Кіріспе
Әзәзіл (арабша: عزازيل ʿAzāzīl, сондай-ақ арабша: حارث Ḥārith) – ислам дәстүріндегі тұлға, және шайтанның (Иблис) бастапқы аты деп саналады. Бұл есім Құранда кездеспейді, бірақ тафсирде (Құранның ресми түсіндірмесі) жиі айтылады. Ибн Аббас хадисінде айтылуынша, шайтан бір кезде ʿАзазыл немесе әл-Харит деп аталатын періште болған. Ол Алла Тағала көптеген періштелерді "жарықтан" (Нур) жаратқанын, ал ʿАзазыл мен онымен бірге болған періштелерді "улы оттан" (nār as samūm) жаратқанын айтады. Жын-шайтан "оттың қоспасынан" (марижин мин нар) жаратылған. Жіндер әлемді алғаш мекендеген, ал Алла оларға жерді басқаруды сеніп тапсырған. Олардың арасында бұзықшылық артқанда, Алла Тағала ʿАзазыл басшылығымен періштелер әскерін оларды жазалау үшін жіберді. Жын-шайтандарды қуғаннан кейін, ʿАзазыл мақтаншылыққа берілді. Алла Тағала жіндерге мұрагер жаратқанда және періштелерге жаңа жаратылысқа сәжде етуді бұйырғанда, ʿАзазыл бас тартты, өзін олардан жақсы деп мәлімдеді. Содан кейін ол тозаққа тоғыстырылды.
Azazil (Arabic: عزازيل ʿAzāzīl, also known as Arabic: حارث Ḥārith) is a figure in Islamic tradition, and believed to be the original name of Satan (Iblīs). The name does not appear in the Quran, however, is frequently mentioned in tafsīr (authorized exegesis of the Quran). According to a ḥadīth by ibn Abbas, Satan was once an angel called ʿAzāzīl or al Ḥārith. He states that God created most angels from "light" (Nūr), but ʿAzāzīl and the angels with him from "poisonous fire" (nār as samūm). The djinn were created from "a mixture of fire" (mārijin min nār). The djinn were the first to inhabit the world and God entrusted them to govern the earth. When corruption increased among them, God sent an army of angels under the leadership of ʿAzāzīl to punish them. After driving the djinn away, ʿAzāzīl grew arrogant. When God creates a successor to the djinn and commands the angels to prostrate themselves before the new creation, ʿAzāzīl refuses, claiming that he is better. Thereupon, he is condemned to hell.
Этимологиясы мен атаулары
Бұл атау Абрахамның Апокалипсисіндегі құлаған періште Азазелге ұқсайды және оның этимологиялық тегі одан болуы мүмкін. Фейнберг бұл атаудың арабша «азала» (алыстату) деген сөзбен байланысты екенін, ал мұсылман авторлары осы періштеге «алыстатады немесе бөліп тастайды» деген себеппен осылай ат қойғанын айтады. Кейбір ислам филологтары оның атын «азиз» және «иль» (Құдайдың жақын) деген сөздерден құрастырған, яғни оның аты бір кезде Құдайдың сүйікті періштесі болғанынан шыққан деген мағынаны білдіреді. Көптеген араб ғалымдарының пікірінше, Әзәзіл – шайтанның (Ібіліс) жеке аты болған. Ибн Манзур (1233 жылдың маусым-шілдесі – 1311 жылдың желтоқсаны/1312 жылдың қаңтары) араб тілінің сөздігінде былай деп жазады:
Суфизм
Әл-Халлаж (шамамен 858 – 922) өзінің Kitāb al Tawāsīn кітабында ʿAzāzīl туралы айтады. Бұл жерде Алла Тағаланың бұйрығын орындамаудың Алла есімін қастерлеуге себеп болатыны айтылған. Оның айтуынша, Әзәзіл Адам атаға иіліп тағзым етуден бас тартып, Аллаға деген адалдығын дәлелдеді. Алтыншы тарау Әзәзілдің өзін-өзі қорғауына арналған, ал бір бөлімде Халлаж Әзәзілдің есімінің әр әріпінің оның мінез-құлқына қалай байланысты екенін түсіндіреді. Көптеген басқа суфи жазушыларынан айырмашылығы, Халлаж Әзәзілдің Алланың рақымына оралуы мүмкін екенін қабылдамады, шайтанның жазаланғанын қатыстырып айтты. Ол ʿAzāzīl оттан пайда болғандықтан, от оның соңғы тағдыры болуы керек деп айтады. Әл-Джили періштелерді (маляика) және шайтандарды (шайатин) Алланың қасиеттерінің көрінісі ретінде сипаттайды. Жақсы періштелер адамзатты жол көрсету үшін жарықтан жаратылған, ал Әзәзіл мен оның періштелері Алланың ұлылық, қараңғылық және адастыру сияқты есімдерін бейнелеу үшін жаратылған. Әзәзіл – бір ғана құлшылыққа берілген періште, ол Алланың бұйрығымен Адамға иіліп тағзым етудің, Аллаға иілумен тең екенін түсінбейді. Әзәзіл мен оның періштелері тәубеден бас тартып, оттан жаратылғандықтарымен құлшындықтарын ақтағанда, жамандық қағидасына дейін төмендеді. Суфизмді Батысқа таратудың алғашқы дамушысы Инайат Хан (1882 – 1927) да ʿAzāzīl – Алланың жолынан адастыратын шайтан деп үйретеді. Ол адамдардың жаман амалдары ʿAzāzīl (немесе оның шақырушылары) рухын тартатынын, ол оларды қараңғылық пен жаман амалдарға одан әрі адастыратынын айтады. Әзәзіл – ең жаман азғырушы, себебі құлаған періште тіпті әулиелерді де адастыруға қабілетті, бірақ пайғамбарларға қарсы күресте сәтсіздікке ұшырайды.
Исмаилизм
Umm al Kitab, VIII ғасырдағы Исмаили еңбектерінде ʿAzāzīl – Алланың, Ұлы Патшаның алғашқы жаратылысы. Алла оған жарату құдіретін берді, бірақ Әзәзіл өзінің қарыз алған күшімен мақтанып, өзін құдайлық деп жариялап, Жоғары Патшадан өзге де құдай екенін айтты. Алла Тағала Әзәзілдің жаратылысы тек оның Жаратушысының күшіне байланысты екенін көрсету үшін, оған қарсы жаңа жаратылыс жасайды. Әр кезде Әзәзіл өзінің Құдайға ұқсас екенін қайта-қайта талап еткен сайын, ол және оның серіктес періштелері түсін жоғалтып, қараңғырақ және төмендеу болып, төменгі аспан сфераларына тасталды, соңында Әзәзілдің жаратылыстарының мәнінен құралған жерге жетті. Гностикалық Демиург сияқты, ʿAzāzīl де аспан әлемінің өмірлік күштерін тұтқындап, материалдық әлемге қамап қояды. Умм әл Кітабтың ʿAzāzīl бейнесі діни дуализмге қарсы реакция болуы мүмкін. Өзіне құдайлық тағайындағанымен, Алла Тағаладан жазаланып, ʿAzāzīl тек Алладан төмен періште ретінде көрсетіледі, осылайша екі мәңгілік принципке сену жобаланады. Бір жағдайда, зұлымдықтың жасаушысы Зорастрдың Ахриманы ʿAzāzīl-дің кейінгі түрі ретінде көрінеді.
Бекташи алевизмі
ʿAzāzīl алевилердің ауызша дәстүрінде алғашқы періштелердің бірі ретінде бейнеленеді, онда оған бас періште Cebrail (Габриэль) оларды жаратқан туралы хабар береді. Жәбірейіл басқа бас періштелермен бірге Әзәзілді жеті есігі бар шамға жетелейді. Олар 1001 күн қызмет етеді, сонда есік ашылады. Бас періштелер шамға кіргеннен кейін, бір денеге біріккен екі нұрды көрді. Періштелерге сол нұрға сәжде ету бұйырылды. Барлығы бұйрыққа бағынды, бірақ Әзәзіл сәжде етуден бас тартты, себебі жаратылған нәрсе жаратушы бола алмайды деп ойлады, сондықтан ол Алланың бұрынғы қызметінде қалу үшін есікке қайтып келді. Осы әңгімеде Әзәзілдің Құдайға қызмет еткені, бірақ есік ашылғанда көрінген нәрсені жек көріп, Эго әлеміне өтуге шешім қабылдағаны, соның салдарынан Шайтан мен адамзат арасындағы адіздік туғаны түсіндіріледі.