Кіріспе

Құс түрлері

Мақталы пигмей қазы немесе мақталы үйрек (Nettapus coromandelianus) – Азияда, Оңтүстік-Шығыс Азияда және оңтүстік-шығысқа қарай Квинслендке дейін көбейетін шағын, ағаштарға қонатын үйрек. Кейде оны ақ қауырсынды пигмей қазы деп те атайды. Олар әлемдегі ең кішкентай су құстарының бірі және жақсы су өсімдіктері бар шағыннан үлкенге дейін су қоймаларында кездеседі. Оларды көбінесе жұптар немесе жұптардың үлкен топтарында, суға жақын ағаштарда қонақтайтын және ұялайтын күйінде көруге болады. Олар жақсы ұшады және әсіресе қыс мезгілінде кеңінен таралады. Олардың көбейтін кезеңі жаңбырмен сәйкес келеді.

Таксономия

Мақта пигмей қазы 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Жаратылыс жүйесі» еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген басылымында ресми түрде сипаттаған. Ол оны қаз, аққу және қаздар тұқымдасының ішіндегі Anas туысына жатқызды және *Anas coromandeliana* есімді екі атауын берді. Гмелин өзінің сипаттамасын 1783 жылы француз ғалымы Жорж Луи Леклер, Буффон графының «Құстар табиғатының тарихы» еңбегінде сипатталған «La Sarcelle de Coromandel» негізінде жасады. Қолмен боялған суреттер жеке жарияланды. Мақта пигмей қазы қазір неміс натуралисі Иоганн Фридрих фон Брандттың 1836 жылы енгізген Nettapus туысына жататын үш түрдің бірі болып табылады. Туыс атауы ежелгі грек тілінен алынған, онда *nētta* – «қаз», ал *pous* – «аяқ» деген мағына береді. Туыстың мүшелері жыныстық диморфизмге ие, мақта пигмей қазы – еркектерінің көбейтпеу кезеңіндегі реңінің айқын түрде ерекшеленетін жалғыз түрі. Екі түршесі танылады. Олардың көзі қызыл, аяқтары қара (көбею кезеңіндегі еркектерінің аяқтары жасыл түсті) және тұмсығы қара болады. Артқы саусағы тар жарықшалы. Мұрын тесігі кішкентай, сопақ және тұмсықтың табанына жақын ашылады. Жұмсақ қауырсынды балапандардың басында қара түсті, ал басының артында біріккен ақ жолақтары болады. Ақшыл бетінде қысқа қара көз жолағы бар. Мойынның үстіңгі жағы сұр. Денесі сұр қоңыр, ал қанат үстінде екі ақ дақ бар. Құйрығы қою сұрдан қараға дейін. Көрпесі сары-қоңыр. Олар Мальдив аралдары және Андаман аралдары сияқты аймақтың аралдарында кең таралған. Олар көбінесе су өсімдіктері арасындағы көлдер мен тоғандарда кездеседі. Оларды Оңтүстік Азиядағы кішкентай ауылдық тоғандарда да кездестіруге болады. Австралияда олар негізінен лагуналарда таралған. Олар ағаштарда қоныстанады деседі. Бұл түр негізінен су бетінде қоректенеді. Асқазанның талдауы нәтижесінде олардың ұсақ балықтар (Пунтиус, Мистус, Оризиас), моллюскалар, шаяндар, жәндік дернәсілдері, сондай-ақ Ипомея, Гидрилла және Руппия сияқты өсімдіктердің тіндерімен қоректенетіні анықталды. Олар суға сүңгімейді немесе тік тұрмайды, су бетінен жүгірмей немесе қанат қағып ұшпай-ақ тікелей ұшып кетеді. Олар жылдам ұшады, көбінесе су үстінен төмен ұшып, бүркіттерден қашуға жетеді.

Өсіру

Сүйісу ритуалдары көбінесе жазылмаған, бірақ жұптасудан кейінгі мінез-құлқында еркек мойнын иіп, ақ мойын қауырсындарын және ақ қанат дақтарын көрсетеді. 6-дан 12-ге дейін ақ түсті жұмыртқаларды тек аналығы шабады. Ұясы жерден бес метрге дейін биік болуы мүмкін, ал балапандар ата-аналарының соңынан суға секіріп түседі.

Жыртқыш және паразиттер

Тас питонның бау-бақшалық қаздарды жем еткені тіркелген. Бангладеште тексерілген бір мысалдың қанынан Plasmodium circumflexum табылды. Hymenolepis smythi, H. fista және Retinometra fista – паразиттік лента құрттарының (cestode) үш түрі осы түрдің иелерінен белгілі. Циклокоэлум sp. (Cyclocoelum sp.) Квинсленд штатында паразит ретінде тіркелген. Paramonostomum thapari мақталық үйректерден сипатталған.

Мәдениетте

Олар әсіресе Британдық Үндістанда мылтықтармен аңғарылатын, бірақ олар өте дәмді деп есептелмейтін. Жұмыртқалары тағам ретінде жиналатын, ал 19 ғасырда Калькуттаның құс базарларында көптеп сатылатын. Сандербандағы балықшылар 20 фут биіктіктегі торларды орнатып, құстарды суға қарай қуатын, сосын оларды қорқытып, торға ұшып кіретін ететін. Жараланған құстар суға батып, тек бастары немесе тұмсықтары судан көрінетіндей жасырынатын. Хьюм Калькутта базарларында сатылатын көшпенді үйректердің саны он жыл ішінде азайғанын, бірақ мақта үйрегінің саны азаймағанын байқады. Ол сондай-ақ олардың жабайылығын атап өтті, ауылдық кір жуушының шулы киім шапалаған дыбысына он метрдей жақын келіп, судан тамақтанатын. Сингал тіліндегі атауы немесе гүлді үйрек атауы түсіне және лилиямен жабылған көлдердегі мүмкін мекендеу ортасына байланысты. Көптеген жергілікті атаулар (мысалы, lerreget perreget) олар төменгі дауыстағы қақалаған дыбысты шығарады, ол қақалаған үйрек, қақалаған үйрек немесе бекітілген штык (Британдық Үндістанда) сияқты естіледі. Сэмюэл Тикель Сингхбумнан Мером деребет деген Кол тіліндегі атауды жазды, Мером - ешкі, ал дыбысы ешкінің маңырауына ұқсайды.