалдық әмір) туралы жазба қалдырды, бірақ оның орнына "келешектегі келушілерді күннің ыстығынан қорғау үшін" суги аллеясын отырғызуға рұқсат беруді сұрады. Ұсыныс қабылданды; Никконың кедр аллеясы әлі де сақталған, ол өте ұзын және "оның салтанатты сұлулығымен теңесе алатын ештеңе жоқ". Жомон Суги (縄文杉) – Якусима аралында, ЮНЕСКО мұрасының тізіміне енген Жапониядағы ірі криптомерия ағашы. Бұл аралдағы ең көне және ең ірі криптомерия ағаштарының бірі, және оның жасы 2170-7200 жыл аралығында деп есептеледі. Криптомерия жапон әдебиетінде жиі сипатталады және оған сілтеме жасалады. Мысалы, Киотодан солтүстікке қарайғы таулардағы криптомерия ормандары мен оларда жұмыс істейтіндер Ясунари Кавабатаның "Ескі астана" атты танымал кітабында көрсетілген.
Sugi is commonly planted around temples and shrines, with many hugely impressive trees planted centuries ago. Sargent (1894; The Forest Flora of Japan) recorded the instance of a daimyō (feudal lord) who was too poor to donate a stone lantern at the funeral of the shōgun Tokugawa Ieyasu (1543–1616) at Nikkō Tōshō gū, but requested instead to be allowed to plant an avenue of sugi, so that "future visitors might be protected from the heat of the sun". The offer was accepted; the Cedar Avenue of Nikkō, which still exists, is over long, and "has not its equal in stately grandeur". Jōmon Sugi (縄文杉) is a large cryptomeria tree located on Yakushima, a UNESCO World Heritage Site, in Japan. It is the oldest and largest among the old growth cryptomeria trees on the island, and is estimated to be between 2,170 and 7,200 years old. Cryptomeria are often described and referred to in Japanese literature. For instance, cryptomeria forests and their workers, located on the mountains north of Kyoto, are featured in Yasunari Kawabata's famous book The Old Capital.