Берлин конгресі: Балқандағы қайта құру және салдары

Кіріспе

1878 жылы ірі еуропалық державалардың өкілдері бас қосты. Берлиндегі ұқсас халықаралық конференциялар.

Берлин конгресі (1878 жылғы 13 маусым – 13 шілде) – Ресейдің Осман империясына қарсы жеңіске жеткен Ресей-Түрік соғысы (1877–1878) салдарынан Балқан түбегіндегі мемлекеттерді қайта ұйымдастыру мақсатымен өткізілген дипломатиялық конференция. Конференцияға Еуропаның сол кездегі алты ірі державасы – Ресей, Ұлыбритания, Франция, Австрия-Мажарстан, Италия, Германия, Осман империясы және Балқанның төрт мемлекеті – Грекия, Сербия, Румыния және Черногория қатысты. Конгресс үш ай бұрын қол қойылған Сан-Стефано шартының орнына Берлин шартына қол қоюмен аяқталды. Конгресс төрағасы, Германия канцлері Отто фон Бисмарк Балқан аймағын тұрақтандыруға, жеңілген Осман империясының рөлін азайтуға және Ұлыбритания, Ресей мен Австрия-Мажарстанның мүдделерін теңестіруге ұмтылды. Ол сондай-ақ Балқанды Ресейдің ықпалына беру немесе Ұлы Болгария құруына жол бермей, Константинопольді Осман империясының қолында қалдыруды көздеді. Бисмарк аймақтағы еврейлердің азаматтық құқықтарын дамытуға мүдделі болды. Алайда, аталған аумақтарға түрлі деңгейде тәуелсіздік берілді. Румыния толық тәуелсіздік алды, бірақ Бессарабияның бір бөлігін Ресейге беруге мәжбүр болды және Солтүстік Добруджаны қосып алды. Сербия мен Черногория да толық тәуелсіздік алды, бірақ территорияларының бір бөлігінен айырылды, ал Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинамен бірге Нови-Пазар санджағын басып алды. Ұлыбритания Кипрді иеленді. Осман империясының құрамында қалған аумақтардың ішінде Болгария жартылай тәуелсіз княздыққа айналды, Шығыс Румелия арнайы басқаруға көшті, ал Македония аймағы Осман империясына оның басқару жүйесінде реформалар жасау шартымен қайтарылды. Конгресс нәтижелері бастапқыда аймақтағы бейбітшілікке үлкен үлес қосқан болып бағаланды, бірақ көптеген қатысушылар нәтижеге қанағаттанбады. Османдықтар қорланды және олардың әлсіздігі "Еуропаның ауру адамы" ретінде расталды. Ресей соғысты жеңіске жеткізгеніне қарамастан, күтілген сыйлықтардың болмауына наразылық білдірді және Сан-Стефано келісімін қабылдамаған басқа ірі державалар тарапынан қорланды. Сербия, Болгария және Грекия өздеріне тиіс деп санағаннан кем алды, әсіресе Болгария Сан-Стефано шартында көзделген аумақтың жартысынан да азын алды. Бисмарк орыс ұлтшылдары мен панславистердің жек көруіне ұшырады және кейін Германияны Балқандағы Австрия-Мажарстанмен тым тығыз байланыстырғанын түсінді. Австрия-Мажарстан едәуір аумақтар иеленсе де, бұл Оңтүстік славяндарды ашуландырып, Босния мен Герцеговинада ондаған жылдар бойы шиеленіске әкелді, нәтижесінде эрцгерцог Франц Фердинандқа жасалған қастандық орын алды. Ұзақ мерзімді перспективада бұл келісім Ресей мен Австрия-Мажарстан арасындағы шиеленісті күшейтіп, Балқандағы ұлтшылдыққа байланысты дауларға себеп болды. Конгресс нәтижелеріне байланысты наразылықтар Бірінші және Екінші Балқан соғыстарында (1912 және 1913 жылдары) жарылып кетті. Балқандағы ұлтшылдықтың жалғасуы 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа апарып соқтырған себептердің бірі болды.

The Congress of Berlin (13 June – 13 July 1878) was a diplomatic conference to reorganise the states in the Balkan Peninsula after the Russo Turkish War (1877–1878), which had been won by Russia against the Ottoman Empire. Represented at the meeting were Europe's then six great powers: Russia, Great Britain, France, Austria Hungary, Italy, and Germany; the Ottomans; and four Balkan states: Greece, Serbia, Romania and Montenegro. The congress concluded with the signing of the Treaty of Berlin, replacing the preliminary Treaty of San Stefano which had been signed three months earlier. The leader of the congress, German Chancellor Otto von Bismarck, sought to stabilise the Balkans, reduce the role of the defeated Ottoman Empire in the region, and balance the distinct interests of Britain, Russia and Austria Hungary. He also wanted to avoid domination of the Balkans by Russia or the formation of a Greater Bulgaria, and to keep Constantinople in Ottoman hands. Finally Bismarck wanted to encourage the development of civil rights for Jews in the region. The affected territories were instead granted varying degrees of independence. Romania became fully independent, though was forced to give part of Bessarabia to Russia, and gained Northern Dobruja. Serbia and Montenegro were also granted full independence but lost territory, with Austria Hungary occupying the Sanjak of Novi Pazar along with Bosnia and Herzegovina. Britain took possession of Cyprus. Of the territory that remained within the Ottoman Empire, Bulgaria was made a semi independent principality, Eastern Rumelia became a special administration, and the region of Macedonia was returned to the Ottomans on condition of reforms to its governance. The results were initially hailed as a success for peace in the region, but most of the participants were not satisfied with the outcome. The Ottomans were humiliated and had their weakness confirmed as the "sick man of Europe". Russia resented the lack of rewards, despite having won the war that the conference was supposed to resolve, and humiliated by the other great powers in their rejection of the San Stefano settlement. Serbia, Bulgaria and Greece all received far less than they thought they deserved, especially Bulgaria which was left with less than half of the territory envisioned by the Treaty of San Stefano. Bismarck became hated by Russian nationalists and Pan Slavists, and later found that he had tied Germany too closely to Austria Hungary in the Balkans. Although Austria Hungary gained substantial territory, this angered the South Slavs and led to decades of tensions in Bosnia and Herzegovina, culminating in the assassination of Archduke Franz Ferdinand. In the long term, the settlement led to rising tensions between Russia and Austria Hungary, and disputes over nationalism in the Balkans. Grievances with the results of the congress festered until they exploded in the First and Second Balkan Wars (1912 and 1913 respectively). Continuing nationalism in the Balkans was one of the causes of the First World War in 1914.

Өмірбаян

Осы съезге дейінгі онжылдықтарда Ресей мен Балқан аймағын панславизм қозғалысы шарлады, ол барлық балқандық славяндарды бір басшылық астында біріктіруді мақсат еткен. "Ұлы Болгария" құрған Сан-Стефано шарты Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы панславяндық гегемониялық талаптардың көрінісі ретінде қарсылыққа ұшырады. Императорлық Ресейде панславизм Ресейдің жетекшілігімен біріктірілген славян мемлекетін құруды білдірді және бұл, көбінесе, Балқан түбегін Ресейдің жаулап алуымен теңестірілді. Осы мақсатқа қол жеткізу Ресейге Дарданелл мен Босфорды бақылауға беруге, осы арқылы Қара теңіздің экономикалық және геосаяси үстемдігін күшейтуге мүмкіндік берген болар еді. Бұл ұмтылыс екі бірігуге әкелген пангерманизм мен панитальяндық сияқты дамыды және түрлі славян ұлттарында әртүрлі нысандарда көрінді. Балқан славяндары Пьемонт рөлін атқаратын базалық мемлекетке және Францияға балама болатын сыртқы қолдаушыға мұқтаж екенін сезінді. Балқанды "славяндық" басшылықпен біріктірудің ортасы қызмет ететін мемлекет әрқашан анық болмады, бастама Сербия мен Болгария арасында ауысып тұрды. Итальяндық риторика Румынияны латын тайпасынан, "екінші Пьемонт" деп сипаттады. 1870 жылы Осман империясы Болгария экзархатын мойындауы болгарларды діни тұрғыдан Константинопольдің Экуменикалық Патриархынан, ал саяси тұрғыдан Сербиядан бөлуге бағытталған. Панславизм Балқандағы Осман билігінің аяқталуын қажет етті. Осы мақсатқа қалай және қол жеткізілетіні Берлин конгресінде шешілуге тиіс болған басты мәселе еді.

Балқандағы ірі мемлекеттер

Балқан аймағы 19 ғасырдың екінші жартысында Еуропаның ірі державалары арасындағы бәсекелестікке негізгі аренаға айналды. Ұлыбритания мен Ресейдің Балқан тағдырына деген мүдделері болды. Ресей бұл аймаққа идеологиялық тұрғыдан, панславизмді қолдаушы ретінде, сондай-ақ Жерорта теңізінде бақылауды күшейту мақсатында қызығушылық танытты. Ұлыбритания Ресейдің мақсаттарына жетуіне кедергі келтіруге тырысты. Сонымен қатар, Италия мен Германияның бірігуі Австрия-Мажарстанның оңтүстік-батысқа қарай кеңею мүмкіндігін шектеді. 1871 жылғы Франко-прусс соғысынан бері ең қуатты континенттік держава болған Германия бұл мәселеге тікелей қызығушылық танытпады, сондықтан Балқан мәселесін бейтарап түрде шешуге болатын жалғыз күш осы мемлекет болды. Балқан тағдырына ең көп мүдделі Ресей мен Австрия-Мажарстан Континенталдық Еуропаның монархияларын сақтау мақсатымен құрылған Үш император одағында Германиямен одақтас болды. Берлин конгресі негізінен Бисмарк пен оның Германия империясының одақтастары арасындағы дау-жанжалға айналды, ал талқылауды жүргізуші Германия конгресс аяқталғанға дейін қай одақтасын қолдайтынын анықтау керек еді. Бұл шешім Еуропаның геосаяси болашағына тікелей әсер ететін еді. Сербия-Осман соғысындағы Осман империясының қатыгездігі және Герцеговина көтерілісін күшпен басу Ресейде саяси қысымды күшейтті, себебі Ресей өзін сербтердің қорғаушысы деп санады. Дэвид Маккензи: «Серб христиандарына деген сонымен қатарлық сарай шеңберінде, ұлтшыл дипломаттар арасында және қара халықтың арасында кеңінен таралды және славян комитеттері арқылы белсенді түрде білдірілді» деп жазды. Ақырында Ресей 1877 жылғы Будапешт конвенциясында Босния мен Герцеговинаны Австрия-Мажарстанға беру шартына келісіп, одан Австрия-Мажарстанның алдағы соғыста бейтараптығын алуға қол жеткізді. Бұл мақсат Австрия-Мажарстанның сыртқы істер министрі граф Гюла Андрассиге тиесілі еді. Берлин конгресі Босния мәселесін шешуді кейінге қалдырды және Босния мен Герцеговинаны Габсбургтердің билігінде қалдырды.

The Balkans were a major stage for competition between the European great powers in the second half of the 19th century. Britain and Russia had interests in the fate of the Balkans. Russia was interested in the region, both ideologically, as a pan Slavist unifier, and practically, to secure greater control of the Mediterranean. Britain was interested in preventing Russia from accomplishing its goals. Furthermore, the Unifications of Italy and of Germany had stymied the ability of a third European power, Austria Hungary, to expand its domain to the southwest any further. Germany, as the most powerful continental nation since the 1871 Franco Prussian War had little direct interest in the settlement and so was the only power that could mediate the Balkan question credibly. Russia and Austria Hungary, the two powers that were most invested in the fate of the Balkans, were allied with Germany in the conservative League of Three Emperors, which had been founded to preserve the monarchies of Continental Europe. The Congress of Berlin was thus mainly a dispute among supposed allies of Bismarck and his German Empire, the arbiter of the discussion, would thus have to choose before the end of the congress which of their allies to support. That decision was to have direct consequences on the future of European geopolitics. Ottoman brutality in the Serbian–Ottoman War and the violent suppression of the Herzegovina Uprising fomented political pressure within Russia, which saw itself as the protector of the Serbs, to act against the Ottoman Empire. David MacKenzie wrote that "sympathy for the Serbian Christians existed in Court circles, among nationalist diplomats, and in the lower classes, and was actively expressed through the Slav committees". Eventually, Russia sought and obtained Austria Hungary's pledge of benevolent neutrality in the coming war, in return for ceding Bosnia Herzegovina to Austria Hungary in the Budapest Convention of 1877. act: The Berlin Congress in effect postponed resolution of the Bosnian question and left Bosnia and Herzegovina under Habsburg control. This was the goal of Austro Hungarian Foreign Minister Count Gyula Andrássy.

Сан-Стефано келісім-шарты

1876 жылғы Болгарияның сәуір көтерілісінен және 1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысындағы Ресей жеңісінен кейін Ресей Осман империясының Еуропадағы дерлік барлық иеліктерін азат етті. Османдықтар Черногория, Румыния және Сербияны тәуелсіз мемлекеттер деп мойындады, сондай-ақ олардың барлығының аумағы да кеңейтілді. Ресей солтанның автономиялы вассалы ретінде ірі Болгария княздығын құрды. Бұл Ресейдің ықпал ету аясын бүкіл Балқан жарты аралына дейін кеңейтті, бұл Еуропадағы басқа державаларды алаңдатты. Константинопольді басып алған жағдайда Ресеймен соғысқа дайын екенін мәлімдеген Ұлыбритания және Жерорта теңізі мен Таяу Шығыста басқа державаның араласуын қаламаған Франция, екі ел де осы аймақтарда үлкен колониялық пайда табуға дайын еді. Австрия-Мажарстан Балқан аймағын Габсбургтердің бақылауында ұстауды қалады, ал Германия өз одақтасының соғысқа қатысуына жол бермеуді көздеді. Сондықтан Германия канцлері Отто фон Бисмарк Еуропа державалары арасында Осман Балқанын бөлісу мәселесін талқылау және Еуропа либерализмінің таралуына қарсы Үш император одағын сақтап қалу мақсатымен Берлин конгресін шақырды. Конгресске Ұлыбритания, Австрия-Мажарстан, Франция, Германия, Италия, Ресей және Осман империясы қатысты. Грекия, Румыния, Сербия және Черногория делегаттары өз елдеріне қатысты мәселелер талқыланған отырыстарға қатысты, бірақ олар конгресс мүшелері емес еді. Конгресс Ресейдің қарсыластары, әсіресе Австрия-Мажарстан және Ұлыбритания тарапынан ұйымдастырылды және 1878 жылы Бисмарк оны өткізді. Ол Берлин шартын ұсынды және бекітті. Отырыстар 1878 жылдың 13 маусымынан 13 шілдесіне дейін Бисмарктің рейхсканцеляриясында, бұрынғы Радзивилл сарайында өтті. Конгресс Сан-Стефано шартының 29 бабының 18-ін қайта қарады немесе жойды. Бұдан өзге, Париж (1856 ж.) және Вашингтон (1871 ж.) шарттарын негіз ретінде пайдаланып, шарты Шығыс аймағын қайта құрылымдады.

Ресейдің ықпалынан қорқатын басқа мемлекеттер

Конгресске қатысушылардың басты міндеті – панславизмнің дамып келе жатқан қозғалысына соққы беру болды. Бұл қозғалыс Берлинде және тіпті Венада үлкен алаңдаушылық тудырды, себебі олар қысымға ұшыраған славян ұлттары Габсбургтерге қарсы көтеріліс жасауы мүмкін деп қорқынышты. Британдық және француздық үкіметтер Осман империясының ықпалының азаюы және Ресейдің оңтүстікке қарай мәдени кеңеюіне қатысты алаңдады, өйткені Ұлыбритания мен Франция Мысыр мен Палестинаны жаулап алуға дайын тұрды. Сан-Стефано шарты бойынша, Ресейдің сыртқы істер министрі Александр Горчаковтың басшылығымен Болгарияда Осман империясының номиналды билігінде автономиялы княздық құрылды. Бұл «Ұлы ойынды» – яғни, Ұлыбританияның Таяу Шығыста Ресейдің ықпалының күшеюінен қорқуын тудырды. Македонияның үлкен бөлігін және Эгей теңізіне шығу мүмкіндігін қамтитын жаңа княздық, Қара теңізді Жерорта теңізінен бөліп тұратын Дарданелл бұғазына қауіп төндіруі мүмкін еді. Бұл келісім британдықтарға ұнамады, олар бүкіл Жерорта теңізін Ұлыбританияның ықпал аймағы деп есептеді және Ресейдің бұл аймаққа ену әрекетін британдық билікке қауіп деп қарады. 4 маусымда, Конгресс 13 маусымда ашылғанға дейін, британдық премьер-министр лорд Биконсфилд Ресейге қарсы Осман империясымен құпия одақ – Кипр конвенциясын жасады, онда Ұлыбританияға стратегиялық маңызды Кипр аралын басып алуға рұқсат берілді. Бұл келісім Биконсфилдтің Конгресс кезіндегі позициясын алдын ала анықтады және оны Османдық талаптарды орындамаған жағдайда Ресейге қарсы соғыс жариялау туралы қауіп-қатерлерге итермеледі. Аустрия-Венгрияның сыртқы істер министрі Гюла Андрасси мен британдық сыртқы істер министрі Солсбери маркізі арасындағы келіссөздер 6 маусымда аяқталды, онда Ұлыбритания Босния мен Герцеговинаға қатысты Австрияның барлық ұсыныстарын қабылдады, ал Австрия британдық талаптарды қолдады.

The principal mission of the participants at the Congress was to deal a fatal blow to the burgeoning movement of pan Slavism. The movement caused serious concern in Berlin and even more so in Vienna, which was afraid that the repressed Slavic nationalities would revolt against the Habsburgs. The British and the French governments were nervous about both the diminishing influence of the Ottoman Empire and the cultural expansion of Russia to the south, where both Britain and France were poised to colonise Egypt and Palestine. By the Treaty of San Stefano, the Russians, led by Foreign Minister Alexander Gorchakov, had managed to create in Bulgaria an autonomous principality, under the nominal rule of the Ottoman Empire. That sparked the Great Game, the massive British fear of the growing Russian influence in the Middle East. The new principality, including a very large portion of Macedonia as well as access to the Aegean Sea, could easily threaten the Dardanelles Straits, which separate the Black Sea from the Mediterranean Sea. The arrangement was not acceptable to the British, who considered the entire Mediterranean to be a British sphere of influence and saw any Russian attempt to gain access there as a grave threat to British power. On 4 June, before the Congress opened on 13 June, British Prime Minister Lord Beaconsfield had already concluded the Cyprus Convention, a secret alliance with the Ottomans against Russia in which Britain was allowed to occupy the strategically placed island of Cyprus. The agreement predetermined Beaconsfield's position during the Congress and led him to issue threats to unleash a war against Russia if it did not comply with Ottoman demands. Negotiations between Austro Hungarian Foreign Minister Gyula Andrássy and British Foreign Secretary Marquess of Salisbury had already "ended on 6 June by Britain agreeing to all the Austrian proposals relative to Bosnia Herzegovina about to come before the congress while Austria would support British demands".

Бисмарк - қонақ

Берлин конгресі көбінесе Ресейдің Александр Горчаковы мен Германияның Отто фон Бисмаркі арасындағы күрестің шешімі ретінде қарастырылады. Екеуі де Еуропаның басқа басшыларын еркін және тәуелсіз Болгарияның құлдырап бара жатқан Осман империясының тудырған қауіп-қатерлерін азайтуға зор үлес қосатынына көндіре алды. Тарихшы Эрих Эйкке сәйкес, Бисмарк Ресейдің "Түріктердің христиан қауымы (Болгария) үстінен билік етуі – сөзсіз көтеріліс пен қан төгіске себеп болатын және де осылайша тоқтатылуға тиіс" деген пікірін қолдады. Ол 1875 жылғы Ұлы Шығыс дағдарысын аймақтағы наразылықтың күшеюінің дәлелі ретінде пайдаланды. Берлин конгресінде Бисмарктің басты мақсаты – Германияның халықаралық аренадағы беделін құлдырату емес еді. Ол Ресей мен Австрияның арасынан одақтас таңдап, Үш император одағын бұзуға ниеттемеді. Конгресс Бисмарктің саяси реализмінде өзгешеліктерді көрсетті. Ол кезде Германия оқшауланғаннан гөрі күшті болғандықтан, оның саясаты Үш император одағын сақтап қалуға бағытталған еді. Ресеймен одақтық қарым-қатынасқа сенімді болмай қалғаннан кейін, ол барынша көп болуға тырысқан қарсыластарымен байланыс орнатуға кірісті.

Мұра

Ресейдің қысымына бағынып, Румыния, Сербия және Черногория тәуелсіз княздықтар деп жарияланды. Ресей 1812 жылғы орыс-түрік соғысында аннексиялаған, бірақ 1856 жылы Қырым соғысынан кейін Молдавияға/Румынияға жоғалтқан Оңтүстік Бессарабияны қайтарып алды. Ресей Сан-Стефано шарты бойынша құрған Болгар мемлекеті Болгария және Шығыс Румелия княздықтарына бөлінді, екеуіне де Осман империясының бақылауында номиналды автономия берілді. Болгарияға автономия уәде етілді және түріктердің араласуына кепілдік берілді, бірақ олар көбінесе назарсыз қалды. Румыния Оңтүстік Бессарабия үшін өтемақы ретінде Солтүстік Добруджаны алды, бірақ Ресеймен бірге соғысқандарына қарамастан, аумақтық айтарлықтай пайдаға ие болмады. Румындар Оңтүстік Бессарабияны жоғалтуға қатты наразы болды және ресей-румын қарым-қатынастары ондаған жылдар бойы суық болды. Черногория Никшичті, сондай-ақ Подгорица, Бар және Плав-Гусинье сияқты маңызды албан аймақтарын алды. Осман үкіметі 1868 жылғы Органикалық заңда қамтылған ережелерге бағынуға және мұсылман емес азаматтардың азаматтық құқықтарын қамтамасыз етуге келісті. Босния мен Герцеговина Австрия-Мажарстанның басқаруына берілді, ол сонымен қатар Черногория мен Сербия арасындағы кішкентай шекара аймағы – Нови-Пазар санджағын гарнизонға алу құқығын алды. Босния мен Герцеговинаның анексияға қадамдары жасалды. Ресей Балқанның ең маңызды стратегиялық бөлігі болған Македонияның Болгарияның құрамына кіруіне болатынына күмәнданды және оның Осман империясының құрамында қалуына рұқсат берді. Шығыс Румелияда түрік және грек азшылықтары көп болғандықтан, христиан басшысы басқаратын автономиялық провинцияға айналды, астанасы Филиппополь қаласы болды. Алғашқы «Ұлы Болгарияның» қалған бөліктері жаңа Болгар мемлекетіне айналды. Ресейде Берлин конгресі үлкен сәтсіздік деп есептелді. Түріктерді жеңгеннен кейін, көптеген ресейліктер Балқан шекараларын Ресейдің аумақтық мүдделерін қолдау үшін қайта қарауды күтті. Бірақ жеңіс нәтижесінде Балқанда Австрия-Мажарстанның күшейе түсуіне әкелді, себебі Еуропа елдерінің көпшілігі ешкімге қауіп төндірмейтін күшті Австрия-Мажарстан империясын, ғасырдың көп бөлігінде Ұлыбританиямен бәсекелесіп келген күшті Ресейге қарағанда артық көреді. Горчаков: «Берлин шартын өмірімдегі ең қараңғы бет деп санаймын», – деді. Көптеген ресейліктер еуропалық державалардың саяси жемістерін жоққа шығаруына ашуланды, және бұл Балқандағы ресейлік гегемонияға қадамдық сүріну ғана деп ойлағандар болғанымен, ол Босния мен Герцеговинаны және Сербияны Австрия-Мажарстанның ықпал аймағына беріп, аймақтан ресейлік ықпалды толығымен жойды. Сербтер «Ресейдің Боснияны Австрияға беруге келісуіне» наразылық білдірді: Италия конгресс нәтижелеріне қанағаттанбады, ал Грекия мен Осман империясы арасындағы шиеленіс шешілмеді. Босния мен Герцеговина кейінгі онжылдықтарда Австро-Венгрия үшін мәселелі болып қала берді. 1873 жылы құрылған Үш император одағы, Ресейдің Болгарияның толық тәуелсіздігі мәселесінде Германиядан қолдау алмауының адалдыққа қиянат екенін сезіп, таратылды. Грекия мен Түркия арасындағы шекара шешілмеді. 1881 жылы ұзақ келіссөздерден кейін, үлкен державалардың теңіз көрсетілімінен кейін Фессалия және Арта префектурасы Грекияға берілді, соның нәтижесінде келісімге келген шекара қабылданды. Соғысқа қатыспаған екі мемлекет – Ұлыбритания мен Австрия-Мажарстан осы конгрестен үлкен пайдаға ие болды. Біріншісіне Кипрдің әкімшілік бақылауы берілді, ал оның орнына Ұлыбритания аралды Осман империясын Ресейдің агрессиясынан қорғау үшін база ретінде пайдаланатынына кепілдік берді. Екіншісі Босния мен Герцеговинаның басқаруын алды және Эгей теңізіне қарайтын дәлізді бақылауға алды. Бұл екі аймақ де-юре Осман империясының құрамында қала берді, бірақ 1914 жылы Ұлыбритания империясы Кипрді ресми түрде аннексиялады, ал Босния мен Герцеговинаны 1908 жылы Австрия аннексиялады. Осылайша Берлин конгресі Балқан соғыстарын және (соңырақ) Бірінші дүниежүзілік соғысты қоса алғанда, одан әрі қақтығыстардың тұқымын септі. 1878 жылдың 1 сәуіріндегі «Солсбери айналымында» Ұлыбританияның Сыртқы істер министрі Солсбери марквізі Сан-Стефано шартына оның Ресейді артық басып тұрған жағдайына байланысты наразылығын түсіндірді. 1954 жылы британ тарихшысы А.Дж.П. Тейлор былай жазды: Берлин конгресі панславизмге ауыр соққы болғанымен, аймақ мәселесін толығымен шешпеді. Балқандағы славяндар көбінесе славян емес үкіметтердің билігінде болды, Австрия-Мажарстан мен құлдырап бара жатқан Осман империясы арасында бөлінді. Балқан славяндары бірлесіп, славян ретінде біріккенінен гөршілес үлкен державалардың қалауын орындағанда көбірек пайда көретінін білді. Бұл Балқан славяндарының бірлігіне зиян келтірді және жаңадан құрылған славян мемлекеттері арасында бәсекелестікті күшейтті. Аймақтың жасырын шиеленісі отыз жыл бойы жалғасып, 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстарында қайтадан жарылды. 1914 жылы Австрия-Мажарстан мұрагері Франц Фердинандтың қазасы Бірінші дүниежүзілік соғысқа әкелді. Кері көріп қарағанда, Балқандағы бейбітшілік пен күш теңдігін сақтау мақсаты күлкілі болып көрінеді, себебі аймақ 20 ғасырдың соңына дейін үлкен державалар арасындағы қақтығыс ошағы болып қала берді.

Bowing to Russia's pressure, Romania, Serbia and Montenegro were all declared independent principalities. Russia recovered Southern Bessarabia, which it had annexed in the Russo Turkish War of 1812 but lost to Moldavia/Romania in 1856 after the Crimean War. The Bulgarian state that Russia had created by the Treaty of San Stefano was divided into the Principality of Bulgaria and Eastern Rumelia, both of which were given nominal autonomy, under the control of the Ottoman Empire. Bulgaria was promised autonomy, and guarantees were made against Turkish interference, but they were largely ignored. Romania received Northern Dobruja as a compensation for Southern Bessarabia, but even so it did not benefit of substantial gain of territory despite its consistent war effort alongside Russia. Romanians deeply resented the loss of Southern Bessarabia and Russo Romanian relationship remained very cold for decades. Montenegro obtained Nikšić, along with the primary Albanian regions of Podgorica, Bar and Plav Gusinje. The Ottoman government, or Porte, agreed to obey the specifications contained in the Organic Law of 1868 and to guarantee the civil rights of non Muslim subjects. The region of Bosnia Herzegovina was handed over to the administration of Austria Hungary, which also obtained the right to garrison the Sanjak of Novi Pazar, a small border region between Montenegro and Serbia. Bosnia and Herzegovina were put on the fast track to eventual annexation. Russia agreed that Macedonia, the most important strategic section of the Balkans, was too multinational to be part of Bulgaria and permitted it to remain under the Ottoman Empire. Eastern Rumelia, which had its own large Turkish and Greek minorities, became an autonomous province under a Christian ruler, with its capital at Philippopolis. The remaining portions of the original "Greater Bulgaria" became the new state of Bulgaria. In Russia, the Congress of Berlin was considered to be a dismal failure. After finally defeating the Turks despite many past inconclusive Russo Turkish wars, many Russians had expected "something colossal", a redrawing of the Balkan borders in support of Russian territorial ambitions. Instead, the victory resulted in an Austro Hungarian gain on the Balkan front that was brought about by the rest of the European powers' preference for a stronger Austria Hungarian Empire, which threatened basically no one, to a powerful Russia, which had been locked in competition with Britain in the so called Great Game for most of the century. Gorchakov said, "I consider the Berlin Treaty the darkest page in my life". Many Russians were furious over the European repudiation of their political gains, and though there was some thought that it represented only a minor stumble on the road to Russian hegemony in the Balkans, it actually gave Bosnia Herzegovina and Serbia over to Austria Hungary's sphere of influence and essentially removed all Russian influence from the area. The Serbs were upset with "Russia consenting to the cession of Bosnia to Austria":

Italy was dissatisfied with the results of the Congress, and the tensions between Greece and the Ottoman Empire were left unresolved. Bosnia Herzegovina would also prove to be problematic for the Austro Hungarian Empire in later decades. The League of the Three Emperors, established in 1873, was destroyed since Russia saw lack of German support on the issue of Bulgaria's full independence as a breach of loyalty and the alliance. The border between Greece and Turkey was not resolved. In 1881, after protracted negotiations, a compromise border was accepted after a naval demonstration of the great powers had resulted in the cession of Thessaly and the Arta Prefecture to Greece. Two states that didn't participate in the war, Great Britain and Austria Hungary, achieved great benefits from this Congress. The former was granted administrative control of Cyprus in exchange for guarantees that Britain would use the island as a base to protect the Ottoman Empire against possible Russian aggression. The latter obtained the administration of Bosnia Herzegovina and secured the control of a corridor leading to the Aegean Sea. Both of these territories had to remain de jure part of the Ottoman Empire, but in 1914 the British Empire formally annexed Cyprus, whereas Bosnia Herzegovina was annexed by Austria in 1908. Thus, the Berlin Congress sowed the seeds of further conflicts, including the Balkan Wars and (ultimately) the First World War. In the 'Salisbury Circular' of 1 April 1878, the British Foreign Secretary, the Marquess of Salisbury, clarified the objections of him and the government to the Treaty of San Stefano because of the favorable position in which it left Russia. In 1954, the British historian A. J. P. Taylor wrote:

Though the Congress of Berlin constituted a harsh blow to Pan Slavism, it, by no means, solved the question of the area. The Slavs in the Balkans were still mostly under non Slavic rule, split between the rule of Austria Hungary and the ailing Ottoman Empire. The Slavic states of the Balkans had learned that banding together as Slavs benefited them less than playing to the desires of a neighboring great power. That damaged the unity of the Balkan Slavs and encouraged competition between the fledgling Slav states. The underlying tensions of the region would continue to simmer for thirty years until they again exploded in the Balkan Wars of 1912–1913. In 1914, the assassination of Franz Ferdinand, the Austro Hungarian heir, led to the First World War. In hindsight, the stated goal of maintaining peace and balance of powers in the Balkans obviously failed since the region would remain a source of conflict between the great powers well into the 20th century.

Андрассидің мақсаттарына ішкі қарсылық

Австро-Венгрияның сыртқы істер министрі Гюла Андрасси және Босния мен Герцеговинаны оккупациялау мен басқару құқығымен қатар, Осман әкімшілігінде қалған Нови-Пазар санджағында гарнизон орналастыру құқығын да алды. Санжак Сербия мен Черногорияны бөліп тұрды, ал австро-венгерлік гарнизондар Салоникаға жылдам шабуыл жасауға мүмкіндік берді, бұл "Балқан аймағының батыс бөлігін тұрақты австриялық ықпалына енгізер" еді. "Жоғары [Австро-Венгрия] әскери шенеуніктер Салониканы мақсат тұтып, дереу ірі экспедиция ұйымдастыруды қалаған". 1878 жылғы 28 қыркүйекте Қаржы министрі Коломан фон Зелл, егер әскерге, Архиегерцог Альберттің қолдауымен, Салоникаға жол берілсе, отставкаға кететінін мәлімдеді. 1878 жылғы 5 қарашадағы Венгрия Парламентінің отырысында оппозиция Сыртқы істер министрін Таяу Шығыс дағдарысы кезіндегі және Босния мен Герцеговинаны оккупациялау кезіндегі саясаты арқылы конституцияны бұзғаны үшін импичментке салуды ұсынды. Ұсыныс 179 дауысқа қарсы 95 дауыспен қабылданбады. Оппозиция қатарындағылар Андрассиге қатысты ең ауыр айыптауларды көтерді.

Анықтамалар және қосымша оқу

Дьорджевич, Димитрий. "1878 жылғы Берлин конгресі және Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастауы". Сербиялық зерттеулер (1998) 12 #1 1–10 бб. Медликотт, Уильям Нортон. Берлин конгресі және одан кейінгі оқиғалар (1963) Миллман, Ричард. Ұлыбритания және Шығыс мәселесі, 1875–78 (1979) Сетон Уотсон, Р. В. Дисрейли, Гладстон және Шығыс мәселесі: дипломатия және партия саясатындағы зерттеу (1935) 431–89 бб. онлайн.